Zawód asystent

39_c_optNa coraz bardziej konkurencyjnym rynku usług prawnych absolwenci prawa stają przed trudnym dylematem odnośnie obrania dalszej ścieżki kształcenia. Wielu z nich marzy o pracy w charakterze sędziego bądź prokuratora. Najszybszą możliwością dojścia do tych zawodów jest ukończenie aplikacji sędziowskiej lub prokuratorskiej w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury. Inna z możliwości to asystentura.

Przepisy dotyczące zasad kształcenia przyszłych sędziów i prokuratorów zmieniały się kilkukrotnie w ubiegłych latach. Obecnie ustawodawca postanowił sytuację prawną w zakresie dostępu do zawodu asystenta, jak również aplikacji prokuratorskiej i sędziowskiej, nieco uprościć.

Ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury oraz niektórych innych ustaw, w 2017 r. zniknie bardzo kosztowna dla budżetu państwa aplikacja ogólna, której ukończenie stanowiło warunek konieczny do ubiegania się o przyjęcie na aplikację sędziowską i prokuratorską. Wprowadzono też bezpośredni nabór na aplikacje specjalistyczne. Istotną zmianą jest też dopuszczenie absolwentów prawa do konkursów na stanowisko asystenta prokuratora (zmiany weszły w życie 21 sierpnia bieżącego roku). Zrównano tym samym sytuację asystentów w prokuraturach i w sądach, bowiem asystentem sędziego można było zostać bez aplikacji już od 2013 r.

Ostatnie zmiany przypuszczalnie zwiększą zainteresowanie zawodem asystenta prokuratora. O jedno miejsce asystenta w sądzie stara się obecnie nawet kilkadziesiąt osób, podczas gdy zdarzało się, że do konkursu na asystenta prokuratora nie przystępował ani jeden kandydat, gdyż do podjęcia pracy w tym charakterze konieczne było legitymowanie się dyplomem ukończenia aplikacji ogólnej lub prokuratorskiej.

Droga do asystenta

Zarówno w przypadku sądów, jak i prokuratur, oprócz ukończonych studiów prawniczych, kandydaci na asystentów muszą mieć ukończone 24 lata, posiadać obywatelstwo polskie, korzystać z pełni praw cywilnych i obywatelskich oraz cechować się nieskazitelnym charakterem.

Konkurs na asystenta sędziego składa się z trzech etapów. Pierwszy polega na weryfikacji zgłoszeń pod kątem spełnienia wymogów formalnych. Drugi to test obejmujący 36 pytań z zakresu prawa cywilnego i karnego oraz postępowania cywilnego i karnego, a także praca pisemna na wybrany przez kandydata jeden z dwóch tematów z zakresu prawa cywilnego i prawa karnego. Etap trzeci to rozmowa kwalifikacyjna.

Z części testowej można uzyskać do 36 pkt. (jeden punkt za każdą prawidłową odpowiedź), z pracy pisemnej – do 9 pkt. Do trzeciego etapu dopuszczani są kandydaci, którzy uzyskali przynajmniej 29 pkt., w tym co najmniej trzy punkty z pracy pisemnej. Podczas trzeciego etapu konkursu komisja sprawdza predyspozycje kandydata do wykonywania zawodu asystenta sędziego i ocenia je w skali od 0 do 9 punktów. Do zatrudnienia zakwalifikowana zostaje osoba, która uzyskała największą liczbę punktów. W razie uzyskania przez kilku kandydatów tej samej liczby punktów komisja dokonuje wyboru kandydata biorąc pod uwagę doświadczenie zawodowe oraz wynikające z dokumentów dołączonych do zgłoszenia dodatkowe kwalifikacje przydatne do wykonywania pracy na stanowisku asystenta sędziego.

Do tej pory konkurs na stanowisko asystenta prokuratora składał się z testu obejmującego 36 pytań jednokrotnego wyboru z zakresu prawa karnego materialnego i procesowego oraz prawa konstytucyjnego wraz z zagadnieniami ustroju sądów i prokuratury, a także z dwóch kazusów, których rozwiązanie polega na opracowaniu uzasadnienia decyzji kończącej postępowanie przygotowawcze lub innej decyzji procesowej związanej z prowadzeniem lub nadzorowaniem postępowania przygotowawczego. Projekt rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości zakłada, że konkurs na asystenta prokuratora będzie wyglądał podobnie jak konkurs na asystenta sędziego. Zamiast opracowywania decyzji procesowych z uzasadnieniem, kandydaci na asystenta prokuratora będą pisali pracę pisemną na jeden z dwóch tematów dotyczących prawa karnego – materialnego lub procesowego. Konkurs będzie również obejmował rozmowę kwalifikacyjną.

