6,7 mld dla Temidy

Tagi:

Wydatki sądownictwa powszechnego w 2015 r. wzrosną o 227 mln zł. Z tej kwoty 100 mln zł przeznaczono na sfinansowanie skutków wejścia w życie nowej procedury karnej, w zakresie dotyczącym bezpłatnej pomocy prawnej udzielanej z urzędu, zaś 54 mln zł – na podwyższenie wynagrodzeń sędziów i referendarzy sądowych.

Wymiar sprawiedliwości w całości finansowany jest z budżetu państwa, co przesądza o tym, że budżet sądów, mimo iż autonomiczny, nie może być kształtowany w całkowitym oderwaniu od zasad ustalonych dla całego sektora. Potwierdzenie tej tezy można znaleźć w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 lipca 2005 r. (sygn. K 28/04), w którym stwierdził on, że względna niezależność budżetu sądownictwa (polegająca na samodzielnym przygotowywaniu projektów wyodrębnionego budżetu) nie ma charakteru gwarancji konstytucyjnej, ale jest gwarancją ustawową, którą ustawodawca wprowadził w celu ograniczenia wpływu innych organów państwa na niezależność sądów i niezawisłość sędziów.

Podobnie, w wyroku z dnia 9 listopada 2005 r. (sygn. Kp 2/05) Trybunał, przybliżając pojęcie „odrębności” pozycji władzy sądowniczej w zakresie opracowywania projektu ustawy budżetowej oraz wykonywania tej ustawy, wskazał, że istnienie tej odrębności jest konieczne, choć jej zakres i treść nie są – co do swej istoty – konstytucyjnie przesądzone. Konstytucja daje władzy ustawodawczej w tym zakresie znaczną swobodę. Istnieją jednak granice tej swobody. Z jednej strony, warunkiem granicznym jest zapewnienie jedności systemu finansów publicznych wymagane przez Konstytucję oraz nienaruszalność obowiązków i uprawnień Rady Ministrów jako jedynego organu powołanego do prowadzenia gospodarki finansowej państwa na podstawie ustawy budżetowej. Z drugiej strony, warunkiem jest to, by pozycja jednostek organizacyjnych władzy sądowniczej nie została całkowicie zrównana z pozycją jednostek podległych władzy wykonawczej. Stąd też odrębność budżetowa władzy sądowniczej ma charakter ograniczony i względny.

Sądy na tle państwa

Opracowanie budżetu sądownictwa, podobnie jak budżetu państwa, uwarunkowane jest stanem gospodarki, przebiegiem podstawowych procesów ekonomicznych oraz społecznych. Za punkt wyjścia przyjmuje się makroekonomiczną prognozę uwzględniającą wszystkie podstawowe wskaźniki i parametry opisujące układ gospodarczy i społeczny na dany rok i lata kolejne – m.in. stopę wzrostu gospodarczego, stopę inflacji, stopę bezrobocia, przeciętną płacę w gospodarce, przeciętny poziom emerytur i rent. Mając to na względzie, budżet sądownictwa można obiektywnie oceniać jedynie poprzez odniesienie się do uwarunkowań i wskaźników przyjętych dla budżetu państwa jako całości.

Jednym z celów rządu jest osiągnięcie odpowiedniego tempa konsolidacji finansów publicznych, w sposób niezagrażający perspektywom rozwoju państwa, oraz ograniczenie ich nierównowagi, co jest kluczowym elementem stabilności makroekonomicznej Polski. Rada Unii Europejskiej w 2013 r. rekomendowała Polsce zlikwidowanie nadmiernego deficytu finansów publicznych w 2015 r. Służy temu m.in. wprowadzenie w 2015 r. w sposób wiążący (art. 112a ustawy o finansach publicznych) stabilizującej reguły wydatkowej (SRW) oraz działania w zakresie kształtowania wynagrodzeń, które co do zasady pozostają na poziomie nominalnym roku 2014 (czyli, podobnie jak w latach ubiegłych, pozostaje zamrożony fundusz wynagrodzeń). Wyjątkiem są m.in. wynagrodzenia sędziów oraz relacjonowane do nich wynagrodzenia referendarzy sądowych.

