Poradnik – Standardy ochrony praw człowieka na przykładzie wyroków ETPCz w sprawach przeciwko Polsce

Wprowadzenie

Konwencja o O chronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (dalej: Konwencja/EK PCz1), została otwarta do podpisu dla państw członkowskich Rady Europy2 w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., weszła zaś w życie, po uzyskaniu wymaganych 10 ratyfikacji, dnia 3 września 1953 r.3 Polska ratyfikowała Konwencję w dniu 2 października 1992 r., a dnia 19 stycznia 1993 r. weszła ona w życie wobec Polski.

Konwencja wraz z protokołami dodatkowymi4, w powszechnej ocenie, stanowi podstawę normatywną najbardziej efektywnego na świecie systemu ochrony praw człowieka. Konsekwentnie i coraz wyraźniej w literaturze przedmiotu akcentuje się jej konstytucyjną funkcję (naturę) w tym systemie. Znajduje to potwierdzenie również w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej: Trybunał/ET PCz), w którym Konwencja uznawana jest za „instrument konstytucyjnego europejskiego porządku publicznego” w dziedzinie praw człowieka (constitutional instrument of European public order in the field of human rights)5.

O tej efektywności przesądza mechanizm kontroli wypełniania przez państwa-strony zobowiązań wynikających z K onwencji. Obecnie jest on sprawowany wyłącznie przez ET PCz6, który od dnia 1 listopada 1998 r. działa w sposób ciągły7. Trybunał ma status sądu międzynarodowego, a jego ostateczne wyroki są wiążące. Dodatkowo, ich wykonanie podlega nadzorowi sprawowanemu przez Komitet Ministrów Rady Europy (art. 46 EK PCz).

Konwencja w świetle prawa traktatów jest umową międzynarodową8. Należy zatem do podstawowych źródeł normatywnych praw człowieka. Podkreśla to również Trybunał9, dodając wszelako, iż Konwencja jest szczególnym traktatem, gdyż jest traktatem ustanawiającym prawa człowieka (human rights treaty)10. W ten sposób ET PCz wydaje się sugerować pewną odrębność Konwencji od klasycznych traktatów prawa międzynarodowego. Z orzecznictwa wynika, iż jedną z tych cech jest jej prawotwórczy charakter (lawmaking treaties)11.

Konwencja, tak jak inne traktaty prawotwórcze, jest traktatem wielostronnym, zawierającym postanowienia wiążące wiele państw. Dodatkowo, zawiera normy o charakterze abstrakcyjnym, które z założenia mają wywoływać skutek generalny.

Te konstrukcyjne elementy Konwencji jako traktatu prawotwórczego Trybunał łączy z określonymi regułami wykładni jej postanowień. Zgodnie bowiem z utrwaloną linią orzeczniczą, muszą być one tak interpretowane, aby w największym stopniu odpowiadały celowi i przedmiotowi Konwencji, a nie ograniczały w możliwie jak największym stopniu zobowiązania państw-stron Konwencji12.

Trybunał dokonuje tego w dwojaki sposób. Po pierwsze, w drodze rozpatrywania konkretnej skargi, międzypaństwowej lub indywidualnej, a po drugie – w drodze działań bardziej ogólnych, podejmowanych w celu wyjaśnienia, ochrony i rozwoju zasad ustanowionych przez Konwencję, mając na uwadze przestrzeganie przez państwa-strony wynikających z niej zobowiązań13. O ile celem pierwszych, podstawowych działań wspomnianej wykładni jest zapewnienie – w razie stwierdzenia naruszenia Konwencji – słusznego zadośćuczynienia, o tyle w przypadku działań drugich, uzupełniających te pierwsze, celem jest konstrukcja ogólnych standardów ochrony praw człowieka i rozpowszechnienie ich w całej wspólnocie konwencyjnych państw14.

Rola ETPCz w kształtowaniu europejskich standardów praw człowieka jest nie do przecenienia. W efekcie tego orzecznictwo trybunału stopniowo staje się ważnym i jednocześnie autonomicznym źródłem kształtującym europejską koncepcję praw fundamentalnych.

Od chwili uznania właściwości organów konwencji15 do rozpatrywania skarg indywidualnych, etPcz wydał 874 wyroków w sprawach polskich, w tym w przypadku 761 stwierdził naruszenie konwencji, w przypadku 61 – brak naruszenia, zaś w przypadku 52 spraw zapadły inne rozstrzygnięcia. Najwięcej naruszeń postanowień konwencji w sprawach polskich etPcz stwierdził w zakresie art. 6 EKPCz, z czego 20 dotyczyło sprawiedliwego procesu, 37 – długości postępowania, a 2 – niewykonania wyroków sądowych. drugie miejsce zajmują naruszenia w zakresie prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 5 ekPcz) – trybunał stwierdził je w 14 wyrokach.

W samym tylko 2010 r. ETPCz stwierdził naruszenie przez Polskę postanowień konwencji w 87 wyrokach. Plasuje to Polskę na piątym miejscu, po turcji (278), Rosji (217), Rumunii (143) i Ukrainie (109). Polska zajmuje też czołowe, czwarte miejsce, po Włoszech, Turcji i Rosji, jeśli chodzi o liczbę wyroków niewykonanych. W sumie, jest to 759 wyroków, w tym 70 ma status spraw wiodących (leading cases), a 689 spraw to sprawy klonowe i tzw. pojedyncze (isolated). Na dzień 1 stycznia 2011 r. 4,6 proc. spraw będących w trakcie rozpatrywania przez trybunał to sprawy polskie, co sytuuje Polskę na 6 miejscu w klasyfikacji pending cases – za Rosją (28,9 proc.), turcją (10,9 proc.), Rumunią (8,6 proc.), Ukrainą (7,5 proc.) i Włochami (7,3 proc.).

