Spadki transgraniczne – nowe zasady

Weszły w życie uregulowania upraszczające transgraniczne postępowania spadkowe dotyczące obywateli państw Unii Europejskiej. Wprowadziły one m.in. zasadę miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy oraz instytucję europejskiego poświadczenia spadkowego.

Z dniem 17 sierpnia 2015 r. zaczęło obowiązywać rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (zwane dalej w skrócie rozporządzeniem 650/2012). Rozporządzenie uzupełnia (w zakresie niezbędnym do jego skutecznego stosowania w Polsce) ustawa z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw (zwana dalej w skrócie ustawą) opublikowana w dniu 11 sierpnia 2015 r., Dz. U. poz. 1137.

Kryterium miejsca zwykłego pobytu

Rozporządzenie 650/2012 reguluje wszystkie trzy najistotniejsze aspekty międzynarodowe wynikające z dziedziczenia – jurysdykcję, prawo właściwe oraz uznawanie i wykonywanie. Wprowadza też instytucję europejskiego poświadczenia spadkowego (zwanego dalej w skrócie EPS). Ponieważ rozporządzenie stosowane jest bezpośrednio należy pamiętać, że to ono – a nie ustawa – wprost określa warunki wydania, treść i skutki EPS.

Zarówno rozporządzenie 650/2012, jak i – w zakresie dotyczącym EPS – wspomniana ustawa, mają zastosowanie do spraw spadkowych po osobach, które zmarły w dniu lub po dniu 17 sierpnia 2015 r. W tych sprawach sądy spadku muszą być wyczulone na konieczność czynienia ustaleń w przedmiocie tzw. miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Zasadniczo bowiem od tego czy miejscem zwykłego pobytu spadkodawcy była Polska zależeć będzie posiadanie jurysdykcji, zastosowanie prawa właściwego, jak również ustalenie (także w sprawach czysto krajowych) właściwości miejscowej (ustawa zmienia art. 39 k.p.c. i obowiązujące dotychczas kryterium miejsca zamieszkania spadkodawcy). Fakt, że spadkodawca był obywatelem polskim lub miał w Polsce nieruchomość nie będzie istotnym dla ustalenia jurysdykcji w sprawie spadkowej z elementem transgranicznym. Tylko w sprawach nie wchodzących w zakres rozporządzenia 650/2012, a także w tych w których otwarcie spadku nastąpiło przed 17.08.2015 r. (niezależnie od daty wpłynięcia wniosku) zastosowanie będą miały dotychczasowe szerokie zasady jurysdykcji sądów polskich, a zatem niezmieniony art. 1108 k.p.c.

Należy zwrócić uwagę na jeszcze inną regulację ustawy dotyczą spraw spadkowych, także „czysto krajowych”. Otóż ustawa skróciła z sześciu do trzech miesięcy termin, w jakim w razie wezwania spadkobierców przez ogłoszenie można zgłaszać się do udziału w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku i wykazywać prawa do dziedziczenia (art. 673 pkt 4, art. 675 i art. 676 k.p.c.). Okres trzech miesięcy obowiązywał już wcześniej, ale tylko w przypadku ogłoszeń stosowanych w sprawach o zasiedzenie (por. art. 610§1 k.p.c.).

Europejskie poświadczenie spadkowe

Większość zmian wprowadzonych wskazaną na wstępie ustawą dotyczy uzupełnienia rozporządzenia 650/2012 w przedmiocie unormowań dotyczących EPS. Ustawa stanowi, że organami kompetentnymi do wydawania takich poświadczeń w Polsce są sądy (z wyłączeniem referendarzy sądowych) oraz notariusze występujący w roli organu uprawnionego do rozpoznawania tego rodzaju spraw spadkowych. Czynności notarialne w tym zakresie podlegają instancyjnej kontroli ze strony sądu, a środkiem odwoławczym jest zażalenie do sądu okręgowego. Sądowa i notarialna droga uzyskania EPS mają funkcjonować jako równorzędne i niezależne od siebie tryby, których wybór będzie należał do zainteresowanych podmiotów.

Ustawa określa również organizację i przebieg postępowań dotyczących europejskiego poświadczenia spadkowego w zakresie, w jakim nie zostało to unormowane w samym rozporządzeniu przyjmując za model postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku i przedmiotu zapisu windykacyjnego, a w odniesieniu do postępowania prowadzonego przed notariuszem – postępowanie mające na celu wydanie aktu poświadczenia dziedziczenia. W ustawie regulacje te zostały przystosowane do potrzeb postępowań dotyczących europejskiego poświadczenia spadkowego. Swoistym novum dla notariuszy (narzuconym przez rozporządzenie – por. art. 67 pkt 2) jest obowiązek doręczania z urzędu wypisu protokołu obejmującego wydanie EPS oraz – tu już na wniosek – sporządzanie uzasadnienia tych czynności. Opłata sądowa od wniosku o wydanie EPS wynosić będzie 300 zł, a maksymalna stawka taksy notarialnej – 400 zł.

Warto również wspomnieć, że EPS będzie wydawane (zarówno przez sąd, jak i notariusza) na formularzu według jednolitego wzoru obowiązującego we wszystkich państwach członkowskich UE związanych rozporządzeniem. Treść takiego formularza wynika z rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 1329/2014 z dnia 9 grudnia 2014 r.

Nowelizacja rozporządzeń

Konsekwencją wprowadzenia w/w ustawą regulacji dotyczących nowej kategorii spraw spadkowych o wydanie europejskiego poświadczenia spadkowego (są dwie nowelizacje rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości: rozporządzenia w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej (które określiło wysokość taksy w nowej kategorii spraw dotyczących czynności o wydanie EPS) oraz rozporządzenia w sprawie określenia rodzajów i zakresu informacji przekazywanych organom podatkowym przez sądy, komorników sądowych i notariuszy oraz terminu, formy, z uwzględnieniem formy wypisu aktu i sposobu ich przekazywania (które uzupełniło listę dokumentów przekazywanych organom podatkowym przez sądy – o odpisy postanowień dotyczących europejskiego poświadczenia spadkowego oraz, w przypadku analogicznego obowiązku po stronie notariuszy, o wypisy europejskich poświadczeń spadkowych).