Mniej długów w spadku

15_d_c_optWchodzące w życie zmiany prawa cywilnego w znacznym stopniu poprawią sytuację prawną spadkobierców dziedziczących długi spadkowe. Co do zasady, dziedziczone będą długi do wartości stanu czynnego spadku. Jednocześnie ustawodawca wprowadził rozwiązania zapewniające większą ochronę wierzycieli spadkowych, do których należy m.in. instytucja ogłoszenia o złożeniu wykazu inwentarza.

W dniu 18 października 2015 r. wejdzie w życie ustawa z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 539). Zasadniczym celem ustawy jest zapewnienie ochrony obywateli przed niekorzystnymi skutkami braku złożenia oświadczenia w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia spadku. Ustawa zmienia przepisy dotyczące odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe, wprowadzając, jako zasadę, odpowiedzialność spadkobierców do wysokości aktywów spadkowych (z dobrodziejstwem inwentarza) – w miejsce obowiązującej obecnie zasady odpowiedzialności nieograniczonej, a więc całym majątkiem osobistym spadkobiercy.

Obowiązujący stan prawny i jego krytyka

Realizacja skutków prawnych związanych z następstwem prawnym po osobie zmarłej (dziedziczeniem) jest, co do zasady, uzależniona od woli spadkobiercy. Stosownie do art. 1012 k.c., spadkobierca może bowiem zachować się w trojaki sposób. Po pierwsze, może przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste). Po drugie, może przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza). Po trzecie wreszcie, może spadek odrzucić.

Na podjęcie decyzji spadkobierca ma sześć miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania (art. 1015 § 1 k.c.). Początek biegu wskazanego terminu ustala się według daty dowiedzenia się o tytule powołania do spadku. Dla spadkodawcy będzie to, co do zasady, data, w której dowiedział się o śmierci spadkodawcy, o ile w tej dacie wiedział o łączącym go ze zmarłym pokrewieństwie uzasadniającym powołanie do dziedziczenia. Niezłożenie przez spadkobiercę oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest jednoznaczne z prostym przejęciem spadku, co oznacza nieograniczoną odpowiedzialność za długi spadkowe (art. 1015 § 2 k.c. w dotychczasowym brzmieniu). Obowiązuje w tym przypadku tzw. fikcja prostego przyjęcia spadku – brak aktywności spadkobiercy działał na jego niekorzyść.

Wspomniana fikcja prostego przyjęcia spadku stała się przedmiotem krytyki. W warunkach dość niskiej świadomości i kultury prawnej społeczeństwa niejednokrotnie zdarzały się przypadki, gdy dana osoba nieświadomie popadała w długi z tego powodu, że nie zdawała sobie sprawy z konsekwencji swojej bierności w zakresie składania oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Dalsze obowiązywanie status quo w zakresie dziedziczenia długów mogło podważać zaufanie obywateli do państwa i prawa. Jak wskazuje prof. Bogudar Kordasiewicz z Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, przeciętny człowiek nie zdaje sobie sprawy ani z tego, że jego milczeniu może być przypisane znaczenie prawne, ani tym bardziej z tego, że bierne zachowanie może spowodować „nabycie” ujemnych w sensie ekonomicznym wartości. Nie zdaje sobie też sprawy z tego, że negatywnym konsekwencjom, wiążącym się z takim nabyciem, może w bardzo prosty sposób zapobiec, ani z tego, że na takie zapobieżenie ma bardzo niewiele czasu (zob. Bogudar Kordasiewicz System Prawa Prywatnego, t. 10. s. 432).

Z kolei Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z 29 listopada 2012 r. (II CSK 171/12) skonstatował, że zrównanie biernego zachowania spadkodawcy z przyjęciem spadku bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe nie jest decyzją jedyną możliwą i najwłaściwszą.

