Kompensata: oczekiwane zmiany

Tagi:

17_kompensata1_cmyk_optSejm pracuje nad senackim projektem nowelizacji instytucji kompensaty przysługującej ofiarom przestępstw lub osobom im najbliższym. Proponowane rozwiązania mają wreszcie szansę uczynić z kompensaty skuteczne narzędzie służące łagodzeniu tragicznych skutków czynów zabronionych.

We wrześniu bieżącego roku upłynie dziesięć lat od wejścia w życie ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw (Dz. U. Nr 169, poz. 1415 z późn. zm.), która ustanowiła w polskim porządku prawnym nowy środek służący wsparciu osób pokrzywdzonych przestępstwem. Wprowadzenie instytucji kompensaty dla ofiar przestępstw było skutkiem członkostwa Polski w Unii Europejskiej. Dyrektywa Rady 2004/80/WE z dnia 29 kwietnia 2004 r (Dz. Urz. UE L 261 z 6.08.2004) odnosząca się do kompensaty dla ofiar przestępstw uregulowała przede wszystkim system przyznawania kompensaty w sytuacjach transgranicznych, ale zobowiązała również wszystkie państwa członkowskie do wprowadzenia mechanizmu kompensaty.

Postulaty praktyki

Zgodnie z zapisami ustawy, kompensata jest szczególnym rodzajem pomocy finansowej, której udziela państwo określonym kategoriom osób pokrzywdzonych przestępstwem – w sytuacjach, kiedy nie mogą go otrzymać z innych źródeł, zwłaszcza od sprawcy. Pomoc ta jest ograniczona kwotowo i przedmiotowo: nie może przekroczyć 12 tys. zł i może pokrywać wyłącznie utracone zarobki lub inne środki utrzymania, koszty związane z leczeniem i rehabilitacją oraz koszty pogrzebu.

Jest zrozumiałe, że ze względu na źródło finansowania, ustawodawca określając zasady przyznawania kompensaty musi uwzględnić zarówno interes uprawnionego, jak i Skarbu Państwa. Nie powinien ustanawiać nadmiernie rygorystycznych warunków dla uzyskania świadczenia, powinien jednak przewidzieć, w jakich sytuacjach może dojść do nadużyć i w taki sposób ukształtować przepisy, by to przynajmniej utrudnić.

Ministerstwo Sprawiedliwości od wejścia w życie ustawy monitoruje jej funkcjonowanie. Analiza danych statystycznych prowadziła do wniosku, że korzystanie z tej formy wsparcia było nieadekwatne do możliwości świadczeniodawcy. W 2011 r. Departament Praw Człowieka Ministerstwa Sprawiedliwości zwrócił się za pośrednictwem prezesów sądów apelacyjnych do wszystkich sędziów sądów rejonowych z prośbą o wskazanie barier, które – ich zdaniem – stanowiły przeszkody w korzystaniu z kompensaty. W 2013 r. na terenie wszystkich apelacji odbyły się szkolenia w ramach projektu „Wzmocnienie i Rozwój Sieci Pomocy Ofiarom Przestępstw” współfinansowanego ze środków Komisji Europejskiej, w trakcie których przewidziano wykłady poświęcone kompensacie. Prowadzący zajęcia przeznaczyli ich część na dyskusje, w trakcie których praktycy – sędziowie, prokuratorzy, zawodowi kuratorzy sądowi, pracownicy instytucji wspierających pokrzywdzonych przestępstwem – mogli przedstawić swoje uwagi i propozycje zmian ustawy.

Opracowanie wniosków z informacji przekazanych przez prezesów sądów apelacyjnych i uczestników szkoleń zbiegło się z podjęciem przez Senat RP w kwietniu 2014 r. – na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich – inicjatywy legislacyjnej dotyczącej zmiany ustawy o kompensacie. Ministerstwo Sprawiedliwości poproszone o opinię przedstawiło stanowisko opracowane przede wszystkim na podstawie uwag praktyków. Propozycje ministerstwa zostały w zdecydowanej większości uwzględnione. 4 grudnia 2014 r. Senat podjął uchwałę w sprawie wniesienia do Sejmu projektu ustawy o zmianie ustawy o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw oraz ustawy – Kodeks postępowania cywilnego.

Projekt senacki zakłada wprowadzenie istotnych zmian przepisów zarówno materialnych, jak i procesowych. Oto najważniejsze propozycje.

