Alkohol i przestępczość

Ostatnie posiedzenie Rady do Spraw Pokrzywzonych Przestępstwem przy Ministrze Sprawiedliwości zdominowała dyskusja nad rozwiązaniami, które mogłyby wpłynąć na ograniczenie nadużywania alkoholu w Polsce. Jak pokazują badania, do 70 proc. przypadków przemocy w rodzinie dochodzi w związku ze spożyciem alkoholu.

Statystyczny Polak rocznie wypija 9,58 l czystego alkoholu, co wśród osób od 15-tego roku życia oznacza spożycie ponad 11 litrów na osobę. – 19 proc. obywateli wypija 70 proc. wszystkich spożywanych w Polsce w ciągu roku trunków, zaś liczba zgonów na skutek przedawkowania alkoholu rośnie średnio o 10 proc. rocznie – wskazał Krzysztof Brzózka, dyrektor Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, podczas IV posiedzenia Rady do Spraw Pokrzywdzonych Przestępstwem.

Małe kroki, wielkie nadzieje
Rada istnieje od kwietnia 2009 r. i odbyła już cztery posiedzenia. Co udało się do tej pory zrobić?
Do Rady weszło grono praktyków i teoretyków, dzięki czemu kierownictwo Ministerstwa Sprawiedliwości może lepiej wiedzieć, co się dzieje w obszarach jego zainteresowania. Bez tego urząd działałby trochę w oderwaniu od codzienności prawnej, z którą – mocno zajęci szefowie resortu – nie mają częstych kontaktów. Podobne ciała istnieją w wielu krajach wnosząc do pracy resortów doświadczenia z własnych dziedzin. Zajmujemy się propozycjami konkretnych nowelizacji, na razie konsultowaliśmy projekt zmian w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie.

Czy Rada postuluje tu wprowadzenie własnych rozwiązań?
Zaproponowaliśmy m.in. stworzenie interwencyjnej linii telefonicznej przeznaczonej dla ofiar przemocy, których sprawcami są skazani za takie przestępstwa – warunkowo zwolnieni z zakładów karnych albo osadzeni będący na przepustkach. W odróżnieniu od innych telefonów interwencyjnych, jak np. „Niebieska Linia”, tu chodzi przede wszystkim o sprawcę już dobrze znanego wymiarowi sprawiedliwości, takiego, który powraca do przemocy. Chodzi o to, by jak najskuteczniej temu powrotowi zapobiec.

Ministerstwo ma prawo pomijać wszelkie opinie Rady…
To prawda, ale uważam, że także małymi krokami można wiele zmienić. Jeśli nawet nasze propozycje nie zostaną uwzględnione, to stanowić będą rodzaj lobbingu na rzecz określonych rozwiązań, który może docierać do opinii publicznej, dziennikarzy, polityków. Dziś dużą siłę przebicia ma przede wszystkim ten, kto bardzo głośno krzyczy, niezależnie od tego, czy ma rację, czy nie. Nasza praca jest spokojniejsza, ale liczę, że przyniesie trwalsze efekty. My patrzymy na wyniki badań naukowych, a nie na badania opinii publicznej.

Rozmawiał

Posiedzenie odbyło się 27 listopada 2009 r. i dotyczyło wpływu spożycia alkoholu na przestępczość. Najnowsze statystyki pokazują, że na polskim rynku dominują alkohole ciężkie, kosztem wina i piwa. Po kilkuletnim spadku, spożycie alkoholu rośnie i osiągnęło już poziom taki, jak pod koniec lat 80. Stale uzależnionych jest ponad 700 tys. osób, zaś za średnią płacę można dziś kupić dwa razy więcej piwa, wina i wódki niż w 1999 r.

Produkcja alkoholu stanowi pozornie łatwy sposób zwiększenia dochodów fiskusa. W rzeczywistości, w krajach Unii Europejskiej, jedno euro uzyskane z tego tytułu przez budżet państwa oznacza konieczność wydania średnio 5 euro – np. na służbę zdrowia, instytucje wymiaru sprawiedliwości, a także usuwanie skutków przestępstw oraz wypadków komunikacyjnych.

Ofiary na drogach, ofiary w domach

Uczestniczący w posiedzeniu eksperci dyskutowali o wciąż nie do końca oczywistych dla obywateli konsekwencjach jazdy samochodem po spożyciu alkoholu. – Alkohol zakłóca prawidłowość oceny odległości, ogranicza rozpoznawanie szczegółów, utrudnia koordynację ruchową, wydłuża czas reakcji. Już przy stężeniu nie większym niż jeden promil we krwi, niebezpieczeństwo spowodowania wypadku rośnie siedmiokrotnie – podkreślano.