W ustawie budżetowej na 2015 r. łączny limit wydatków budżetu państwa jest wyższy od zaplanowanego w ustawie na 2014 r. o 5,5 proc., a ich udział w PKB wynosi 19,4 proc., wobec 19,2 proc. w 2014 r. Każdy wydatek przypisany jest do określonego dysponenta części budżetowej. Minister Sprawiedliwości jako dysponent części 15 „Sądy powszechne” upoważniony jest ustawą budżetową do realizacji określonych dla tej części dochodów i wydatków.

Wydatki w części odpowiadającej sądom powszechnym ustalone zostały na poziomie 6 692 742 tys. zł, czyli są o 3,51 proc. wyższe w stosunku do ustawy budżetowej na 2014 r, w tym wydatki na wynagrodzenia stanowią 3 675 661 tys. zł (wzrost o 2,27 proc.), na pozapłacowe wydatki bieżące – 2 225 857 tys. zł (wzrost o 6,93 proc.), wydatki majątkowe – 363 100 tys. zł (poziom z 2014 r.). Widać wyraźnie, że w strukturze wydatków najwyższą pozycję zajmują wydatki na wynagrodzenia (53 proc.), kolejną – wydatki bieżące (33 proc.), zaś najniższą są inwestycje (5,43  roc.).

Nominalnie wydatki sądownictwa powszechnego będą w 2015 r. wyższe o 227 070 tys. zł. Z kwoty tej 100 000 tys. zł przeznaczono na sfinansowanie skutków wejścia w życie od dnia 1 lipca nowej procedury karnej, w zakresie dotyczącym bezpłatnej pomocy prawnej udzielanej z urzędu, 54 020 tys. zł – na podwyższenie wynagrodzeń sędziów i referendarzy sądowych w związku ze wzrostem o 3,53 proc. przeciętnego wynagrodzenia za pracę w gospodarce narodowej w II kwartale 2014 r., 8 756 tys. zł – na podwyższenie uposażeń sędziów w stanie spoczynku oraz uposażeń rodzinnych, zaś 2 080 tys. zł – na utworzenie od 1 października br. 104 dodatkowych etatów referendarzy niezbędnych do uruchomienia stażu referendarskiego dla aplikantów Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury.

Ponadto, wyłącznie w 2015 r., zwiększone zostały o kwotę 10 000 tys. zł wydatki na wynagrodzenia, niemające charakteru stałego, dla asystentów sędziów, urzędników oraz innych pracowników sądowych (art. 14 ust. 8 ustawy z dnia 5 grudnia 2014 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z realizacją ustawy budżetowej, Dz. U. z 2014 r., poz. 1877). Decyzję o podziale tej kwoty pomiędzy sądy apelacyjne w Warszawie, Katowicach, Gdańsku, Rzeszowie i Szczecinie, w których wynagrodzenia pracowników sądów były najniższe, Minister Sprawiedliwości podjął po zapoznaniu się z opinią partnerów społecznych. Jest to kolejny krok na drodze do racjonalizacji zatrudnienia w tej grupie pracowników i likwidacji dysproporcji płacowych na równorzędnych stanowiskach we wszystkich sądach.

Kategorie wydatków

Bezwzględnym i niekwestionowanym priorytetem w kształtowaniu budżetu sądów powszechnych jest zapewnienie niezbędnych środków służących wypełnieniu konstytucyjnego obowiązku zapewnienia obywatelom prawa do sądu. Dążenie do realizacji tego priorytetu jest widoczne zarówno w strukturze wydatków budżetu państwa, jak i w strukturze wydatków budżetowych w części odpowiadającej sądom powszechnym.

Największą pozycję w strukturze wydatków sądów stanowią wynagrodzenia. W 2015 r. pozostają one, z wyłączeniem wynagrodzeń sędziów i referendarzy, nominalnie na poziomie roku 2014. Wśród wynagrodzeń najwyższą pozycję zajmują wynagrodzenia sędziów (41,43 proc.), kolejną – wynagrodzenia urzędników (35,21 proc.), następne – wynagrodzenia kuratorów zawodowych (10,56 proc.), referendarzy (5,16 proc.), asystentów sędziów (3,82 proc.) oraz innych pracowników (2,81 proc.). Przeciętne wynagrodzenie sędziów to 11 235 zł brutto, referendarzy – 7 164 zł, kuratorów – 5 722 zł, urzędników – 3 644 zł, asystentów – 3 121 zł, zaś innych pracowników – 2 205 zł (wobec przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce, które w 2015 r. szacowane jest na poziomie 3 739,97 zł). Porównanie tych wielkości wskazuje, że konstytucyjna zasada gwarantująca sędziom wynagrodzenia odpowiadające godności zawodu jest przez władze publiczne przestrzegana. Największe jednostkowo środki przeznaczane są bowiem na wynagrodzenia sędziów wykonujących zadania z zakresu wymiaru sprawiedliwości oraz wynagrodzenia referendarzy wykonujących zadania z zakresu ochrony prawnej.