Wyższe świadczenia, szerszy krąg uprawnionych

Zgodnie z projektem, ustawa będzie dotyczyła ofiar niektórych czynów zabronionych, tj. osób, które na skutek czynu zabronionego – a nie jak dotychczas przestępstwa – poniosły śmierć albo doznały ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia, trwających dłużej niż siedem dni. Ta zrozumiała dla praktyków zmiana umożliwi przyznanie kompensaty również w sytuacji niepoczytalności czy nieletniości sprawcy. Konsekwencją przyjęcia tego rozwiązania jest propozycja zmiany tytułu ustawy, która po nowelizacji przyjmie brzmienie – ustawa o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych czynów zabronionych.

Na skutek przyjęcia nowej definicji osoby najbliższej, zostanie rozszerzony zakres podmiotowy ustawy. Obecnie w razie śmierci ofiary o kompensatę może ubiegać się jej małżonek lub osoba pozostająca we wspólnym pożyciu, wstępny, zstępny oraz osoba pozostająca z ofiarą w stosunku przysposobienia, o ile w czasie popełnienia przestępstwa wymienione osoby były na utrzymaniu ofiary. Nie jest możliwe skorzystanie ze wsparcia np. przez rodziców małoletnich dzieci, które poniosły śmierć na skutek przestępstwa, co jest oceniane jako niesprawiedliwe. Senatorowie uwzględnili głosy krytyczne i zaproponowali zrezygnowanie z warunku pozostawania na utrzymaniu ofiary w razie ubiegania się o kompensatę przez osoby najbliższe.

Opisane propozycje zmian sprawiły, że należało na nowo uregulować sytuacje, w których kompensata nie będzie przysługiwała. W razie przyczynienia się ofiary do popełnienia czynu zabronionego kompensata nie będzie przyznawana lub przyznawana w zmniejszonej wysokości. Kompensaty nie będzie można przyznać, jeżeli ofiara była współsprawcą czynu zabronionego, z którego wywodzi swoje prawo do kompensaty, lub godziła się na ryzyko doznania skutków czynu zabronionego.

Kompensata będzie przyznawana tylko w sytuacjach, kiedy osoba uprawniona nie może uzyskać dochodzonych należności od sprawcy lub sprawców czynu zabronionego, z tytułu ubezpieczenia lub ze środków pomocy społecznej. Senatorowie zrezygnowali z krytykowanego nie tylko przez praktyków nieostrego zapisu dotyczącego uzyskania przez pokrzywdzonego pokrycia „z innego źródła lub tytułu”, który to zapis w skrajnych przypadkach nie pozwalał na przyznanie kompensaty.

Oczekiwaną zmianą jest wydłużenie okresu, w którym można ubiegać się o kompensatę. Obecnie obowiązujący okres dwóch lat od dnia popełnienia przestępstwa często nie pozwala pokrzywdzonemu na właściwe rozeznanie, czy ma on szansę na uzyskanie wsparcia z innych źródeł, zwłaszcza od sprawcy. Po nowelizacji o kompensatę będzie można wystąpić w terminie trzech lat od ujawnienia się skutków czynu zabronionego, nie później niż pięciu lat od daty jego popełnienia.

Kolejna ważna zmiana dotyczy wysokości świadczenia. Projekt zakłada, że zamiast dotychczasowej maksymalnej kwoty 12 tys. zł kompensata nie będzie przekraczała 25 tys. zł, a w wypadku śmierci ofiary – 60 tys. zł. Senatorowie zrezygnowali z projektowanego wcześniej wprowadzenia dolnego progu świadczenia, które miało wynieść 1000 zł. Powstała wątpliwość, czy w sytuacji, kiedy np. koszty leczenia byłyby niższe, kompensata winna wynieść 1000 zł, czy też w ogóle nie może być przyznana.

Projekt uchyla regulacje dotyczące zwrotu kompensaty i nie przewiduje sytuacji, w których może to nastąpić.

Pod ocenę sądu

17_kompensata2_cmyk_optW przepisach odnoszących się do postępowania najważniejszą zmianą wydaje się wprowadzenie możliwości przyznania środków na pokrycie niezbędnych kosztów leczenia, rehabilitacji lub pogrzebu, zanim zapadnie orzeczenie kończące postępowanie w sprawie. Projekt przewiduje możliwość uzyskania zabezpieczenia nowacyjnego w trybie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego zaproponowała nowe brzmienie art. 7531 k.p.c., co zostało zaaprobowane przez projektodawcę. Do udzielenia zabezpieczenia nie będzie konieczne przeprowadzenie rozprawy ani uprawdopodobnienie interesu prawnego.