Polskie prawo rozróżnia stan po spożyciu alkoholu (stężenie od 0,2 do 0,5 promila) oraz stan nietrzeźwości (powyżej 0,5 promila we krwi). W obu przypadkach kierowanie pojazdem jest karane, natomiast prowadzenie w stanie nietrzeźwości stanowi przestępstwo podlegające grzywnie, ograniczeniu wolności bądź pozbawieniu wolności do lat dwóch (art. 178a k.k.).

Jak stwierdzono podczas dyskusji, pojawiają się pomysły, by wprowadzić trzeci próg (powyżej 1,5 promila), którego przekroczenie oznaczałoby popełnienie przestępstwa kwalifikowanego, zagrożonego jeszcze surowszą karą. Członkowie Rady wypowiedzieli się przeciw takiemu rozwiązaniu. Wskazywano, że wprowadzenie trzeciego progu mogłoby oznaczać łagodniejsze traktowanie tych, którzy „tylko” przekroczyli pierwszy próg (0,2 promila).

Uczestniczący w posiedzeniu eksperci podkreślali, że alkohol przyczynia się do popełniania każdego rodzaju przestępstw, nie tylko komunikacyjnych. Skłania do niekontrolowanych zachowań będących wynikiem nadmiernych emocji, gniewu, złej oceny sytuacji. Sprawcy, a także ofiary przestępstw, pod wpływem alkoholu łatwiej podejmują działania ryzykowne. Osoby uzależnione i skazane za przestępstwa popełnione pod wpływem alkoholu często objęte są sądowym obowiązkiem podjęcia leczenia, który stanowi warunek zawieszenia lub złagodzenia kary. W dyskusji wskazano, iż nakaz ten bywa fikcją. Skazani podejmują leczenie, przedstawiają sądowi stosowne zaświadczenie, ale potem terapii nie kontynuują – koniec okresu próby oznacza z reguły koniec zgody na leczenie. Takie osoby często znowu sięgają po alkohol, co powoduje powrót do przestępstwa. Członkowie Rady zastanawiali się, co zrobić, by skutecznie skłonić je do kontynuacji leczenia.

Podczas posiedzenia dyskutowano też o sytuacji rodzin, w których dochodzi do aktów przemocy. Z danych systemu interwencji policji w sprawach przemocy domowej „Niebieska Karta” wynika, że alkohol towarzyszy 70 proc. przypadków znęcania się nad najbliższymi. – Sędziowie często nie mają odpowiednich informacji potrzebnych do zajmowania się sprawami przestępstw w rodzinach. Pożądane byłoby uzyskiwanie diagnozy osobopoznawczej już w postępowaniu przygotowawczym, by kurator mógł przybliżyć sędziemu sytuację rodziny. Nie wystarczy tu krótka opinia policyjna – stwierdziła sędzia

, jeden z członków Rady.


Wreszcie zauważyliśmy ofiarę
Jakie cele stojące przed Radą uważa Pan za najważniejsze?
Od 30 lat jako wiktymolog walczę o prawa osób pokrzywdzonych. Bardzo pozytywnie oceniam więc inicjatywę Ministerstwa Sprawiedliwości zmierzającą do tego, by dobro ofiar przestępstw wreszcie przestało być traktowane marginalnie. Mam nadzieję, że nasza praca okaże się w tym pomocna. Dlatego właśnie powinniśmy w Radzie zajmować się tematami jak najściślej związanymi z praktyką postępowania karnego.

Jak resort sprawiedliwości mógłby wesprzeć pracę Rady?
Skutecznie wdrażając nasze opinie, o ile oczywiście uzna je za słuszne. Byłoby też z pożytkiem dla tego przedsięwzięcia, gdyby Ministerstwo sporządziło przegląd sytuacji prawnej osób pokrzywdzonych w innych krajach. Monitoring zagranicznych regulacji dotyczących tej problematyki ułatwiłby nam ewentualne skorzystanie z niektórych doświadczeń. Należałoby też zacząć szkolić polskich sędziów z zakresu wiktymologii kryminalnej. Rola ofiary w genezie przestępstwa nie zawsze jest brana pod uwagę – a wiedza na ten temat służy profilaktyce.

