Powrót asesury sądowej

Tagi:

17_a_c_optZ początkiem 2016 r. do sądów powszechnych wraca – w nowej odsłonie – instytucja asesora. Umożliwi ona weryfikację kandydata na sędziego pod względem jego wiedzy prawniczej, jakości orzecznictwa, sprawności prowadzonych postępowań oraz predyspozycji charakterologicznych niezbędnych w procesie sprawowania wymiaru sprawiedliwości.

Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej 30 lipca 2015 r. podpisał ustawę przywracającą instytucję asesora sądowego (ustawa z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z dnia 25 sierpnia 2015 r. poz. 1224). Wchodzi ona w życie 1 stycznia 2016 r. Prace nad ustawą trwały od początku 2013 r., początkowo w zespole, w skład którego wchodzili przedstawiciele Ministra Sprawiedliwości i Krajowej Rady Sądownictwa. Rezultat jego uzgodnień został następnie przedstawiony prezydentowi, który przekazał go sejmowi dla dalszych prac na etapie parlamentarnym.

Projekt podlegał konsultacjom i choć nie wszyscy byli jednomyślni, to środowiska prawnicze, stowarzyszenia sędziowskie, prokuratura, a w końcu – posłowie i senatorowie – ideę wsparli. Wyrazem powyższego był rezultat głosowania w sejmie nad ostatecznym kształtem przepisów: 438 głosów „za”, jeden „wstrzymujący się”, zero „przeciw”. Ta rzadko spotykana w praktyce parlamentarnej zgodność wynika, jak się zdaje, z powszechnego zrozumienia, jak ważnym i potrzebnym elementem wymiaru sprawiedliwości będzie asesura.

Sędzia na próbę

Ponad cztery lata funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości w formule bez asesorów wywołały refleksję i rozważania o celowości takiego ukształtowania ustroju sądownictwa, który przewidywałby możliwość orzekania przez sędziów „na próbę”, by, w perspektywie, sprawowanie wymiaru sprawiedliwości uczynić lepszym.

Droga do objęcia urzędu sędziego, w założeniu konstytucjonalistów, polityków, prawników – korony zawodów prawniczych, nie jest dziś jednolita. Wiedzie najczęściej przez ukończenie aplikacji sądowej, rzadziej zaś wieńczy karierę naukową, pracę prokuratora, radcy prawnego czy adwokata.

Gdy zadać pytanie, czy decyzja o bezwarunkowym i dożywotnim powierzeniu wykonywania czynności sędziowskich może być obarczona marginesem błędu – oczywistą jest odpowiedź, że jest to możliwe. Nie można bowiem wykluczyć sytuacji, w której kandydat na urząd sędziego wykazujący się nawet wybitną znajomością przepisów prawa nie będzie miał koniecznych predyspozycji osobowościowych niezbędnych w procesie wymierzania sprawiedliwości, lub też z innych, równie ważnych względów, jego praca sędziego nie będzie dobrze służyła społeczeństwu. Tym większa zatem waga decyzji o dożywotnim powierzeniu obowiązków sędziowskich tym, którzy rzeczywiście poza warunkami formalnymi, w każdym wypadku – tak jak to stanowi zbiór zasad etyki zawodowej sędziów – zawsze powinni kierować się zasadami uczciwości, godności, honoru, poczuciem obowiązku oraz przestrzegać dobrych obyczajów.

Temu celowi ma w pierwszym rzędzie służyć asesura, której formuła, poprzedzająca wykonywanie zawodu sędziego, weryfikuje ostatecznie praktyczne umiejętności prawnika aspirującego do funkcji jurysdykcyjnych.

Gwarancje i obowiązki

Pozycja asesora sądowego, w myśl przepisów wchodzących w życie 1 stycznia 2016 r., w zasadniczy sposób różni się od tej, jaką miał on do roku 2007, kiedy to Trybunał Konstytucyjny skutecznie zakwestionował tę formę sądowego orzekania.

Niezwykle istotną kwestią w opracowaniu przyjętych rozwiązań były właśnie kryteria konstytucyjne, nakreślone wspomnianym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2007 r. oraz wskazaniami Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który wielokrotnie wypowiadał się w przedmiocie umocowania asesora jako elementu władzy sądowniczej. Z uwagi na powyższe ustawa – poza temporalnością funkcji – maksymalnie zbliża instytucję asesury do reguł zawodu sędziego.

Przede wszystkim, asesor sądowy – jako wykonujący uprawnienia stricte jurysdykcyjne – pozostanie w pełnym zakresie niezależny od władzy wykonawczej. Powołanie asesora nastąpi w drodze decyzji Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Akt powołania wskazywał będzie jednocześnie sąd, do którego asesor zostaje powołany.