Istotną zmianą jest wprowadzenie przepisu, na podstawie którego sąd, jeżeli uzna, że ścisłe udowodnienie wysokości żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione, będzie mógł zasądzić odpowiednią sumę według swej oceny, opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. Dotychczasowa praktyka wskazuje, że w większości spraw od uprawnionych wymagane było szczegółowe udokumentowanie poniesionych kosztów i nie wszyscy byli w stanie temu sprostać.

Prokurator okręgowy pozostanie organem pomocniczym jedynie w sprawach, w których o kompensatę będą ubiegać się uprawnieni posiadający miejsce stałego pobytu na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej w związku z czynem zabronionym popełnionym na terytorium innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Natomiast w sytuacji ubiegania się o kompensatę przez ofiarę czynu zabronionego popełnionego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, organem pomocniczym będzie prokurator prowadzący w tej sprawie postępowanie przygotowawcze.

Nowym rozwiązaniem opracowanym na wzór regulacji zawartej w art. 51 § 3 k.p.k. jest możliwość wykonywania praw osoby uprawnionej, która jest nieporadna, w szczególności ze względu na wiek lub stan zdrowia, przez osobę, pod której pieczą pozostaje uprawniony.

Ze zmian dotyczących postępowania warto również wskazać konieczność złożenia przez uprawnionego odpisu zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa. Wprowadzenie tego wymogu spowoduje, że czyn zabroniony, z którego skutku uprawniony wywodzi swoje prawo do kompensaty, był lub będzie przedmiotem oceny organów ścigania.

Na skutek nowelizacji uczestnikami postępowania będą wyłącznie osoba uprawniona i prokurator. Ta zmiana ma na celu wyeliminowanie sytuacji, w których do udziału w sprawach o przyznanie kompensaty byli wzywani sprawcy. Z uwagi na roszczenie regresowe Skarbu Państwa jest zrozumiałe, że sprawcy dążyli do wydania orzeczenia odmawiającego przyznania kompensaty, ewentualnie przyznania jej w jak najniższej kwocie, a takie postawy narażały ofiary na ryzyko wtórnej wiktymizacji.

Kolejną zmianą przyjętą z inicjatywy Senatu jest przyznanie prawa wniesienia skargi kasacyjnej. Początkowy zamiar przyznania prawa do skargi kasacyjnej w każdej sprawie został ostatecznie ograniczony do spraw, w których zapadło orzeczenie o odmowie przyznania kompensaty. Inne proponowane zmiany mają charakter porządkujący.

W interesie pokrzywdzonych

Większość zaproponowanych rozwiązań projektu senackiego zdecydowanie zasługuje na aprobatę. Dzięki nowelizacji przede wszystkim zostanie zlikwidowany nadmierny rygoryzm dotychczasowych rozwiązań. Wydaje się jednak, że projekt wymaga uzupełnienia. Ustawodawca powinien przewidzieć sytuacje, w których świadczenie będzie podlegać zwrotowi, np. jeśli po prawomocnym zakończeniu postępowania okaże się, że kompensata została przyznana z naruszeniem przepisów ustawy. Warto również postulować zwolnienie uprawnionych od kosztów sądowych, co ma znaczenie zwłaszcza w sytuacjach transgranicznych, w których konieczne okazuje się tłumaczenie dokumentów na język polski.

Obecnie toczy się proces legislacyjny w Sejmie. Projekt ustawy o zmianie ustawy o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw oraz ustawy – Kodeks postępowania cywilnego jest zawarty w druku sejmowym nr 3078. 5 lutego br. odbyło się pierwsze czytanie projektu w Sejmie. Posłowie jednogłośnie przyjęli propozycję o skierowaniu projektu do Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka w celu rozpatrzenia.

Pozostaje mieć nadzieję, że opisane zmiany zostaną uchwalone do końca obecnej kadencji parlamentu, a tym samym osoby pokrzywdzone czynem zabronionym otrzymają narządzie, dzięki któremu bardziej skutecznie niż dotychczas będą mogły łagodzić skutki przestępstwa.