Międzynarodowo o e-protokole

Tagi:

10_1 IMG_5551_c_optNa tle innych krajów Unii Europejskiej Polska stosuje zaawansowane rozwiązania w zakresie nagrywania spraw w sądach. Jeśli zaś chodzi o wykorzystanie technologii wideokonferencji w postępowaniach, pozostajemy tu daleko w tyle za europejskimi partnerami.

W dniach 28-29 maja br. w Warszawie odbyła się Międzynarodowa Konferencja Naukowa „E-protokół – szansą na szybki i transparentny proces”. Została ona zorganizowana przez Ministerstwo Sprawiedliwości w ramach projektu „Wdrożenie protokołu elektronicznego w sprawach cywilnych i wykroczeniowych”, współfinansowanego ze środków europejskich.

Celem konferencji było przedstawienie rozwiązań dotyczących nagrywania posiedzeń sądowych, w tym przybliżenie rozwiązań dotyczących protokołowania czynności sądowych oraz przeprowadzania wideokonferencji stosowanych w innych krajach – także w kontekście strategii Unii Europejskiej dotyczącej zwiększonego udziału środków komunikowania się na odległość w sądowych postępowaniach transgranicznych.

E-protokół oraz wideokonferencje są wykorzystywane w wielu państwach EU. Do udziału w konferencji zostali zatem zaproszeni przedstawiciele praktyki sądowej, a także naukowcy oraz reprezentanci resortów sprawiedliwości m.in. z Litwy, Łotwy, Finlandii, Wielkiej Brytanii, Austrii, Włoch, Słowenii, Czech i Holandii.

E-protokół i wideokonferencje w Polsce

Pierwszego dnia konferencji odbyła się symulowana rozprawa sądowa z wykorzystaniem protokołu elektronicznego oraz pokazem wideokonferencji – zgodnie z modelem obecnie wykorzystywanym w postępowaniu cywilnym oraz w postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Protokół elektroniczny to cyfrowy zapis dźwięku albo obrazu i dźwięku z przebiegu posiedzenia sądowego. Stanowi on nagranie wszystkich czynności, które dzieją się w sali sądowej w czasie trwania rozprawy. Protokół elektroniczny wprowadzono ustawą z dnia 29 kwietnia 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 108, poz. 684), która weszła w życie dnia 1 lipca 2010 r. Następnie, ustawą z dnia 29 sierpnia 2014 r. (Dz. U. z 2014 r., poz. 1296, weszła w życie dnia 27 października 2014 r. oraz 27 marca 2015 r.) znowelizowano przepisy dotyczące nagrywania rozpraw sądowych oraz wprowadzono tzw. ustne uzasadnienie orzeczenia sądowego w sprawach, które były protokołowane elektronicznie. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 sierpnia 2011 r. w sprawie zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku z przebiegu posiedzenia jawnego (Dz. U. Nr 175 poz. 1046, weszło w życie dnia 1 października 2011 r.) szczegółowo reguluje kwestie związane ze sporządzaniem protokołu elektronicznego w sprawach cywilnych (obecnie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dn. 2 marca 2015 r., Dz. U. z 2015 r., poz. 359).

Z kolei ustawą z dnia 4 kwietnia 2014 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. z 2014 r., poz. 679, weszła w życie dnia 9 listopada 2014 r.) protokół elektroniczny wprowadzono również w sprawach o wykroczenia. Nowelizację tę uzupełniają dwa rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 6 listopada 2014 r.: w sprawie udostępniania stronom, obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku z rozprawy w postępowaniu w sprawach o wykroczenia oraz wysokości opłaty za wydanie tego zapisu (Dz. U. z 2014 r., poz. 1548) oraz w sprawie środków technicznych służących do utrwalania dźwięku albo obrazu i dźwięku w postępowaniu w sprawach o wykroczenia (Dz. U. z 2014 r., poz. 1549).

Warunkiem koniecznym do skorzystania z elektronicznego protokołowania jest wyposażenie sądu w odpowiedni sprzęt i oprogramowanie. Wszystkie sądy apelacyjne oraz okręgowe w Polsce korzystają już z takiego sprzętu. Obecnie trwa wyposażanie sądów rejonowych w niezbędną infrastrukturę, co zakończy się w 2018 r. W sądach apelacyjnych przeprowadzono wdrożenie systemu do dźwiękowej rejestracji rozpraw sądowych. Natomiast w sądach okręgowych i rejonowych wdrażany jest system, który, obok fonicznej rejestracji rozpraw, dokonuje również rejestracji wizji, a także umożliwia przeprowadzanie i rejestrację wideokonferencji.

Wideokonferencja została wprowadzona do postępowania karnego już 1 lipca 2003 r. (ustawa z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego, ustawy o świadku koronnym oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. z 2003 r. Nr 17, poz. 155). Przesłuchanie świadka może nastąpić przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie tej czynności na odległość, z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. W postępowaniu przed sądem w czynności w miejscu przebywania świadka bierze udział referendarz sądowy, asystent sędziego lub urzędnik zatrudniony w sądzie, w okręgu którego świadek przebywa.

Do Kodeksu postępowania cywilnego (art. 235 § 2) wideokonferencja została wprowadzona ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2008 r. Nr 234, poz. 1571) z dniem 1 lipca 2009 r. Regulację tę uzupełnia rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 24 lutego 2010 r. w sprawie urządzeń i środków technicznych umożliwiających przeprowadzenie dowodu na odległość w postępowaniu cywilnym (Dz. U. z 2010 r. Nr 34, poz. 185).

