Upadłość konsumencka: nowe narzędzia

15_cmyk_optNowelizacja prawa upadłościowego i naprawczego, która weszła w życie 31 grudnia 2014 r., w zasadniczy sposób zmienia zasady prowadzenia postępowania upadłościowego wobec osób nieprowadzących działalności gospodarczej. Które z nowych rozwiązań znacznie ułatwią dłużnikom skorzystanie z tego typu postępowania?

Postępowanie upadłościowe wobec konsumentów wprowadzono do porządku prawnego nowelizacją ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze z 5 grudnia 2008 r. Kilkuletni okres stosowania tych regulacji pozwolił na ich krytyczną ocenę – liczba ogłoszonych upadłości konsumenckich w latach 2009-2013 stanowiła zaledwie 4 proc. wszystkich rozpatrywanych wniosków.

W obowiązującym do 30 grudnia 2014 r. stanie prawnym wnioski dłużników o upadłość w większości przypadków były oddalane, o ile wcześniej nie podlegały zwrotowi. Wymóg posiadania wystarczającego majątku na przeprowadzenie postępowania (art. 13 i 361 pkt 1 p.u.n.), w połączeniu z niezwykle rygorystycznie zakreślonymi przesłankami ogłoszenia upadłości, czyniły tę instytucję otwartą dla osób, które tylko w wyjątkowych i niezależnych od nich okolicznościach znalazły się w stanie niewypłacalności (przed nowelą), a ponadto ciągle dysponowały łatwo zbywalnym majątkiem na pokrycie kosztów postępowania, szacowanych zwykle na ok. 10 tys. zł.

Z uwagi na powyższe, instytucja upadłości konsumenckiej została istotnie zmieniona przepisami nowelizującymi p.u.n. uchwalonymi 29 sierpnia 2014 r. W założeniu, zmiany te mają uczynić z upadłości konsumenckiej narzędzie realnej, a tym samym powszechnie dostępnej, pomocy dla niewypłacalnych obywateli.

Większa dostępność

Kluczowa zmiana to modyfikacja wspomnianej przesłanki oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej (art. 4913 p.u.n. przed nowelą) na odwołującą się do wzorca należytej staranności. Obecnie sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli dłużnik doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa (art. 4914 ust. 1 p.u.n.). Inną istotną zmianą jest wyeliminowanie możliwości oddalenia wniosku lub umorzenia postępowania ze względu na tzw. „ubóstwo masy upadłościowej” (dodanie art. 13 i 361 p.u.n. do przepisów niestosowanych w upadłości konsumenckiej w art. 4912 ust. 1 p.u.n.). Ustawodawca zdecydował się również określić wszystkie elementy wniosku o ogłoszenie upadłości – w art. 4912 ust. 4 p.u.n. – tak, aby dłużnik nie musiał w przepisach o upadłości dla przedsiębiorców poszukiwać sposobu jego prawidłowego sporządzenia (co przed nowelizacją komplikowało postępowanie już na etapie uzupełniania braków formalnych wniosku).

Z usunięciem bariery kosztów postępowania wiąże się z kolei szereg istotnych modyfikacji w prowadzeniu postępowania na etapie przed i po ogłoszeniu upadłości. Zrezygnowano z obowiązku zabezpieczenia majątku dłużnika przed ogłoszeniem upadłości, przenosząc etap weryfikacji deklaracji konsumenta zawartych we wniosku i składanych przed sądem wyjaśnieniach na czas po ogłoszeniu upadłości. Dotyczy to także przeniesienia z sądu na syndyka obowiązku przeprowadzania weryfikacji informacji o dłużniku przed organami skarbowymi i w Krajowym Rejestrze Sądowym.

Przewidziano przy tym ogólną regułę dokonywania ogłoszeń w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, zwolnionych w tym postępowaniu z opłaty, jednocześnie rezygnując z obowiązku umieszczania ogłoszeń w prasie. W sposób szczególny rozwiązano zagadnienie wynagrodzenia syndyka, wprowadzając jego dolną i górną granicę dostosowaną do specyfiki upadłości konsumenckiej oraz eliminując możliwość ustalania wstępnego wynagrodzenia (a tym samym i wypłaty zaliczek w trakcie trwania postępowania). I tak, wynagrodzenie syndyka może być przyznane w granicach od 1/4 przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, do dwu-, a wyjątkowo – do jego czterokrotności. Opłatę od wniosku o ogłoszenie upadłości ograniczono do kwoty 30 zł. Dla usunięcia wątpliwości, a także chcąc zapobiegać wydłużaniu postępowania i związanych z tym kosztów, wyłączono możliwość wnoszenia powództwa o wyłączenie z masy upadłości (art. 4912 ust. 2 p.u.n. – niestosowanie art. 74 p.u.n.).