Według doktryny prawa, zaniechanie spadkobiercy w przedmiocie złożenia oświadczenia woli o przyjęciu sadku powinno skutkować jego ograniczoną odpowiedzialnością za długi spadkowe. Spadkodawca powinien ponosić nieograniczoną odpowiedzialność jedynie w przypadku wyraźnego złożenia oświadcza woli w tym zakresie. W wielu sytuacjach zaspokojenie wierzyciela z majątku osobistego dłużnika, a więc w żaden sposób niezwiązanego ze zdarzeniem prawnym uzasadniającym odpowiedzialność spadkodawcy, może pozostawać w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (zob. Jerzy Ciszewski, Ustawowe i umowne ograniczenia odpowiedzialności osobistej, Gdańskie Studia Prawnicze 2003 r. nr 1, str. 17-30).

W powołanym wyżej orzeczeniu Sądu Najwyższego stwierdza się, że dotychczasowego rozwiązania nie da się przekonywająco uzasadnić niezbędnością dla ochrony interesów wierzycieli spadkodawcy w zakresie założonym przez ustawodawcę – skoro spadkobierca, składając oświadczenie o przyjęciu spadku, może ograniczyć swoją odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku. W rezultacie rozwiązanie to może być oceniane jako stwarzające swoistą,, pułapkę” dla nieświadomych jego działania spadkobierców. Skutkiem wpadnięcia w taką pułapkę jest nieraz przyjęcie odpowiedzialności za długi spadkowe wielokrotnie przewyższające wartość stanu czynnego spadku.

Zmiana zasad dziedziczenia długów

Uznając za zasadne przedstawione wyżej argumenty doktryny i judykatury, ustawodawca zdecydował się na nowelizację art. 1015 Kodeksu cywilnego. Zmiana tego przepisu polega na tym, że brak złożenia (w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania) oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku będzie jednoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza – z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku. W tym zakresie przełamana została obowiązująca do 18 października 2015 r., tj. do czasu wejścia w życie ustawy nowelizującej, fikcja prawna przyjęcia spadku wprost.

Wprowadzenie, jako zasady, odpowiedzialności spadkobierców do wartości stanu czynnego spadku wiąże się z koniecznością ustalenia składników majątku spadkowego. Realizację tego zapewni wprowadzona przedmiotową ustawą instytucja prywatnego wykazu inwentarza. Wykaz ten będzie służył ustaleniu stanu majątku spadkowego (aktywa i pasywa) bez narażania spadkobierców na nadmierne koszty. W świetle bowiem obowiązujących aktualnie przepisów stan majątku spadkowego ustala komornik sądowy, co wiąże się niejednokrotnie z koniecznością poniesienia przez spadkobierców kosztów wyceny aktywów spadkowych z udziałem biegłych rzeczoznawców.

Wykaz inwentarza, oprócz spadkobiercy, będzie mógł złożyć również zapisobierca windykacyjny lub wykonawca testamentu. Będzie istniała możliwość złożenia wspólnego wykazu inwentarza przez kilka osób. Złożenie wykazu inwentarza będzie fakultatywne.

W celu ułatwienia składania wykazu oraz mając na uwadze zapewnienie standaryzacji danych w nim zawartych, wykaz będzie składany według wzoru określonego w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości. Wzór wykazu będzie znajdował się w siedzibie sądu oraz zostanie udostępniony na stronach internetowych Ministerstwa Sprawiedliwości i sądów powszechnych.

W wykazie inwentarza z należytą starannością należy ujawniać przedmioty należące do spadku oraz przedmioty zapisów windykacyjnych, z podaniem ich wartości według stanu i cen z chwili otwarcia spadku, a także długi spadkowe i ich wysokość. Jeżeli po złożeniu wykazu inwentarza przez uprawnione do tego osoby ujawnią się składniki majątku lub zobowiązania spadkowe nieumieszczone w wykazie, istnieje obowiązek uzupełnienia wykazu. Wykaz inwentarza składany jest u notariusza, w sądzie spadku lub w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania składającego wykaz.

Ochrona wierzycieli spadkowych

W związku ze złagodzeniem zasad odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkodawcy, ustawa zawiera rozwiązania zapewniające ochronę wierzycieli spadkowych. Zasada przyjęcia spadku z ograniczeniem odpowiedzialności spadkobiorcy nie będzie miała zastosowania w przypadku, gdy spadkobierca podstępnie pominął w wykazie inwentarza lub podstępnie nie podał do urzędowego spisu inwentarza przedmiotów należących do spadku lub przedmiotów zapisów windykacyjnych, albo też podstępnie uwzględnił w wykazie inwentarza lub podstępnie podał do spisu inwentarza nieistniejące długi.