W razie zwolnienia stanowiska sędziowskiego lub stanowiska asesora sądowego w sądach działających na obszarze danej apelacji, prezes sądu apelacyjnego, w terminie dwóch tygodni od dnia zwolnienia się stanowiska, zawiadamiać będzie o tym Ministra Sprawiedliwości. Minister, w terminie nie dłuższym niż miesiąc od dnia otrzymania zawiadomienia, przydzieli stanowisko do danego albo innego sądu, albo przekształci je, odpowiednio, w stanowisko sędziowskie lub stanowisko asesora sądowego w danym albo innym sądzie, albo stanowisko zniesie. Zasadą będzie, że Minister Sprawiedliwości przekształci w stanowisko asesora sądowego co drugie zwolnione stanowisko sędziowskie w sądzie rejonowym, a także każde wolne stanowisko sędziowskie, które nie zostało obsadzone.

Gwarancję niezależności asesora stanowić będzie, z jednej strony, immunitet analogiczny jak dla urzędu sędziego, z drugiej zaś – zakaz przynależności do partii politycznej, związku zawodowego czy też prowadzenia takiej działalności publicznej, która nie dałaby się pogodzić z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów.

Powołanie asesora nastąpi na okres pięciu lat i co do zasady mieć będzie charakter trwały. Odwołanie możliwe będzie jedynie w rezultacie orzeczenia sądu dyscyplinarnego lub orzeczenia zapadłego w postępowaniu karnym.

Asesor sądowy orzekać będzie wyłącznie w sądach rejonowych. Z uwagi na skomplikowanie materii oraz społeczną wagę podejmowanych w sądach decyzji, poza kompetencjami asesora znajdzie się orzekanie o tymczasowym aresztowaniu w postępowaniu przygotowawczym oraz w sprawach z zakresu prawa restrukturyzacyjnego.

Takie ukształtowanie asesury sądowej pozostaje w zgodzie z niezbędnymi standardami konstytucyjnymi i jednocześnie poprawi skuteczność doboru kadr sędziowskich.

Od asesora do sędziego

Osoba ubiegająca się o stanowisko asesora będzie musiała ukończyć aplikację sądową i zdać egzamin sędziowski, przy czym dopuszczonymi do kandydowania będą również osoby, które zdały egzamin wg zasad obowiązujących do 2010 r., jak i pierwsi absolwenci Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, którzy egzamin sędziowski zdali w 2013 r.

W konkursie będą mogli brać udział także przedstawiciele innych zawodów prawniczych (adwokaci, radcowie, notariusze, prokuratorzy), o ile legitymować się będą wymaganym ustawą stażem pracy w dotąd wykonywanym zawodzie. Asesura będzie zatem alternatywną drogą uzyskania statusu sędziego dla tych przedstawicieli zawodów prawniczych, którzy nie będą mieć odpowiednio długiego stażu pracy uprawniającego do udziału w postępowaniu kwalifikacyjnym na wolne stanowisko sędziowskie, bądź też uznają, że choć spełniają wymogi kandydowania na stanowisko sędziowskie, to chcą wziąć udział w konkursie asesorskim.

Na stanowisko asesora aspirować będą mogli również asystenci i referendarze, którzy zdali eksternistycznie egzamin sędziowski. W tym wypadku jednak wymagany będzie odpowiedni okres pracy na stanowiskach asystenta lub referendarza. Co do zasady procedura konkursowa w znacznej mierze bazować będzie na zasadach, które dotyczą kandydowania na wolne stanowiska sędziowskie.

Asesor podlegać będzie ocenie – zarówno bieżącej, jak i tej związanej bezpośrednio z procesem kandydowania na wolne stanowisko sędziowskie.

Asesor będzie mógł zgłosić swoją kandydaturę na wakujące stanowisko sędziowskie najwcześniej po dwóch latach orzekania. Pięcioletni okres asesury umożliwi asesorowi kilkakrotny udział w konkursie – na wypadek nieuzyskania nominacji w pierwszej próbie. O ile asesor w ciągu pięciu lat nie uzyska nominacji sędziowskiej, jego stosunek pracy wygaśnie, choć będzie mógł jeszcze w ciągu pięciu lat od zakończenia asesury przystępować do konkursów na stanowiska sędziowskie.

Wynagrodzenie asesora wyniesie 80 proc. uposażenia sędziego sądu rejonowego, zaś od kwoty tej odprowadzane będą składki do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Asesor nie będzie objęty uprawnieniem przejścia w stan spoczynku.

Odpowiedzialność dyscyplinarna kształtować się będzie podobnie do sędziowskiej.

Weryfikacja w praktyce

Podstawowym celem przywrócenia instytucji asesora sądowego w nowym kształcie jest, obok wprowadzenia nowej drogi do objęcia urzędu sędziego sądu powszechnego, możliwość sprawdzenia „na sali sądowej” kandydatów do funkcji sędziowskich. Owa weryfikacja dotyczyć będzie przede wszystkim – poza oceną merytoryczną osiągnięć zawodowych w postaci wiedzy teoretycznej kandydata, jakości orzecznictwa oraz sprawności postępowania – predyspozycji charakterologicznych takich jak samodzielność w podejmowaniu decyzji, umiejętność rozstrzygania sporów czy też stanowczość połączona ze szczególną wrażliwością i kulturą osobistą. Wspomniane przymioty są niezbędnymi cechami każdego niezawiłego sędziego niezależnego sądu.