Osoby podejmujące po raz pierwszy pracę asystenta odbywają staż asystencki, który w prokuraturze trwa sześć miesięcy, w sądzie – 12 miesięcy Do czasu ukończenia stażu asystenta zatrudnia się na podstawie umowy o pracę na czas określony, z możliwością jej wcześniejszego rozwiązania za dwutygodniowym wypowiedzeniem. Z obowiązku odbycia stażu są zwolnione osoby, które zdały egzamin sędziowski, prokuratorski, notarialny, adwokacki lub radcowski, a także osoby, które ukończyły aplikację ogólną w KSSiP. Wprowadzono także stanowiska starszego asystenta prokuratora i starszego asystenta sędziego. Może zostać nim asystent po dziesięciu latach pracy, jeśli nie był karany za przewinienia dyscyplinarne oraz uzyskiwał pozytywne okresowe oceny, a także osoba, która złożyła egzamin prokuratorski lub sędziowski.

Obowiązki i perspektywy

1_c_optDo obowiązków asystenta sędziego należy wykonywanie czynności zmierzających do przygotowania spraw sądowych oraz czynności z zakresu działalności administracyjnej sądów. Asystent sędziego wykonuje szereg prac, które podejmuje sędzia, przede wszystkim zaś sporządza projekty decyzji procesowych – postanowień, wyroków, zarządzeń. Nie jest mu także obcy kontakt z salą sądową.

Do zadań wykonywanych na stanowisku asystenta prokuratora należy m.in. dokonywanie bieżących czynności nadzoru nad dochodzeniem, a także przeprowadzanie w toku postępowania przygotowawczego czynności procesowych przesłuchania świadka, zatrzymania rzeczy i przeszukania, oględzin oraz eksperymentu, jak również czynności o charakterze administracyjnym. W praktyce asystenci wykonują różnorodne zadania w zależności od potrzeb danej prokuratury. Tego samego dnia może się zdarzyć np. wykonywanie kserokopii akt i poświadczanie ich za zgodność, jak również sporządzenie projektu aktu oskarżenia, apelacji bądź udział w oględzinach miejsca wypadku.

Wynagrodzenie zasadnicze asystentów sędziego i prokuratura wynosi od 2 675 zł brutto do 3 824 złotych brutto. Wynagrodzenie jest wyższe im wyższy szczebel sądu lub prokuratury. Niewątpliwie zależy też od budżetu, jakim dysponuje dana jednostka – to zaś z kolei zależy od Ministra Sprawiedliwości oraz stanu finansów publicznych. Ponadto asystentom przysługuje dodatek za wieloletnią pracę oraz nagrody jubileuszowe.

Praca asystenta, mimo że nisko płatna, może okazać się dobrym wyborem zawodowym, gdyż pozwala prawnikowi na zdobycie cennego doświadczenia praktycznego. Jest okazją do stałej współpracy z sędziami lub prokuratorami, z których wielu chętnie służy radą i pomocą. Asystent pracuje przy różnorodnych sprawach, nieraz o bardzo złożonej problematyce, co umożliwia nie tylko pogłębianie wiedzy prawniczej, ale także doświadczenia życiowego, co w pracy sędziego czy prokuratora jest niezmiernie ważne. Można poznać pracę w sądzie i prokuraturze niejako „od kuchni”. Ponadto poprzez pisanie projektów pism procesowych zdobywa się praktyczne umiejętności stosowania prawa i wnioskowania prawniczego.

W przypadku asystenta prokuratora, ma on także możliwość przeprowadzania czynności procesowych takich jak przesłuchanie świadka czy oględziny miejsca zdarzenia. Głównym mankamentem tego zawodu jest jednak brak obycia z salą sądową. Jednak już niedługo aplikanci prokuratorscy będą mogli występować przed sądem rejonowym w charakterze oskarżyciela publicznego w sprawach, w których postępowanie przygotowawcze zakończyło się w formie dochodzenia.

