„Warunkowy” dozór w rękach prokuratorów

Możliwość skutecznego izolowania sprawcy od ofiary przemocy w rodzinie już na etapie postępowania przygotowawczego – to główne założenie opracowanej w Ministerstwie Sprawiedliwości nowelizacji art. 275 k.p.k. Nowy przepis przewiduje rozszerzenie katalogu środków zapobiegawczych, jakich może użyć prokurator, o zastosowanie wobec sprawcy – w miejsce tymczasowego aresztowania – dozoru, połączonego z warunkowym opuszczeniem lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym.

Instrumentem mającym w założeniu odgrywać szczególną rolę w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie jest m.in. „warunkowy” dozór policji – środek zapobiegawczy uregulowany w art. 14 ustawy z dnia 20 listopada 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. nr 180, poz. 1493).

Zgodnie z treścią ust. 1 wskazanego przepisu, „jeżeli zachodzą przesłanki dla zastosowania tymczasowego aresztowania wobec oskarżonego o przestępstwo, o którym mowa w art. 13 (a więc popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec członka rodziny – przyp. red.), sąd może zamiast tymczasowego aresztowania zastosować dozór Policji, pod warunkiem, że oskarżony opuści lokal zajmowany wspólnie z pokrzywdzonym, w wyznaczonym przez sąd terminie i określi miejsce pobytu”. Zgodnie zaś z ust. 2 tegoż przepisu, „w razie opuszczenia lokalu, o którym mowa w ust. 1, ograniczenie przewidziane w art. 275 § 2 k.p.k. może także polegać na powstrzymywaniu się od kontaktu z pokrzywdzonym w określony sposób”.

Mimo że powołany przepis obowiązuje ponad cztery lata, instytucja „warunkowego” dozoru policji nie stała się efektywnym instrumentem prawnym zwiększającym skuteczność zapobiegania i zwalczania przemocy w rodzinie. Sądy stosują tę instytucję sporadycznie, zaś jako środek zapobiegawczy nie jest ona nawet uwzględniana w typowych statystykach sądowych. Z danych zebranych przez Ministerstwo Sprawiedliwości wynika, że art. 14 ust. 1 i 2 przedmiotowej ustawy zastosowano w 2007 r. zaledwie wobec 334 sprawców przemocy w rodzinie, zaś w 2008 r. w stosunku do 132 osób. W 2007 i 2008 r., z art. 207 k.k. (przestępstwo znęcania się fizycznego lub psychicznego nad osobą najbliższą), przed wydaniem wyroku aresztowano tymczasowo 1540 sprawców. Dane te świadczą wprost, że mając do wyboru środek zapobiegawczy o charakterze wolnościowym i izolacyjnym, sądy wybierają ten bardziej represyjny, tj. tymczasowe aresztowanie.

Dla dobra zagrożonych kobiet

Z uwagi na incydentalne zastosowanie „warunkowego” dozoru przez sądy, jak również dostrzegając konieczność uczynienia z tej instytucji skuteczniejszego narzędzia w przeciwdziałaniu występkom popełnianym na szkodę osób dla sprawcy najbliższych, Ministerstwo Sprawiedliwości podjęło decyzję o wprowadzeniu stosownego przepisu do Kodeksu postępowania karnego. Intencją resortu było też umożliwienie stosowania wzmiankowanego środka zapobiegawczego przez prokuratorów.

Pokrzywdzony, którym w przeważającej większości spraw jest kobieta, na skutek przestępnego działania sprawcy często zmuszony jest uciekać z mieszkania, by nie narażać się na kontakt z oprawcą. W tej sytuacji, w ocenie Ministerstwa Sprawiedliwości, środek w postaci zobowiązania podejrzanego do opuszczenia lokalu czy powstrzymywania się od kontaktu z pokrzywdzonym w określony sposób powinien być stosowany już na etapie postępowania przygotowawczego, najlepiej zaraz po zatrzymaniu sprawcy przez policję w trybie art. 244 kpk.