Umożliwienie otwarcia postępowania upadłościowego osobom niedysponującym majątkiem wymusiło wprowadzenie regulacji pozwalającej na bieżące finansowanie postępowania ze środków tymczasowo wyłożonych przez Skarb Państwa. Ich szacunkową wysokość ustala postanowieniem sędzia-komisarz. W razie potrzeby, środki te mogą być wypłacone także w trybie zaliczki. Podlegają one zwrotowi na rzecz Skarbu Państwa niezwłocznie po wpłynięciu środków do masy upadłości albo w drodze planu spłat. Ten sam tryb finansowania może być także zastosowany w przypadku braku płynnych środków w likwidowanej masie upadłości (art. 4917 p.u.n.).

Plan spłat i układ z wierzycielami

W modelu upadłości konsumenckiej obowiązującym do 30 grudnia 2014 r. zakładano, że zawsze w postępowaniu tym zostanie sporządzony plan podziału, po którym nastąpi ustalenie planu spłat na maksymalnie 5 lat. Co istotne, przez czas wykonywania planu spłat postępowanie upadłościowe trwało, aż do wydania postanowienia o umorzeniu niezaspokojonych zobowiązań upadłego. W wyniku przyjęcia elastycznego podejścia do sytuacji dłużnika, na gruncie znowelizowanej ustawy możliwe jest ustalenie planu spłat także bez wykonywania planu podziału, a jedynie po sporządzeniu listy wierzytelności. Co więcej, ustawodawca przewidział także wydanie postanowienia o umorzeniu zobowiązań dłużnika nawet bez ustalania planu spłat.

15 okladka_cmyk_optWarto zauważyć, ze ustawodawca zmienił jednocześnie moment zakończenia postępowania. Przed nowelizacją postępowanie to kończyło się dopiero z zakończeniem wykonywania planu spłat, co mogło nawet trwać siedem lat. Obecnie końcem postępowania jest prawomocne postanowienie ustalające plan spłat lub postanowienie umarzające zobowiązania bez ustalania planu spłat (49114 ust. 3 p.u.n.) – choć w okresie wykonywania planu spłat dłużnik obowiązany jest składać corocznie, do końca kwietnia, sprawozdania z wykonania planu spłat za poprzedni rok kalendarzowy (49118 ust. 3 p.u.n.).

Inną istotną modyfikacją wcześniejszych rozwiązań jest rozszerzenie efektu umorzenia zobowiązań na wszystkie zobowiązania upadłego powstałe przed dniem ogłoszenia upadłości i niewykonane w wyniku wykonania planu spłaty wierzycieli – za wyjątkiem enumeratywnie wskazanych zobowiązań w art. 49121 ust. 2, w tym zobowiązania, których dłużnik umyślnie nie ujawnił, jeżeli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu. Tymczasem do nowelizacji umorzeniu podlegały tylko zobowiązania określone w planie spłaty (dawny art. 49112 ust. 1 p.u.n.).

Najciekawszym rozwiązaniem wydaje się jednak możliwość zawarcia układu w ramach otwartej już upadłości konsumenckiej. Wniosek o ten tryb postępowania musi zaakceptować sędzia-komisarz, przy czym odmowa zwołania zgromadzenia wierzycieli podlega zaskarżeniu. Podobnie, możliwe jest zaskarżenie postanowienia sędziego-komisarza w przedmiocie wstrzymania likwidacji masy upadłości związanej z wnioskiem o zwołanie zgromadzenia wierzycieli dla zawarcia układu.

