Nieodpłatna pomoc prawna w praktyce

Tagi: ,

Marcin_Ozimek_zdj_cieOd wejścia w życie ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej minęło już ponad pół roku. Pozwala to na podjęcie próby wstępnego podsumowania jej funkcjonowania.

Działanie systemu nieodpłatnej pomocy prawnej podlega badaniu przez Ministerstwo Sprawiedliwości na podstawie art. 16 ust. 1 ustawy z 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej. Przepis ten zobowiązuje Ministra Sprawiedliwości do corocznej oceny wykonywania zadań z zakresu nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej, w terminie do dnia 30 czerwca roku następnego. O wynikach dokonanej oceny Minister Sprawiedliwości obowiązany jest poinformować Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego. Podstawę tych ocen stanowią karty nieodpłatnej pomocy prawnej oraz dane przekazywane przez starostów w informacji zbiorczej o wykonaniu zadania. Wskazane regulacje ustawowe zobowiązują więc Ministra Sprawiedliwości do dokonania tej oceny za rok 2016 do dnia 30 czerwca 2017 r.

Setki tysięcy porad

Niemniej jednak, już 29 lutego 2016 r., wykonując zobowiązanie podjęte na posiedzeniu Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej Sejmu RP, Minister Sprawiedliwości zwrócił się do wojewodów z prośbą o przekazywanie informacji na temat liczby udzielonych porad prawnych, a także danych zbiorczych o wykonaniu zadania.

Z podsumowania wynika, że w pierwszym półroczu 2016 r. udzielono 198 846 porad prawnych. Z tego w I kwartale udzielono 98 988 porad, w tym: 63 583 porady w 882 punktach prowadzonych przez adwokatów lub radców prawnych i 35 405 porad w 642 punktach prowadzonych przez organizacje pozarządowe. Przekłada się to na średnio 72 porady przypadające na punkt prowadzony przez adwokatów lub radców prawnych i 55 porad przypadających średnio na punkt prowadzony przez organizacje pozarządowe.

Natomiast w II kwartale udzielonych zostało 99 858 porad prawnych, w tym: 62 795 porad w 882 punktach prowadzonych przez adwokatów lub radców prawnych i 37 063 porady w 642 punktach prowadzonych przez organizacje pozarządowe. W tym okresie na jeden punkt prowadzony przez adwokatów lub radców prawnych przypada ponad 71 porad, a na punkt prowadzony przez organizacje pozarządowe blisko 58 porad.

Marcin_OzimekSkalę ilości udzielonych dotychczas porad można zobrazować poprzez odniesienie do danych dotyczących funkcjonowania instytucji dotychczas udzielających nieodpłatnie pomocy prawnej. W tym zakresie wskazać należy na Uniwersyteckie Poradnie Prawne, które w roku akademickim 2014/2015 przyjęły 10 693 sprawy oraz Związek Biur Porad Obywatelskich, który w całym roku 2012 udzielił ponad 35 000 porad.

Czas porady

W kontekście liczby udzielonych porad trzeba wskazać, że sprawne funkcjonowanie nieodpłatnej pomocy prawnej wymaga m.in. zapewnienia osobom jej udzielającym czasu niezbędnego na zapoznanie się z problemem, jego analizę i przedstawienie propozycji rozwiązania. Stąd ustawa w art. 8 ust. 3 przewiduje, że nieodpłatna pomoc prawna jest udzielana w punkcie nieodpłatnej pomocy prawnej przeciętnie przez co najmniej cztery godziny każdego dnia pracy. W trakcie konsultacji społecznych i opiniowania rozwiązanie to było poddane krytyce przez przedstawicieli Naczelnej Rady Adwokackiej albowiem w ich ocenie udzielenie porady jednej osobie zajmować miało cały czas pracy punktu w danym dniu. Na ówczesnym etapie brak było danych o czasie niezbędnym do udzielenia pojedynczej porady. Obecnie można stwierdzić, żew I kwartale 2016 r. w 76,7% przypadków czas niezbędny do udzielenia jednej porady wynosił od 15 do 60 min. (15-30 min. stanowiło 43,4% porad, a 30-60 min. – 33,3% porad). Jedynie w 12,84% przypadków czas ten wynosił powyżej 60 minut, przy czym w 10,46% ogółu przypadków nie przekroczył 15 minut. Podobnie przedstawiają się dane zebrane za II kwartał 2016 r. W tym okresie w 76,88% przypadków czas niezbędny do udzielenia jednej porady wynosił również od 15 do 60 minut (15-30 min. stanowiło 41,90% porad, a 30-60 min. stanowiło 34,98% porad). Jedynie w 14,42% przypadków czas niezbędny wynosił powyżej 60 min., przy czym w 8,70% ogółu przypadków czas ten nie przekroczył 15 minut.

