Racjonalnie o zbrodniach i przestępstwach gospodarczych

Książki prawnicze

Fot. Rafał Matusiak

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego podjęła prace nad zmianami w części szczególnej k.k. Rozważana jest m.in. rezygnacja z niektórych czynów kwalifikowanych zabójstwa, a także zmiany w kodyfikacji przestępstw przeciwko obrotowi gospodarczemu.

W czerwcu i lipcu 2013 r. w Krakowie, pod przewodnictwem prof. Andrzeja Zolla, obradował zespół Komisji ds. nowelizacji prawa karnego materialnego. Członkowie zespołu przedyskutowali kierunki zmian w zakresie poszczególnych rozdziałów Kodeksu karnego, jak również opracowali rozwiązania szczegółowe. Będą one stanowić wstęp do szerszej debaty nad ostatecznym kształtem ewentualnej nowelizacji.

Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu

Jedną z najpoważniejszych, a zarazem mogących wywołać żywiołową dyskusję, zmian jest proponowana modyfikacja treści art. 148 k.k. przewidującego odpowiedzialność karną za zabójstwo. Zespół podjął decyzję o zarekomendowaniu Komisji Kodyfikacyjnej rozwiązania polegającego na rezygnacji z kwalifikowanych typów tego czynu, określonych w § 2 przepisu i przewidujących podniesienie dolnej granicy ustawowego zagrożenia do lat 12 – w przypadkach zabójstwa ze szczególnych okrucieństwem, w związku z wzięciem zakładnika, zgwałceniem albo rozbojem, w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie, jak również w przypadku zabójstwa z użyciem materiałów wybuchowych. Zdaniem członków zespołu należałoby również zrezygnować z wyodrębnienia typu kwalifikowanego określonego w § 3 tego przepisu, przewidującego odpowiedzialność karną za zabójstwo wielu osób jednym czynem, lub też w przypadku, gdy sprawcą jest osoba uprzednio prawomocnie skazana za zabójstwo, albo gdy sprawca dopuścił się zabójstwa funkcjonariusza publicznego podczas i w związku z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych związanych z ochroną bezpieczeństwa ludzi lub ochroną bezpieczeństwa lub porządku publicznego. Argumentem przemawiającym za tego rodzaju rozwiązaniem – zdaniem zespołu – jest ryzyko multiplikacji typów kwalifikowanych prowadzące wprost do nadmiernej kazuistyki kodyfikacji karnej, a także brak nieprawidłowości w zakresie stosowania art. 148 § 1 k.k.

Pogląd powyższy był już wcześniej zaprezentowany przez Komisję w opinii sformułowanej wobec projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny i zmianie ustawy o Policji, który przywracał typ kwalifikowany przestępstwa zabójstwa. Jak argumentowała wówczas Komisja, „z przedstawionych (…) danych statystycznych za rok 2009, w którym nie obowiązywał typ zabójstwa kwalifikowanego, na 527 osób skazanych z art. 148 § 1 k.k. 202 osoby (38,3 proc.) zostały skazane na kary 15 lat, 25 lat lub dożywotniego pozbawienia wolności. W tym na kary 25 lat i dożywotniego pozbawienia wolności zostało skazanych 101 osób, czyli 19,2 proc. Trudno więc uznać, że kary za zabójstwo są zbyt łagodne. Zresztą, porównanie wymiarów kary w okresie obowiązywania art. 148 § 2 za zabójstwo ze wszystkich trzech wchodzących w grę typów (art. 148 § 1, § 2 i § 3) z wymiarem kary w 2009 r., gdy § 2 został usunięty mocą wyroku Trybunału Konstytucyjnego (sygn. akt P 11/08 – przy. red.), pokazuje, że brak jest istotnej różnicy. Dla sądów wystarczający jest art. 148 § 1 do prowadzenia racjonalnej i wcale nie liberalnej polityki karnej w reakcji na tę jedną z najcięższych zbrodni”.

Bezpieczeństwo powszechne

W zakresie przestępstw przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu, propozycja najistotniejszej zmiany dotyczy treści art. 165 § 1 pkt 5 k.k. oraz przestępstw związanych z prowadzeniem pojazdów mechanicznych w stanie nietrzeźwości bądź pod wpływem środka odurzającego.

