Kurator dla rodziny

29_przemoc_w_rodzinie2_optWłaściwa współpraca sądu z kuratorem sądowym oraz asystentem rodziny w drodze postępowania opiekuńczego (rozpoznawczego) i wykonawczego może zapobiec podjęciu zbyt pochopnej decyzji o umieszczeniu małoletniego w instytucjonalnej pieczy zastępczej.

Ingerencja sądu rodzinnego w środowisko rodziny może przybrać dwojaką postać. Pierwsza z nich to postać interwencyjna – wynikająca z powstałej nagłej sytuacji kryzysowej w rodzinie, kiedy należy szybko zabezpieczyć dobro (zdrowie i życie) małoletniego. W tym przypadku sąd podejmuje decyzję o zabezpieczeniu dziecka w instytucjonalnej pieczy zastępczej na podstawie informacji przekazanej najczęściej przez policję lub pracownika socjalnego interweniującego w miejscu zamieszkania (pobytu) małoletniego i jego opiekunów. Decyzje sądu rodzinnego podejmowane w tym trybie często ocenianie są przez opinię publiczną jako wadliwe, choć wydaje się to niesłuszne. Informacja, jaką otrzymuje sąd w wyniku konkretnej sytuacji interwencyjnej, to zawsze ocena zdarzenia – ocena wycinka rzeczywistości, w jakiej funkcjonuje dana rodzina, obraz stanu faktycznego oraz zagrożenia dobra małoletniego. Sąd w takiej sytuacji działa zabezpieczająco, ochronnie. Najczęściej w tych czynnościach kurator sądowy nie bierze udziału.

Innym działaniem sądu w środowisku rodziny jest wszczęcie postępowania opiekuńczego, którego celem jest zabezpieczenie dobra małoletnich dzieci i pomoc ich opiekunom, przy użyciu dostępnych środków, w tym przy udziale podmiotów i instytucji działających na rzecz dziecka i rodziny. Ostateczną formą zabezpieczenia małoletniego w ramach takiego postępowania może być ograniczenie władzy rodzicielskiej poprzez umieszczenie dziecka w instytucjonalnej pieczy zastępczej. W tej sytuacji istotne znaczenie w zakresie podejmowanych decyzji przez sąd ma współpraca sędziego z kuratorem i innymi podmiotami działającymi w zakresie pomocy dziecku i rodzinie, a także współpraca kuratora sądowego rodzinnego z asystentem rodziny, pracownikiem socjalnym, pedagogiem szkolnym lub innymi podmiotami mogącymi udzielić wsparcia i pomocy.

Sąd opiekuńczy, stosownie do stanu faktycznego i wg oceny sądu, orzeka ograniczenie, pozbawienie lub zawieszenie wykonywania władzy rodzicielskiej. Chroniąc dobro dziecka i rodziny sąd może wydać każde zarządzenie mieszczące się w granicach prawa. Jednakże za cel swojego działania ma przede wszystkim niesienie pomocy – w taki sposób i z wykorzystaniem takich środków, aby małoletni pozostał w środowisku rodzinnym, które, jak wskazuje wiele dziedzin naukowych i doświadczenie życiowe, jest najlepszym dla jego prawidłowego rozwoju.

Zgodnie z art. 208 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych, w razie ujawnienia w związku z toczącą się sprawą potrzeby udzielenia pomocy rodzinie w usunięciu trudności zagrażającej jej dobru, sąd podejmuje z urzędu także czynności pozaprocesowe. W szczególności zwraca się do właściwych instytucji lub organizacji w celu uzyskania dla rodziny określonych świadczeń socjalnych, świadczeń z zakresu lecznictwa lub pomocy społecznej, pomocy w zakresie podjęcia odpowiedniej pracy lub co do zmiany zamieszkania członków rodziny, jeżeli wspólne zamieszkiwanie zagraża dobru dziecka. Ponadto, sąd udzielając pomocy rodzinie może w swoim orzeczeniu zobowiązać rodziców do współpracy z asystentem rodziny lub poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego – co z kolei powoduje inicjowanie pomocy przez ww. podmioty i angażowanie służb, które w środowisku lokalnym działają na rzecz wsparcia dziecka i rodziny.