Forma pomocy

Odnosząc się do formy udzielonej nieodpłatnej pomocy prawnej, w 77,88% przypadków poinformowano osoby uprawnione o obowiązującym stanie prawnym, o przysługujących uprawnieniach lub spoczywających obowiązkach. W 56,46% przypadków wskazano osobom uprawnionym sposoby rozwiązania ich problemów prawnych. W 15,23% przypadków udzielono pomocy w sporządzeniu projektów pism wymagających wiedzy prawniczej. A w 4,29% przypadków sporządzono projekty pism o zwolnienie od kosztów sądowych lub o ustanowienie pełnomocnika z urzędu.

Wymiar uzyskanej pomocy można zobrazować poprzez zestawienie liczby sporządzonych projektów pism o zwolnienie od kosztów sądowych lub o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, która wyniosła w I półroczu około 8 500 oraz liczby tego rodzaju wniosków, która wpłynęła do sądów. Z danych posiadanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości wynika, że średni wpływ tego rodzaju wniosków w latach 2011-2015 do pionów cywilnych sądów powszechnych wynosił 7 787 spraw rocznie. Zestawienie tych wielkości pokazuje jak doniosłe znaczenie dla zapewnienia społeczeństwu dostępu do wymiaru sprawiedliwości, poprzez umożliwienie uzyskania darmowej porady prawnej, może mieć prawidłowe funkcjonowanie nieodpłatnej pomocy prawnej.

Szersza pomoc

W mojej ocenie pierwsze dane wskazują, że w ustawowo przewidzianym czasie funkcjonowania punktów nieodpłatnej pomocy prawnej, system daje możliwość zwiększenia liczby udzielanych porad prawnych, bez zwiększania nakładów potrzebnych do jego prawidłowego funkcjonowania. Przemawia za tym porównanie danych dotyczących liczby udzielonych porad oraz czasu niezbędnego do ich Marcin_Ozimek_Nieodp_atna_pomoc_prawna_w_praktyce_Wojciewskiudzielenia. Otwiera to również możliwość dyskusji o katalogu beneficjentów. W tym zakresie istotne mogłoby być rozważenie wprowadzenia np. nowej kategorii osób spełniających określony ustawowo cenzus majątkowy. Prowadziłoby to do udostępnienia w większym zakresie nieodpłatnej pomocy prawnej osobom aktywnym zawodowo, które jednakże ze względu na niskie dochody nie są w stanie pokryć wydatków na usługi prawnicze oferowane na wolnym rynku.

Przyjęcie tego rodzaju rozwiązania tym bardziej prowadziłoby do wyrównania nierówności w dostępie do pomocy prawnej. Umożliwiłoby osobom osiągającym najniższe dochody uzyskanie nieodpłatnego dostępu do pomocy prawnej jakościowo równoważnej usłudze prawniczej, którą można nabyć na wolnym rynku. Udzielanie porad prawnych przez adwokatów, radców prawnych czy też fachowców działających z ramienia wyspecjalizowanych organizacji pozarządowych, zapewnia bowiem standaryzację usług i rzetelną pomoc na najwyższym profesjonalnym poziomie.

Bez limitów

Jednocześnie trzeba podkreślić, że zwiększenie ilości udzielonych porad prawnych na gruncie obowiązującej ustawy nie będzie wiązało się ze zwiększeniem nakładów finansowych. Dotacja przeznaczona na wynagrodzenia osób świadczących nieodpłatną pomoc prawną nie jest zależna od ilości udzielonych porad prawnych w ramach danego punktu nieodpłatnej pomocy prawnej. Wynagrodzenie to powiązane zostało z czasem pełnionego w punkcie dyżuru. Jego szczegóły są uregulowane w drodze porozumienia zawieranego przez powiat z Okręgową Radą Adwokacką i Radą Okręgową Izby Radców Prawnych oraz w umowach z poszczególnymi adwokatami lub radcami prawnymi.

Zapewnia to płynność funkcjonowania przyjętych rozwiązań i eliminuje ryzyko wyczerpania środków finansowych przeznaczonych na realizację zadania w trakcie roku budżetowego ze względu na „przekroczenie” liczby porad. Dzięki temu odstąpiono od określania „limitów” w korzystaniu przez poszczególne osoby z nieodpłatnej pomocy prawnej. Należy ocenić to jako niewątpliwą zaletę stworzonego systemu.