Listopadowe posiedzenie dotyczyło spożycia alkoholu, który powszechnie uważany jest za jeden z głównych czynników sprzyjających przestępstwom.
Powoływanie się na rolę alkoholu jako czynnika przyczynowego często jest nieuzasadnione. Nie zawsze winę za wypadek ponosi kierowca, który prowadził w stanie nietrzeźwości, choć czasami automatycznie tak się uważa – podobnie jak w przypadku pożarów, których nadużywaną przyczyną jest zwarcie instalacji elektrycznej. Nie zmienia to faktu, że łączenie butelki z kierownicą jest dla mnie absolutnie niedopuszczalne, zaś alkohol uważam za przyczynę ogromnej ilości zła w naszym życiu.

Rozmawiał

Cztery spotkania

Rada ds. Pokrzywdzonych Przestępstwem została powołana 15 kwietnia 2009 r. przez ówczesnego Ministra Sprawiedliwości Andrzeja Czumę. Jej głównym zadaniem jest opiniowanie projektów aktów prawnych oraz przedstawianie kierunków zmian w przepisach regulujących prawa osób pokrzywdzonych.

Dotychczas Rada spotkała się czterokrotnie. Na pierwszym posiedzeniu, 16 kwietnia 2009 r., ustalono obszary jej zainteresowań, a także wskazano działania priorytetowe. – Zależy nam na uwagach zarówno przedstawicieli świata nauki, jak i praktyków w zakresie wiktymologii oraz reprezentantów organizacji, które działają na rzecz pokrzywdzonych przestępstwem. Problematyka pokrzywdzonych, w tym zwłaszcza przemocą domową, jest jednym z priorytetów obecnego kierownictwa Ministerstwa Sprawiedliwości – powiedział Krzysztof Kwiatkowski, ówczesny wiceminister sprawiedliwości. Podczas pierwszego posiedzenia Rady rozpoczęto też dyskusję nad założeniami projektu utworzenia tzw. telefonicznej linii wsparcia dla ofiar przemocy domowej.

Drugie posiedzenie, 26 maja 2009 r., zorganizowano w siedzibie Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”. Członkowie Rady zapoznali się m.in. z projektem nowelizacji przepisów mającej na celu utworzenie Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej. Podczas trzeciego posiedzenia, 11 września 2009 r., Rada omówiła obowiązujące regulacje prawne dotyczące pokrzywdzonych w wypadkach drogowych, a także faktyczną sytuację takich pokrzywdzonych.

Przewodniczącym Rady jest Minister Sprawiedliwości. Podczas ostatniego, listopadowego posiedzenia, minister Krzysztof Kwiatkowski powołał na funkcję zastępcy przewodniczącego Rady sekretarza stanu Stanisława Chmielewskiego, który w Ministerstwie zajmuje się m.in. problematyką osób pokrzywdzonych. Będzie on na bieżąco kierował pracami Rady.

W gronie ekspertów
1. Krzysztof Kwiatkowski, Minister Sprawiedliwości, Przewodniczący Rady
2. Stanisław Chmielewski, Sekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości, Zastępca Przewodniczącego Rady
3. prof. Beata Gruszczyńska
4. prof. Brunon Hołyst
5. prof. Ewa Bieńkowska
6. prof. Dobrochna Wójcik
7. SSA Marek Czecharowski
8. SSO Anna Maria Wesołowska
9. SSR Sławomir Pałka, Prezes Sądu Rejonowego w Oławie
10. prokurator Anna Marcinkowska, Prokuratura Okręgowa w Warszawie
11. adwokat Maria Sawicka, doradca Wojewody Łódzkiego ds. Rodziny oraz Rzecznika Praw Obywatelskich
12. gen. Paweł Nasiłowski, Pełnomocnik Ministra Sprawiedliwości ds. Wdrożenia Systemu Dozoru Elektronicznego
13. Janusz Popiel, Stowarzyszenie „Alter Ego”
14.

, Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”
15. Maria Keller-Hamela, Fundacja Dzieci Niczyje
16. Irena Dawid-Olczyk, Fundacja „La Strada”
17. Dr

, Zastępca Dyrektora Departamentu Praw Człowieka Ministerstwa Sprawiedliwości.
18. Krzysztof Brzózka, Dyrektor Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych
19. kurator Anna Janus-Dębska, Zastępca Kuratora Okręgowego Warszawa – Praga