Karanie sprowadzenia niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia wielu osób albo dla mienia w wielkich rozmiarach może – zgodnie z intencjami ustawodawcy – przybierać różnorakie postaci. Przepisy art. 165 § 1 pkt 1-4 k.k. precyzyjnie wymieniają znamiona strony przedmiotowej tego występku (np. spowodowanie zagrożenia epidemiologicznego, czy też uszkodzenie lub unieruchomienie urządzenia użyteczności publicznej) – w przeciwieństwie do treści art. 165 § 1 pkt 5 k.k., który dopuszcza również penalizację sprowadzenia powszechnego niebezpieczeństwa w sytuacji, gdy sprawca działa w jakichkolwiek innych okolicznościach, szczególnie niebezpiecznych. Doktryna wielokrotnie krytycznie wypowiadała się o konstrukcji tego przepisu, zarzucając ustawodawcy niezachowanie zasady nullum crimen sine lege certa nakazującej precyzyjne określanie praw i obowiązków wynikających z ustawy, w tym maksymalnie ścisłe określanie zachowań zakazanych prawem. W piśmiennictwie z reguły wskazywano, że przykładem dopuszczalnego rozumienia działania sprawcy w inny sposób, w okolicznościach szczególnie niebezpiecznych, jest czyn wywołania paniki w tłumie. Przychylając się do tych wypowiedzi, zespół przyjął, iż będzie rekomendował wprowadzenie zmian w art. 165 § 1 pkt 5 k.k. poprzez wyraźne określenie takich działań jako zabronionych.

Bezpieczeństwo w komunikacji

W dyskusji nad kierunkiem zmian w zakresie odpowiedzialności za prowadzenie pojazdów w stanie nietrzeźwości, zespół postanowił zarekomendować Komisji rezygnację z kryminalizacji na poziomie przestępstwa prowadzenia w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego pojazdów innych niż mechaniczne na drodze publicznej, w strefie zamieszkania lub w strefie ruchu. Nadto, zespół zdecydował o rezygnacji z rozwiązania statuującego typ kwalifikowany przestępstwa prowadzenia pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego w warunkach uprzedniego skazania za przestępstwa z art. 178a § 1 k.k. lub art. 173, 174, 177 k.k. lub 355 § 2 k.k. – popełnione w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego lub też w okresie obowiązywania orzeczonego zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych. Decydującym argumentem dla zespołu była ocena tego instrumentu jako nieefektywnego, jak też przejawiającego nadmiernie karzący charakter – w kontekście obowiązywania choćby przepisu art. 244 k.k., penalizującego czyn prowadzenia pojazdu pomimo orzeczonego zakazu.

Jednakże propozycją najistotniejszej zmiany w zakresie przestępstw przeciwko bezpieczeństwu (art. 178, 178a, 179 i 180 k.k.) jest modyfikacja znamion ich strony przedmiotowej. Zespół proponuje wprowadzenie nowego, doprecyzowującego znamienia – prowadzenie pojazdu, dopuszczenie do prowadzenia pojazdu lub też wykonywanie czynności związanych z bezpieczeństwem w ruchu pojazdów pod wpływem środka odurzającego zakłócającego czynności psychomotoryczne w stopniu mogącym zagrozić bezpieczeństwu w komunikacji. W ramach dyskusji w zespole zwyciężył pogląd, że obecne określenie znamion – aktualizujące się już wówczas, gdy sprawca prowadzi pojazd mechaniczny po użyciu środka odurzającego, bez względu na to, czy jednocześnie dochodzi do sytuacji zagrożenia bezpieczeństwa w komunikacji, jak w przypadku możliwego do zmierzenia stanu nietrzeźwości – nie wydaje się rozwiązaniem adekwatnym i proporcjonalnym.

Przełom w przestępstwach gospodarczych?

Mianem rewolucyjnych można nazwać propozycje dotyczące odpowiedzialności karnej za przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu.

Wśród najbardziej radykalnych jest koncepcja rezygnacji z utrzymywania przepisów Rozdziału XXXVI Kodeksu karnego, grupującego przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu. Podkreślić należy, że propozycja skreślenia przepisów tego rozdziału nie jest równoznaczna z decyzją o całkowitej dekryminalizacji zachowań z dziedziny prawa karnego gospodarczego. Zespół uznał jednoznacznie, że brak jest podstaw do tego rodzaju zabiegu, zaś potrzeba utrzymania także na gruncie prawa karnego materialnego ochrony określonych stanów i relacji gospodarczych jest bezsprzeczna. Poza wszystkim, potrzeba ta wynika wprost z międzynarodowych zobowiązań państwa. Nie wyklucza to jednak konieczności uporządkowania zakresu kryminalizacji poszczególnych czynów, jak również odmiennego niż dotychczas ich usystematyzowania.