Nie budzi wątpliwości, że podstawą zastosowania każdego środka zapobiegawczego jest konieczność zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania (a tylko w wyjątkowych sytuacjach zapobieżenie popełnieniu nowego, ciężkiego przestępstwa). W obecnym stanie prawnym środki o charakterze nieizolacyjnym, w tym „zwykły” dozór policji, może stosować zarówno sąd, jak i prokurator. Nic więc nie stoi na przeszkodzie, by o dozorze połączonym z obowiązkiem opuszczenia wspólnego lokalu – w przypadku sprawcy przestępstwa przemocy w rodzinie – decydował także prokurator. To przecież prokurator, jako gospodarz pierwszej fazy postępowania karnego, ma wcześniejszy, aniżeli sąd, kontakt ze sprawcą i jego ofiarą. W powiązaniu z uprawnieniami policji, legitymowanej do zatrzymania sprawcy przemocy w rodzinie na ustawowy czas 48 godzin, prokurator będzie więc mógł bardzo szybko podjąć odpowiednie kroki w celu odseparowania podejrzanego od ofiary.

Kluczowe zmiany

Przygotowana przez Ministerstwo Sprawiedliwości nowelizacja art. 275 Kodeksu postępowania karnego została podpisana przez Prezydenta RP 26 listopada 2009 r. (Dz.U. z 2009 r. Nr 206, poz. 1589; ustawa wejdzie w życie 8 czerwca 2010 r.). Nowelizacja przewiduje dwie zasadnicze zmiany dotyczące stosowania środka zapobiegawczego w postaci dozoru (patrz ramka – przyp. red.).

Pierwsza polega na wskazaniu, w treści § 2 tego artykułu, że związane z zastosowanym dozorem obowiązki oskarżonego (podejrzanego), określone w postanowieniu wydanym przez sąd lub prokuratora, mogą polegać na zakazie kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami (w szczególności świadkami lub współoskarżonymi) oraz zakazie przebywania w określonych miejscach – przy czym miejsca te mogą zostać określone zarówno rodzajowo, jak i w sposób konkretny, np. w dzielnicy, w której zamieszkuje pokrzywdzony, w konkretnym zakładzie, w którym pracuje, czy szkole, do której chodzą świadkowie – dzieci stron.

Dotychczas możliwość nałożenia tego rodzaju obowiązków na oskarżonego (podejrzanego) wyprowadzana była z końcowej części wzmiankowanego przepisu. Wskazuje ona na możliwość wprowadzenia „innych ograniczeń” swobody dozorowanego, niezbędnych do wykonywania dozoru. Modyfikacja brzmienia tego przepisu pozwoli na wykluczenie jakichkolwiek wątpliwości co do dopuszczalności stosowania zakazu kontaktowania się z pokrzywdzonym oraz przebywania podejrzanego (oskarżonego) w określonych miejscach, jak również podniesie funkcjonalność i zapobiegawczy walor tego środka.

Druga zmiana polega na dodaniu do art. 275 k.p.k. nowego przepisu, umiejscowionego w § 3. Wprowadza ona do Kodeksu instytucję „warunkowego” dozoru funkcjonującą dotychczas w oparciu o powołany na wstępie art. 14 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Dozór ten znajdzie zastosowanie wyłącznie w sprawach o przestępstwa popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej na szkodę osoby najbliższej albo innej osoby zamieszkującej wspólnie ze sprawcą – w tych wypadkach, gdy szczególną przesłanką uzasadniającą zastosowanie tymczasowego aresztowania będzie obawa matactwa (art. 258 § 1 pkt 2 k.p.k.), a także w niektórych wypadkach zaistnienia przesłanki określonej w art. 258 § 3 k.p.k. (obawa dopuszczenia się przez oskarżonego kolejnego przestępstwa przeciwko życiu lub zdrowiu, na szkodę pokrzywdzonego).

Należy mieć nadzieję, że prawidłowe stosowanie tej instytucji spowoduje pełną realizację celu zapobiegawczego środka przy równoczesnym zmniejszeniu liczby stosowanych aresztów tymczasowych.

Środek, nie kara

Nałożenie przez prokuratora (lub sąd) na podejrzanego (oskarżonego) obowiązku opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym nie może być utożsamiane z quasi eksmisją. W przypadku wprowadzonego rozwiązania to sam podejrzany (oskarżony) podejmuje decyzję o opuszczeniu lokalu i wskazuje nowe miejsce swojego pobytu. Rola prokuratora czy sądu stosującego dozór ograniczy się jedynie do określenia terminu, w jakim nastąpi opuszczenie lokalu.