Niniejsze opracowanie adresowane jest w sposób szczególny do sędziów i prokuratorów. Zostały w nim, z konieczności w pewnym skrócie, jednak bez uproszczeń, przedstawione standardy ochrony praw człowieka i podstawowych wolności zagwarantowane w konwencji w kontekście wyroków, w których trybunał orzekł o naruszeniu przez Polskę postanowień konwencji, czyli w kontekście spraw polskich. Ma ono zatem praktyczny wymiar. Będąc swoistym przewodnikiem po orzecznictwie etPcz w sprawach polskich, ma być pomocne w procesie stosowania prawa krajowego. temu właśnie celowi została podporządkowana struktura tego opracowania i przyjęte w nim ograniczenia.

Opracowanie zawiera, po pierwsze, dokonaną w ramach poszczególnych praw człowieka (zgodnie z porządkiem przyjętym w konwencji) prezentację standardów ich ochrony, z pełnym uwzględnieniem całego orzecznictwa etPcz, a więc nie tylko spraw polskich. Po drugie – obejmuje opis stwierdzonych przez etPcz naruszeń tychże standardów w sprawach polskich. W opisie tych naruszeń, jak i też w ich kategoryzacji, rozstrzygająca była praktyka kancelarii etPcz, widoczna chociażby w corocznych raportach etPcz (dostępne na stronie internetowej etPcz: http://www.echr.coe.int). Poszczególne zatem hasła (terminy) nie są przypadkowe, tak jak i ich pewna umowność i skrótowość.

Opis stwierdzonych naruszeń i ich systematyka wynika ze specyfi ki poszczególnych praw. W przypadku niektórych praw opis ten jest syntetyczny i ustrukturalizowany, w przypadku innych – rozbudowany oraz zindywidualizowany (dotyczy to w szczególności prawa do wolności wypowiedzi i wynika z aktualności naruszeń, a także ich złożonego kontekstu).

Przyjęte w opracowaniu ograniczenie do prezentacji naruszeń w sprawach polskich oznacza, iż nie są w nim omówione te prawa, których naruszenie przez Polskę nie było przedmiotem kontroli etPcz. Pominięte zostały również wyroki etPcz, w których trybunał stwierdził brak naruszenia postanowień konwencji. Wyjątkiem jest wyrok etPcz w sprawie Kudła przeciwko Polsce (z dnia 26 października 2000 r., skarga nr 30210/96) stwierdzający brak naruszenia w zakresie art. 3 EKPCz.

Przedmiotem opracowania są zatem następujące prawa: prawo do życia (art. 2 EKPCz), zakaz tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania (art. 3), prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 5), prawo do sprawiedliwego procesu (art. 6), prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego (art. 8), prawo do wolności myśli, sumienia i religii (art. 9), prawo do wolności wypowiedzi (art. 10), prawo do wolności pokojowych zgromadzeń i zrzeszania się (art. 11), prawo do zawarcia małżeństwa (art. 12), prawo do skutecznego środka odwoławczego (art. 13), zakaz dyskryminacji (art. 14), ochrona własności (art. 1 protokołu dodatkowego do EKPCz) oraz prawo do wolności poruszania się (art. 2 Protokołu nr 4 do EKPCz).

W opracowaniu uwzględniono orzecznictwo ETPCz do 1 stycznia 2011 r., jak również autonomiczność pojęć prawa konwencji względem krajowych porządków prawnych, w tym porządku polskiego (pojęcia autonomiczne zaznaczono w opracowaniu kursywą). dodatkowo, w niniejszym opracowaniu uwzględniono specyfi kę języka prawa konwencji, który pozbawiony jest w wielu wypadkach formalizmu charakterystycznego dla języka prawniczego i języka prawnego.

Opracowanie oparto na oficjalnym tłumaczeniu konwencji i protokołów, mimo że jego poprawność budzi poważne wątpliwości. tylko w przypadku czterech praw dokonane zostało wyraźne odstępstwo od tekstu oficjalnego konwencji – chodzi o prawo do wolności myśli, sumienia i religii (art. 9 EKPCz ), prawo do wolności wypowiedzi (art. 10 EKPCz), prawo do zgromadzania i zrzeszania się (art. 11 EKPCz) oraz prawo do wolności poruszania się (art. 2 protokołu dodatkowego nr 2). językami oficjalnymi prawa konwencji są język angielski i język francuski, stąd podstawowe terminy w opracowaniu zostały podane w tych dwóch językach.

Standardy ochrony praw człowieka i podstawowych wolności zostały opracowane przez dr Elżbietę Hannę Morawską. Poszerzona wersja niniejszego opracowania, obejmująca również wiodące wyroki ETPCz zebrane i uporządkowane przez mgr Katarzynę Gałkę, zostanie wkrótce opublikowana nakładem Ministerstwa Sprawiedliwości w formie książkowej.