Ponadto, zgodnie z nadanym ustawą nowym brzmieniem art. 1032 § 2 k.c., jeżeli spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza i spłacając niektóre długi spadkowe wiedział (lub przy dołożeniu należytej staranności mógł się dowiedzieć) o istnieniu innych długów spadkowych, ponosi odpowiedzialność za te długi ponad wartość stanu czynnego spadku – jednakże tylko do takiej wysokości, w jakiej byłby obowiązany je zaspokoić, gdyby spłacał należycie wszystkie długi spadkowe. Ze względu na ochronę osób słabszych, które nie mogą bronić swoich praw, zasada ta nie odnosi się do spadkobiercy niemającego pełnej zdolności do czynności prawnych, a także do spadkobiercy, co do którego istnieje podstawa do jego ubezwłasnowolnienia.

Wzmocnieniu pozycji wierzycieli spadkowych służy instytucja ogłoszenia o złożeniu wykazu inwentarza. Ogłoszenie będzie zamieszczane na stronie internetowej sądu spadku oraz na tablicy ogłoszeń sądu spadku. Ogłoszenie o złożeniu wykazu inwentarza będzie zawierało pouczenie, że ze złożonym wykazem inwentarza może zapoznać się każdy, kto taką potrzebę dostatecznie usprawiedliwi, a także podmioty wskazane w art. 637 § 1 k.p.c. (m.in. wierzyciel mający pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy) będą mogły złożyć wniosek o sporządzenie spisu inwentarza. W przypadku kwestionowania rzetelności sporządzenia wykazu inwentarza, wierzyciel będzie mógł złożyć wniosek do sądu spadku o wydanie postanowienia o sporządzeniu urzędowego spisu inwentarza. Spis taki będzie miał pierwszeństwo przed wykazem inwentarza. Zgodnie z nadaną ustawą treścią art. 10313 § 2 k.c., od chwili sporządzenia spisu inwentarza spadkobierca spłaca długi spadkowe zgodnie ze sporządzonym spisem.

Oprócz zmiany zasad w kwestii dziedziczenia długów, ustawodawca zmienia również dotychczas obowiązujące przepisy w przedmiocie zabezpieczenia spadku i spisu inwentarza. Wyłącza możliwość powierzania wykonywania postanowienia o zabezpieczeniu spadku oraz postanowienia o sporządzeniu spisu inwentarza naczelnikom urzędów skarbowych. Przenosi do Kodeksu postępowania cywilnego – wobec ich ustawowego charakteru – szereg uregulowań zawartych obecnie w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 października 1991 r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania przy zabezpieczaniu spadku i sporządzaniu spisu inwentarza. Powyższe dotyczy w szczególności kwestii nadzoru sądu nad organami wykonującymi czynności zabezpieczania spadku i sporządzania spisu inwentarza, w tym skargi na czynności komornika, a także przepisów o postępowaniu w przedmiocie zabezpieczenia spadku i sporządzenia spisu inwentarza.

Równoważąc przeciwstawne interesy

Konkludując należy stwierdzić, że wprowadzone opisywaną ustawą unormowania, mające na celu liberalizację zasad dotyczących dziedziczenia zobowiązań spadkowych, przyczynią się do polepszenia statusu prawnego osób dziedziczących spadki z długami. Na gruncie dotychczas obowiązującego prawa zdarzały się sytuacje, że osoba dziedzicząca nie miała pojęcia, że np. zmarły członek rodziny zaciągnął kredyt, którego wartość przekraczała wartość spadku. Przyjęcie takiego spadku, bez złożenia stosownego oświadczenia, powodowało obowiązek płacenia wierzytelności banku, także z majątku osobistego spadkobiercy. Jednocześnie ustawa zabezpiecza także interesy wierzycieli spadkowych – równoważy przeciwstawne racje i interesy wierzycieli spadkowych oraz spadkobierców.