Podkreślenia wymaga fakt, że stosowanie środka zapobiegawczego przez sąd czy prokuratora ma zapewnić organom wymiaru sprawiedliwości niczym nieskrępowany tok postępowania. Gdy tylko ustaną przyczyny, dla których orzeczono jego zastosowanie, środek będzie podlegał uchyleniu bądź zmianie. Dopiero wydanie wyroku, w którym sąd przesądzi o sprawstwie i winie oskarżonego o przestępstwo przemocy w rodzinie, będzie mogło prowadzić do dalszych konsekwencji dla skazanego dotyczących zajmowania lokalu wspólnie z pokrzywdzonym. Orzeczenie np. kary z warunkowym zwieszeniem jej wykonania zezwala bowiem sądowi na zobowiązanie skazanego do opuszczenia takiego lokalu, stosownie do regulacji zawartej w art. 72 § 1 pkt 7 b) k.k.

Z kolei niewątpliwym wzmocnieniem pozycji pokrzywdzonego przemocą w rodzinie będzie, poza zobowiązaniem sprawcy do opuszczenia wspólnie zajmowanego lokalu, kolejny obowiązek – powstrzymywania się od kontaktu z pokrzywdzonym. Obowiązek ten może oznaczać nie tylko zakaz utrzymywania osobistych kontaktów, lecz również zakaz prowadzenia korespondencji adresowanej do pokrzywdzonego, zakaz wysyłania smsów, telefonowania do pokrzywdzonego, itp.

Ochrona i ujednolicenie

Zmiana brzmienia przepisu art. 275 k.p.k., z jednoczesnym uchyleniem art. 14 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, podyktowana jest koniecznością szczególnej ochrony praw osób pokrzywdzonych, a także dążeniem do ujednolicenia katalogu środków zapobiegawczych – zwłaszcza ich ujęcia w jednym akcie prawnym (kodeks postępowania karnego).

Autor jest prokuratorem, głównym specjalistą w Departamencie Praw Człowieka Ministerstwa Sprawiedliwości.

Artykuł po zmianach
a) § 2 otrzymuje brzmienie:

„Oddany pod dozór ma obowiązek stosowania się do wymagań zawartych w postanowieniu sądu lub prokuratora. Obowiązek ten może polegać na zakazie opuszczania określonego miejsca pobytu, zgłaszaniu się do organu dozorującego w określonych odstępach czasu, zawiadamianiu go o zamierzonym wyjeździe oraz o terminie powrotu, zakazie kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami, zakazie przebywania w określonych miejscach (zapis dodany – przyp. red.), a także na innych ograniczeniach swobody oskarżonego, niezbędnych do wykonywania dozoru”.

b) dodaje się § 3-5 w brzmieniu:

„§ 3. Jeżeli zachodzą przesłanki zastosowania tymczasowego aresztowania wobec oskarżonego o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej na szkodę osoby najbliższej albo innej osoby zamieszkującej wspólnie ze sprawcą, zamiast tymczasowego aresztowania można zastosować dozór, pod warunkiem że oskarżony w wyznaczonym terminie opuści lokal zajmowany wspólnie z pokrzywdzonym oraz określi miejsce swojego pobytu.

§ 4. Oddany pod dozór Policji ma obowiązek stawiania się we wskazanej jednostce organizacyjnej Policji z dokumentem stwierdzającym tożsamość, wykonywania poleceń mających na celu dokumentowanie przebiegu dozoru oraz udzielania informacji koniecznych dla ustalenia, czy stosuje się on do wymagań nałożonych w postanowieniu sądu lub prokuratora. W celu uzyskania takich informacji można wzywać oskarżonego do stawiennictwa w wyznaczonym terminie.

§ 5. W wypadku niestosowania się przez oddanego pod dozór do wymagań określonych w postanowieniu, organ dozorujący niezwłocznie zawiadamia o tym sąd lub prokuratora, który wydał postanowienie”.