Kierując się powyższymi założeniami, zespół będzie rekomendował Komisji, aby określone w art. 296 k.k. przestępstwo nadużycia zaufania weszło nie tylko do katalogu przestępstw przeciwko mieniu z Rozdziału XXV, ale również, by jego zakres został wyłącznie ograniczony do zachowań polegających na wyrządzeniu znacznej szkody majątkowej w wyniku przekroczenia udzielonych uprawnień lub niedopełnienia obowiązku. Projektowany typ przestępstwa nadużycia zaufania stanowiłby przestępstwo ścigane wyłącznie na wniosek pokrzywdzonego, zaś sprawca mógłby uchylić się od odpowiedzialności, gdyby przed wszczęciem postępowania karnego naprawił wyrządzoną szkodę w całości. W przypadku gdyby uczynił to po wszczęciu postępowania lub też naprawiłby szkodę w znacznej części przed jego wszczęciem, sąd mógłby zastosować nadzwyczajne złagodzenia kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.

Nowa systematyka

Obok przestępstwa nadużycia zaufania, do rozdziału przestępstw przeciwko mieniu miałyby zostać przeniesione, ze zmienionym zakresem znamion, przestępstwa: oszustwa kredytowego z art. 297 k.k., korupcji w sferze gospodarczej z art. 296a k.k., a także działania na szkodę wierzycieli z art. 300 k.k. i art. 301 k.k. W Rozdziale XXXV znalazłoby się, z niezmienionym zakresem znamion, przestępstwo wyzysku z art. 304 k.k. Z kolei przestępstwo z art. 299 k.k., określane mianem „prania brudnych pieniędzy”, winno – zgodnie z koncepcją zespołu – znaleźć się w Rozdziale XXXII, zaś występki utrudniania i udaremniania przetargu z art. 305 k.k. – w ustawie szczególnej, jaką jest ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych. Kolejną propozycją zespołu jest rezygnacja z odrębnej kryminalizacji zachowań polegających na spowodowaniu zdarzenia będącego podstawą do wypłaty odszkodowania, jak również częściowa depenalizacja (przeniesienie z kategorii przestępstwa do kategorii wykroczenia) występku z art. 306 k.k. – podrobienia znaków identyfikujących, daty produkcji lub przydatności.

Zespół będzie również postulował zmiany w zakresie przestępstw przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi, polegające na rezygnacji z kazuistycznej konstrukcji treści art. 310 k.k. i posłużeniu się w nowym ujęciu jego znamion pojęciem środka płatniczego lub dokumentu uprawniającego do jego uzyskania. Podobna siatka pojęciowa, zdaniem zespołu, winna zostać zastosowana w przypadku art. 312 k.k. Jeśli zaś chodzi o art. 311 k.k., zakres jego penalizacji pokrywa się z rozwiązaniami przewidzianymi w ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o nadzorze nad rynkiem kapitałowym, ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi, a także ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych.

W związku z powyższym, zespół będzie rekomendował Komisji Kodyfikacyjnej rezygnację z tego przepisu. Tym samym straci uzasadnienie tytuł Rozdziału XXXVII, który w obecnym stanie prawnym grupuje przestępstwa przeciwko obrotowi papierami wartościowymi. Zespół proponuje jego modyfikację – tak aby grupował on przestępstwa przeciwko zasadom obrotu środkami płatniczymi i wiarygodności znaków urzędowych.

Plany Komisji

Zakończenie prac zespołu planowane jest na przełom września i października 2013 r. Wówczas to konkretne propozycje rozwiązań – zarówno odnośnie części ogólnej, jak i szczególnej Kodeksu karnego – zostaną, po ich zaakceptowaniu przez Komisję Kodyfikacyjną w pełnym składzie, zaprezentowane na konferencji z udziałem środowisk naukowych i praktyków. Uzyskane opinie i uwagi uwzględnione będą następnie w dalszych pracach Komisji zmierzających do przygotowania projektu nowelizacji prawa karnego materialnego.