Droga do sędziego i prokuratora

Asysentura to jedna z dróg dojścia do zawodu sędziego lub prokuratora. Inną z dróg, najbardziej popularną, jest aplikacja sędziowska lub prokuratorska.

Ostatnia nowelizacja ustawy o KSSiP wprowadziła pewne zmiany w zakresie modelu obu aplikacji. Jeśli chodzi o sam egzamin wstępny nie doszło do żadnych zmian, dalej będzie składał się on z dwóch etapów (testowego i kazusów) – z tym wyjątkiem, że do dokumentów aplikacyjnych konieczne będzie dołączenie wyników badań stwierdzających zdolność do pełnienia danej funkcji. Osoby, które pozytywnie przejdą rekrutację na aplikacje specjalistyczne w KSSiP, na czas ich trwania będą zatrudniane na podstawie umów o pracę. Pracodawcą będą sądy lub prokuratury okręgowe, zaś zwierzchnikami służbowymi aplikantów – prezesi sądów okręgowych lub prokuratorzy okręgowi, którzy będą także wyznaczać patronów każdej z praktyk przewidzianych w programie szkolenia.

Aplikacja sędziowska i prokuratorska będą trwały 36 miesięcy. Przyszli sędziowie i prokuratorzy będą nadal odbywać zajęcia w szkole krakowskiej – z tym, że zjazdy będą odbywać się rzadziej, a nie jak dotychczas przeciętnie raz w miesiącu.

W pewnym zatem zakresie sytuacja aplikantów sędziowskich i prokuratorskich została zrównana z sytuacją samych asystentów. Z tym, że odbywanie aplikacji w KSSiP skraca nieco drogę do przystąpienia do egzaminu sędziowskiego czy prokuratorskiego. Jeśli chodzi o sam egzamin, to z pewnością lepiej przygotowane są do niego osoby, które ukończyły aplikację specjalistyczną w KSSiP. Przykładowo, w 2014 r. do egzaminu prokuratorskiego przystąpiło dziewięciu asystentów prokuratora, z czego których zdały ten egzamin dwie osoby. Równocześnie na 46 absolwentów KSSiP przystępujących do egzaminu, zdało go 45 osób. Asystentów prokuratora na egzaminach zazwyczaj gubi odmienna praktyka pisania pism procesowych przyjęta w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury.

Kiedy asystent sędziego lub prokuratora może przystąpić do egzaminu zawodowego? Asystent sędziego – po przepracowaniu pięciu lat na tym stanowisku. Asystent sędziego, który ukończył aplikację ogólną w KSSiP lub złożył egzamin notarialny, adwokacki lub radcowski – po przepracowaniu czterech lat na stanowisku asystenta sędziego lub referendarza sądowego. Asystent prokuratora – po przepracowaniu pięciu lat na stanowisku asystenta prokuratora. Asystent prokuratora, który złożył egzamin notarialny, adwokacki lub radcowski – po przepracowaniu czterech lat na stanowisku asystenta prokuratorskiego. Okres czteroletni dotyczy także osób, które ukończyły aplikację ogólną.

Asystent, czyli prawo w praktyce

Asystenci sędziów i prokuratorów mają nieco gorsze – od aplikantów aplikacji specjalistycznych w KSSiP – perspektywy awansu na wymarzone stanowiska sędziowskie lub prokuratorskie. Ich przygotowanie praktyczne do wykonywania zawodu nie jest jednak gorsze niż absolwentów krakowskiej szkoły. Jak pokazuje praktyka, asystenci sędziów są często chętniej wybierani do pełnienia funkcji sędziego niż np. referendarze sądowi czy adwokaci z wieloletnim doświadczeniem. Przystąpienie do egzaminu wstępnego do KSSiP nadal wydaje się jednak lepszym wyborem dla osób, które chcą w przyszłości zostać sędzią lub prokuratorem.

Biorąc pod uwagę niskie wynagrodzenia i niewielkie szanse na rozwój kariery w zawodzie asystenta sędziego czy asystenta prokuratora, część asystentów po zdobyciu doświadczenia zawodowego decyduje się na odejście z sądów i prokuratur, zaś umiejętności tam zdobyte traktują jako atut w dalszej karierze prawniczej, np. w charakterze radcy czy adwokata.