Po pierwsze: asystent rodziny

Wraz z wejściem w życie Ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej z dnia 9 czerwca 2011 r. (Dz. U. 2013.135 z późn. zm.), sąd rodzinny uzyskał możliwość pozyskania dodatkowej informacji o rodzinie od źródła zewnętrznego, jakim jest asystent rodziny, jak również możliwość zobowiązania rodziców (opiekunów), wobec których toczy się postępowanie w zakresie sprawowania władzy rodzicielskiej, do podjęcia współpracy z asystentem rodziny w trybie art. 109 § 2 pkt. 1 Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego – w celu poprawy funkcjonowania i uzyskania stosownej pomocy w zakresie opieki i wychowania małoletnich dzieci, z jednoczesnym określeniem sposobu kontroli nałożonego zobowiązania.

W obecnym stanie prawnym asystent rodziny jest niejako pierwszym „środkiem” w zakresie pomocy rodzinie stosowanym przez sąd przed wydaniem orzeczenia w zakresie poddania wykonywania władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego. Pojawienie się instytucji asystenta umożliwiło sądowi gradację stosowanych zarządzeń i ingerencji w środowisko rodzinne. Jednocześnie, asystent rodziny jest przez wiele rodzin postrzegany lepiej niż kurator rodzinny, ponieważ nie wywodzi się ze struktur sądowych.

ChromaStock_24567111_c_optWspółpraca sądu z asystentem rodziny to forma stricte polegająca na wymianie informacji o rodzinie i zaplanowanych działaniach naprawczych w drodze przedkładania sądowi przez asystenta sprawozdań. Z praktyki pomocy rodzinie wynika, że takie rozwiązanie pozwala rodzicom małoletnich na naprawę ich błędów wychowawczych i opiekuńczych oraz zmianę postaw. Wspólnie z asystentem ustalają oni swój program naprawczy i realizują go w ustalonym czasie. Należy wskazać, iż sądy coraz częściej korzystają z zobowiązania rodziny do pracy z asystentem – w szczególności w sytuacjach, w których powstały problem w rodzinie nie ma znamion bezpośredniego zagrożenia zdrowia i życia dzieci i może zostać naprawiony w drodze udzielenia odpowiedniej pomocy rodzinie. Natomiast w sytuacji, gdy taka pomoc nie jest wystarczająca, opiekunowie nie współpracują bądź zastosowane przez asystenta metody i środki nie przynoszą efektów, sąd stosuje kolejny środek w ramach zarządzeń ograniczających, niejako poszerzając swoją ingerencję w jedność rodziny – nadzór kuratora sądowego.

Współpraca kuratora sądowego z asystentem rodziny odbywa się poprzez wspólne spotkania w celu omówienia procesu zmiany i działań w rodzinie, a także poprzez wspólne wizytacje środowiska objętego pomocą i nadzorem kuratorskim. Należy zauważyć, iż każdy z tych podmiotów opracowuje osobne plany pracy z rodziną, które jednak powinny być spójne lub uzupełniać się, albowiem każda z tych instytucji ma w swoim zakresie inne możliwości działania z podopiecznymi. W sytuacji zastosowania obu środków, tzn. asystenta rodziny i nadzoru kuratorskiego, w sytuacji wystąpienia jakichkolwiek wątpliwości czy zagrożeń dobra małoletnich sąd jest informowany na bieżąco.

Pożądanym jest, aby w procesie ochrony prawnej dziecka i rodziny sąd stosował wszystkie możliwe środki prowadzące do sanacji systemu rodzinnego i postaw rodziców (opiekunów), a także właściwie oceniał adekwatność tych środków w wydanym in concreto orzeczeniu. Umożliwia to osiągnięcie zasadniczego celu pomocy rodzinie bez potrzeby sięgania po dalej idące środki.

Współpraca kuratora z sądem

Dotychczas instytucją najczęściej angażowaną przez sąd do pomocy rodzinie jest kurator sądowy rodzinny realizujący zadania o charakterze wychowawczo-resocjalizacyjnym, diagnostycznym, profilaktycznym i kontrolnym, związane z wykonaniem orzeczeń sądu (por. art. 1 Ustawy o kuratorach sądowych z dnia 27 lipca 2001 r.).

Współdziałanie kuratora z sądem odbywa się poprzez prowadzenie nadzoru, składanie wniosków, przeprowadzanie wywiadów środowiskowych i uczestnictwo w posiedzeniach wykonawczych. Kurator sądowy sporządza comiesięczne sprawozdania lub karty czynności z podejmowanych działań w rodzinie, w których opisuje aktualną sytuację rodziny, podjęte działania i planuje dalszą pracę z uczestnikami postępowania oraz współpracę z instytucjami. Akta nadzoru kuratorskiego umożliwiające pełny wgląd w sytuację rodziny przedkładane są sądowi w terminach wskazanych przez sąd. Najczęściej odbywa się to podczas posiedzenia wykonawczego, w terminie ustalonym przez sędziego. Jeśli zachodzi konieczność poinformowania sądu o kryzysowej sytuacji w rodzinie, braku współpracy uczestników postępowania lub braku możliwości pomocy rodzinie, kurator przedkłada akta nadzoru, wraz z aktualnym sprawozdaniem i ewentualnie stosownym wnioskiem, sędziemu referentowi sprawy w celu podjęcia decyzji przez sąd wynikających z przepisów prawa, z pominięciem terminu wyznaczonego posiedzenia wykonawczego.