Kolejna pozycja w budżecie na 2015 r. to wydatki bieżące, których trzon stanowią wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Zamykają się one w kwocie 889 311 tys. zł (39,95 wydatków z tej kategorii) i obejmują m.in. koszty pomocy prawnej udzielanej z urzędu, koszty opinii, ekspertyz, wynagrodzeń biegłych, tłumaczy przysięgłych, lekarzy, rekompensaty dla ławników za czas wykonywania czynności w sądzie, koszty doręczeń wezwań i pism sądowych, zwrot kosztów przejazdów, diet i noclegów dla ławników, biegłych, lekarzy, świadków i stron, ryczałty kuratorów, koszty mediacji. Rosnąca z roku na rok wysokość tych środków oraz poprawa warunków racjonalnego i efektywnego zarządzania nimi (informatyczne metody i narzędzia zarządcze) są istotnymi czynnikami warunkującymi poprawę sprawności wymiaru sprawiedliwości. W związku z powyższym celem, w budżecie zapewnione zostały także środki w wysokości 50 338 tys. zł na realizację zadań z zakresu informatyki, stanowiących wsparcie procesu sprawowania wymiaru sprawiedliwości i zapewniających większą dostępność sądu dla obywateli.

W kategorii wydatków bieżących uwzględniono również środki na pożyczki udzielane sędziom na zaspokojenie ich potrzeb mieszkaniowych (28 173 tys. zł) oraz na inne wydatki niezbędne do prawidłowego funkcjonowania sądów, takie jak np. wydatki na utrzymanie obiektów, media, remonty bieżące, zakupy materiałów i wyposażenia, usługi telekomunikacyjne, wyjazdy służbowe, szkolenia, prenumeratę prasy, zakup wydawnictw specjalistycznych, ubezpieczenia majątkowe, zobowiązania publicznoprawne itp.

Wydatki majątkowe w 2015 r. wprawdzie nie rosną w stosunku do ubiegłego roku, jednak kwota 290 960 tys. zł zapewni realizację 46 zadań inwestycyjnych związanych z budową, rozbudową lub przebudową obiektów sądowych. Siedem z tych zadań zostanie zakończonych w bieżącym roku, co pozwoli uzyskać w sądach 37 666 m2 nowej powierzchni oraz 10 267 m² powierzchni zmodernizowanej. Poprawi to zarówno standard pracy sądów, jak i standard obsługi obywateli. Podobnie jak w latach ubiegłych, znaczące środki (44 481 tys. zł) skierowane zostały także na realizowane centralnie zadania inwestycyjne związane z budową i rozwojem systemów informatycznych usprawniających pracę sądów i sprawowanie przez nie wymiaru sprawiedliwości oraz efektywność zarządzania posiadanymi zasobami kadrowymi i majątkowymi, w tym finansami sądów.

Budżet sądownictwa uwzględnia również środki na wypłatę uposażeń dla sędziów w stanie spoczynku oraz uposażeń rodzinnych w wysokości 270 978 tys. zł. Przewidziane są także środki w wysokości 70 255 tys. zł na wypłatę odszkodowań Skarbu Państwa należnych uprawnionym na podstawie odrębnych ustaw, w tym z tytułu naruszenia prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki.

Po stronie dochodów

Budżet sądów to nie tylko wydatki. Gromadzone dochody pochodzą głównie z tytułu grzywien, mandatów i innych kar pieniężnych oraz opłat i kosztów sądowych. Ich wysokość została określona w ustawie budżetowej na 2015 r. na poziomie 2 129 163 tys. zł. Kwota ta ma charakter prognostyczny, co nie zwalnia odpowiednich organów sądu od obowiązku dołożenia szczególnej staranności w procesie realizacji dochodów – począwszy od prawidłowej i terminowej ich ewidencji, poprzez poprawną windykację, na skutecznej egzekucji skończywszy.