Możliwość zawarcia układu w ramach upadłości konsumenckiej jest szczególnie ważna dla wszystkich tych dłużników, którzy poza postępowaniem upadłościowym nie są w stanie dojść do porozumienia z wierzycielami, a jednocześnie nie chcą dopuścić do likwidacji swego majątku. Dłużnik musi przy tym pamiętać, że tak zawierany układ nie podlega ograniczeniom czasowym przewidzianym dla planu spłat. Układ może więc zostać zawarty na dowolny okres, nawet znacznie przekraczający trzy lata. To rozwiązanie wydaje się być szczególnie ważne w dobie trudności ze spłatą kredytów denominowanych w walucie obcej, dając dłużnikom możliwość podjęcia efektywnych negocjacji z bankami kredytującymi zakup domów jednorodzinnych lub mieszkań. Nie ulega bowiem wątpliwości, że skorzystanie przez nabywcę nieruchomości z opcji likwidacyjnej upadłości konsumenckiej prowadzić będzie do konieczności szybkiej sprzedaży nieruchomości z koniecznością finansowania z ceny zakupu nawet 24-miesięcznego czynszu na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych dłużnika oraz osób pozostających na jego utrzymaniu (art. 49112 p.u.n.). Znowelizowane postępowanie upadłościowe wobec konsumentów daje dużo większe możliwości szybkiego otwarcia i sprawnego przeprowadzenia oddłużenia dłużnika, utrzymując zasadę, że wniosek o upadłość może złożyć tylko dłużnik. Jednocześnie, sąd uzyskał instrumenty umożliwiające elastyczne podejście do trudnej sytuacji finansowej, w jakiej może znaleźć się każdy konsument. Nie oznacza to jednak, aby orzekanie w tego typu sprawach stawało się prostsze. Sąd musi bowiem ocenić powstanie niewypłacalności konsumenta w relacji do ewentualnej umyślności lub rażącego niedbalstwa w prowadzeniu swych spraw przez konsumenta oraz uwzględnić ogół interesów zainteresowanych wierzycieli. Nawet jeśli kategorie umyślności i niedbalstwa są dobrze znane cywilistyce, to jednak w prawie upadłościowym pojawiają się w nowym kontekście, co wymagać będzie doprecyzowania w praktyce orzeczniczej.

Co więcej, w obecnym stanie prawnym na etapie ogłoszenia upadłości jedynym weryfikatorem przedstawionych przez dłużnika informacji jest sąd – wierzyciele bowiem stają się uczestnikami postępowania dopiero po ogłoszeniu upadłości. Tym samym istotne wątpliwości co do danych podanych we wniosku dłużnika sąd powinien usunąć w drodze bezpośredniego przesłuchania dłużnika, ewentualnie w drodze dodatkowych wyjaśnień na piśmie (art. 30 p.u.n.), choć regułą pozostaje orzekanie na posiedzeniu niejawnym (art. 27 ust. 1 zdanie 1 p.u.n.). W procesie orzekania nie zawsze łatwe będzie również stosowanie klauzul generalnych, – także z uwagi na fakt, że najważniejsze decyzje w ramach tego postępowania polegające na umorzeniu zobowiązań mogą zostać poddane kontroli kasacyjnej. Orzekanie w oparciu o względy słuszności, względy humanitarne czy też wyjątkową osobistą sytuację upadłego będzie zatem wymagało szczególnego udokumentowania lub bezpośredniego wysłuchania dłużnika (por. art. 4914 ust. 3 i 4 p.u.n., art. 49110 ust. 2 i 3 i 49114 w związku z 49116, 49120 p.u.n.).

W stronę umorzenia zobowiązań

W praktyce należy spodziewać się, że większość wniosków o ogłoszenie upadłości dotyczyć będzie osób niedysponujących majątkiem mogącym stanowić podstawę finansowania postępowania upadłościowego. Jedynym więc czynnikiem komplikującym postępowanie będzie konieczność ustalenia planu spłat. Jednakże, przy niskich dochodach dłużnika i konieczności utrzymania przez niego rodziny, nawet ten etap postępowania może w dużej liczbie przypadków być pominięty. Postępowanie upadłościowe będzie więc sprowadzało się do ustalenia listy wierzytelności i wydania postanowienia o umorzeniu zobowiązań. W takiej sytuacji nie powinno trwać dłużej niż 3-4 miesiące.

Z kolei, w przypadku osób dysponujących cennymi składnikami majątkowymi, w tym przede wszystkim nieruchomościami mieszkalnymi, należy oczekiwać prób korzystania z instytucji układu w ramach upadłości konsumenckiej i finansowania postępowania upadłościowego z bieżących dochodów dłużnika.