Z praktyki kuratorskiej wynika, że niejednokrotnie pomocnym środkiem w prowadzonym nadzorze jest rozmowa dyscyplinująco-wychowawcza sędziego z rodzicami (opiekunami), którzy wykazują negatywne postawy i zachowania wobec małoletnich. Z uwagi na powyższe, bezcenną w sytuacjach kryzysowych, które pojawiają się w rodzinie nawet po zastosowaniu nadzoru kuratora, jest współpraca sędziego i kuratora polegająca na możliwości wspólnego omówienia sytuacji rodziny oraz podjętych przez kuratora działań, a także ustalenia lub wskazania przez sędziego dalszego sposobu postępowania z uczestnikami.

Niejednokrotnie współpraca sędziego z kuratorem rodzinnym pozwala na zastanowienie się, jak podjąć środki, by uchronić dziecko przed odebraniem go rodzicom, z jednoczesnym zagwarantowaniem dobra małoletniego. Podczas takich spotkań i rozmów kształtuje się wizja rozwiązania problemów rodziny tak w aspekcie prawa materialnego i procesowego, jak i wychowawczo-opiekuńczych działań kuratora oraz zaangażowania instytucji działających na rzecz dziecka i rodziny. Kurator jest dla sędziego pierwszym źródłem informacji nie tylko o rodzinie, ale również o możliwościach pomocowych, jakimi dysponują środowisko lokalne i instytucje samorządowe, co nie pozostaje bez znaczenia przy podejmowanych przez sąd decyzji dotyczących ingerencji w prawa rodzicielskie, w szczególności decyzji o umieszczeniu małoletniego w pieczy zastępczej.

Spotkania kuratora z sędzią rodzinnym mogą odbywać się niezależnie od wyznaczonych terminów posiedzeń wykonawczych i są uwarunkowane wolą współpracy obu podmiotów, jak również organizacją i czasem wykonywanych innych obowiązków przez sędziego i kuratora. Dobra współpraca obu podmiotów postępowania opiekuńczego może skrócić czas jego prowadzenia, a co z tym związane – znacznie zmniejszyć obciążenie sprawami sądów rodzinnych oraz referatów kuratorów rodzinnych.

Kurator a korekta postaw w rodzinie

Nadzór kuratora sądowego jest wielokrotnie przez uczestników postępowania odbierany jako kara i kontrola, a zatem współpraca kuratora z rodziną dziecka funkcjonuje na innym poziomie zaangażowania i kontaktu niż jej praca z asystentem rodziny.

Współpraca kuratora z rodzicami małoletnich często przyjmuje formę długiego procesu – począwszy od zdobycia zaufania kuratora u uczestników postępowania i ich gotowości do dzielenia się w rozmowach ich problemami, aż do formy pełnej współpracy i wykonywania przez rodziców zleconych zadań mających na celu poprawę sytuacji dziecka. Niejednokrotnie akceptacja kuratora przez rodziców małoletniego nie następuje nigdy i praca kuratora ma charakter czysto formalny. Kurator nie może udzielić uczestnikom pomocy materialnej i rzeczowej, przez co pozostaje mu tylko możliwość przekonywania rodziców małoletnich do swojej osoby przez rozmowę i udzielenie fachowej porady, wskazanie, gdzie szukać tej pomocy, także przez zachętę do wspólnej wizyty w instytucji pomocowej.

W ramach prowadzonego nadzoru opiekuńczego kurator pracuje w dwóch płaszczyznach – w systemie „sam na sam” z uczestnikami postępowania (praca wychowawcza i opiekuńcza) oraz współpracując z wszystkimi podmiotami zaangażowanymi w proces pomocy rodzinie (praca kontrolna i interdyscyplinarna). Najważniejszym zadaniem w prowadzonym nadzorze jest wyznaczenie celu, podział ról i zadań poszczególnych osób działających na rzecz rodziny, a tym samym – koordynacja realizowanego procesu wsparcia oraz pomocy rodzinie. Model takiego nadzoru został w nauce nazwany kontrolno-opiekuńczym. W polskich realiach sprawdza się dobrze i przynosi pozytywne rezultaty.