Doświadczenia partnerów międzynarodowych

10_4 IMG_5613_c_optDrugiego dnia konferencji goście zagraniczni wygłosili referaty na temat systemów służących do rejestracji rozpraw sądowych, które funkcjonują w poszczególnych krajach. Okazuje się, że w wielu państwach Unii Europejskiej posiedzenia sądowe są nagrywane, również w sprawach karnych i przy przesłuchaniu małoletnich, w tym dzieci w tzw. przyjaznych pokojach. E-protokół stosowany jest m. in. na Litwie, Łotwie, Węgrzech, w Słowenii, Finlandii, Wielkiej Brytanii, Czechach i Austrii.

Przykładowo, w Finlandii możliwe jest składanie zeznań przez świadka także przez telefon, zaś zeznania takie są również nagrywane. Ponadto, z uwagi na dysponowanie przez tamtejszy sąd przenośnym sprzętem, istnieje możliwość nagrywania zeznań, które nie są składane w budynku sądu.

Na Litwie, począwszy od 1 stycznia 2014 r., nie sporządza się w sprawach cywilnych pisemnych protokołów. Protokołem takim jest zapis foniczny z przebiegu posiedzenia sądowego. Litewskie rozwiązania są bardzo podobne do polskich pod względem infrastruktury i oprogramowania, używania stempli czasowych i konstrukcji protokołu skróconego, jednakże sporządzane jest wyłącznie nagranie dźwięku.

W Czechach również sporządzane jest jedynie nagranie dźwięku, a sądy korzystają z oprogramowania do automatycznego rozpoznawania mowy. Natomiast w kraju tym nie ma synchronizacji pomiędzy systemem służącym do nagrywania posiedzeń sądowych a aplikacją, za pomocą której sporządza się wyroki sądowe oraz systemem informatycznym obsługującym biurowość sądową.

W Wielkiej Brytanii rejestrowany jest dźwięk z posiedzeń wszystkich sądów wyższego szczebla (Crown Court). Dodatkowo, między sądami a zakładami karnymi funkcjonuje dedykowana bezpieczna linia służąca do przeprowadzania wideokonferencji, używane są również zdalne lokalizacje do przesłuchiwania świadków narażonych na ataki i świadków zastraszonych. Wzrasta również wykorzystanie bazujących na internecie usług wideo służących do przeprowadzania wideokonferencji ad hoc, a także bezprzewodowych rozwiązań do prezentacji dowodów elektronicznych na salach sądowych.

Na Węgrzech w niektórych sądach wprowadzono nagrywanie dźwięku z czynności procesowych dokonywanych podczas posiedzeń sądu. Aktualnie testowana jest efektywność oprogramowania służącego do automatycznego rozpoznawania mowy (podobnie jak w Czechach i Austrii). Wideokonferencje przeprowadzane są jedynie w ramach postępowania karnego.

Z porównania rozwiązań stosowanych w innych krajach EU wynika, że system ReCourt stosowany w polskich salach sądowych oferuje szerokie spektrum zastosowań procesowych, w tym np. możliwość sporządzania pisemnych adnotacji przez sędziego na rejestrowanym materiale. Z drugiej strony, w państwach Unii Europejskiej na użytek postępowań sądowych często korzysta się z technologii wideokonferencji – głównie w sprawach karnych, w sytuacjach, w których oskarżony przebywa w areszcie śledczym lub w zakładzie karnym.

Na konieczność wykorzystywania wideokonferencji w postępowaniach sądowych wskazał podczas konferencji w Warszawie przedstawiciel Rady Unii Europejskiej. Zgodnie z zapisami e-Justice Action Plan na lata 2014-2018 (Wieloletni Plan Działania na lata 2014-2018 dotyczący europejskiej e-sprawiedliwości), udanie się do sądu i wszczynanie postępowania, zwłaszcza w sytuacjach transgranicznych, należy ułatwiać przez udostępnienie komunikacji drogą elektroniczną między sądami a stronami postępowania, a także świadkami, biegłymi i innymi uczestnikami. Wideokonferencje, zgodnie z e-Justice Action Plan, powinny zostać wdrożone w państwach członkowskich UE do 2016 r. Tymczasem Polska nie dopuściła komunikacji elektronicznej, w tym wideokonferencji, w postępowaniach wszczynanych na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1896/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12  rudnia 2006 r. ustanawiającego postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty oraz rozporządzenia (WE) nr 861/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. ustanawiającego europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń.

Wnioski na przyszłość

Uczestnicy konferencji „E-protokół – szansą na szybki i transparentny proces” mogli przekonać się, że wymiar sprawiedliwości w Polsce dysponuje zaawansowanymi rozwiązaniami, jeśli chodzi o nagrywanie rozpraw i system informatyczny służący temu celowi. We wszystkich prezentacjach zagranicznych gości podkreślano z kolei, że zastosowanie technologii informatycznych skutkuje zwiększeniem jakości postępowania sądowego, jego efektywności i szybkości, a także wpływa na większą transparentność dla obywatela działań wymiaru sprawiedliwości.

Niewątpliwie to, co można w Polsce poprawić, to zwiększenie wykorzystania technologii wideokonferencji – nie tylko w postępowaniach transgranicznych, ale również krajowych. Dotyczy to głównie sytuacji przebywania uczestników postępowania sądowego w zakładach karnych i aresztach śledczych.