Pomoc udzielona przez kuratora z racji pracy w formie indywidualnej z uczestnikami postępowania polega na rozmowach wychowawczych, dyscyplinujących, pouczających, profilaktycznych, motywacyjnych, edukacyjnych. Jego bezpośrednie działanie w rodzinie ogranicza się do wizyt w miejscu zamieszkania uczestników, obserwacji środowiska rodzinnego oraz funkcjonowania jego uczestników, a także działania kontrolnego w zakresie zadań, jakie kurator ustalił z asystentem rodziny. Bez wątpienia, wspólna praca asystenta, pracownika socjalnego, pedagoga szkolnego, dzielnicowego oraz kuratora zwiększa efektywność działań prowadzonych w rodzinie i daje większą gwarancję poprawy jej funkcjonowania. Często zakres tej pomocy jest zależny od posiadanego zaplecza technicznego, specjalistycznego, infrastruktury wychowawczo-opiekuńczej i uwarunkowań lokalnego systemu pomocy.

Jak już wspomniano, najczęstszą formą pomocy rodzinie jest orzekanie przez sąd nadzoru kuratora jako „pomocy w sprawowaniu władzy rodzicielskiej”. Następuje to zwykle z pominięciem zastosowania przepisu art. 109 § 2 pkt. 1 k.r.i.o. oraz zaangażowania w proces naprawy i pomocy instytucji asystenta rodziny. W takich sytuacjach inicjowanie pomocy asystenta następuje dopiero po objęciu nadzoru nad rodziną przez kuratora i często spotyka się z niechęcią uczestników postępowania. Ważne w tym kontekście jest zatem, by już na etapie postępowania rozpoznawczego sąd zobowiązał jego uczestników do współpracy z asystentem rodziny, z jednoczesnym zastosowaniem nadzoru kuratora – oczywiście o ile stan faktyczny sprawy, dysfunkcja w rodzinie oraz zagrożenie dobra dzieci na to pozwalają.

W sytuacji prowadzonego nadzoru w postępowaniu wykonawczym i zastosowania wszelkich możliwych środków pomocowych w pracy z rodziną, wniosek kuratora w zakresie zabezpieczenia dobra małoletniego jest składany w trybie nagłym na podstawie art. 109 § 2 pkt. 4 k.r.i.o. w sytuacji poważnego zagrożenia zdrowia i życia małoletniego. Jest to działanie stricte interwencyjne. Czynnością poprzedzającą zastosowanie ww. procedury, działaniem niejako podstawowym, jest ustalenie przez kuratora, czy małoletni może być okresowo zabezpieczony przez innych bliskich członków rodziny. Umieszczenie małoletniego w instytucjonalnej pieczy zastępczej powinno bowiem być ostatecznością. Nie można oczywiście wykluczyć, że niewydolność danego środowiska rodzinnego będzie na tyle duża, że żaden z członków rodziny nie przejmie opieki nad małoletnim do czasu zmiany w postępowaniu rodziców (opiekunów prawnych).

Piecza zastępcza jako ostateczność

W obecnym porządku prawnym ochrona dziecka i rodziny jest zapewniona przez wystarczająco wiele instytucji, w stopniu pozwalającym na uznanie subsydiarnego charakteru umieszczenia małoletnich w instytucjonalnej pieczy zastępczej. Aktualne uregulowania prawne i sposób współpracy sądu z podmiotami działającymi na rzecz dziecka i rodziny stanowią też dostateczną gwarancję uzyskania przez sędziego miarodajnych informacji o rodzinie przed wydaniem orzeczenia w zakresie stosownego ograniczenia władzy rodzicielskiej.

Trudno oceniać decyzje o umieszczeniu małoletnich w pieczy zastępczej poprzez kryterium „prawidłowości” takich orzeczeń. Sąd rodzinny ma bowiem przede wszystkim chronić dobro dzieci. Informacje, jakie sąd uzyskuje w sytuacji zagrożenia tego dobra, są zawsze uwarunkowane indywidualną sytuacją rodziny oraz konkretnymi zachowaniami dorosłych osób, szczególnie rodziców lub opiekunów prawnych małoletnich. Z uwagi na powyższe podkreślić należy, że dobra współpraca sądu z podmiotami zaangażowanymi w ochronę dobra dziecka i rodziny, a tym samym pełna informacja na temat funkcjonowania rodziny, ma w tego typu sprawach pierwszorzędne znaczenie – obok treści przepisów prawa oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego orzekającego sędziego.