Kompensata dla ofiar przestępstw. Co sprawdzone, a co wymaga poprawy?

Kompensata dla ofiar przestępstw

Rys. Łukasz Jagielski

Kompensata to podstawowy instrument prawny zwiększający pozycję procesową ofiar przestępstw wobec ich sprawców. Niestety, pokrzywdzeni nie mają świadomości istnienia tego środka. Jak upowszechnić ubieganie się o kompensatę?

Przez lata wiele państw europy, skupiając się na stworzeniu wszechstronnego systemu resocjalizacji sprawców, zaniedbywało osoby pokrzywdzone. Dopiero odnosząca się do instytucji kompensaty dyrektywa Rady Unii europejskiej nr 2004/80/WE z dnia 29 kwietnia 2004 r. istotnie wzmocniła pozycję ofiar przestępstw w postępowaniu karnym. Dyrektywa nałożyła na państwa członkowskie UE obowiązek stworzenia programów odszkodowawczych dla ofiar przestępstw umyślnych popełnionych z użyciem przemocy, które zapewnią ofiarom „słuszne i odpowiednie” odszkodowanie. Uprawnienie do dochodzenia odszkodowania powinno przy tym powstawać zarówno w przypadkach zdarzeń o charakterze krajowym, jak i transgranicznym.

Instytucja kompensaty trafiła do polskiego porządku prawnego już rok później. W dniu 7 lipca 2005 r. Sejm uchwalił ustawę o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw. Weszła ona w życie 21 września 2005 r. (dz. U. Nr 169, poz. 1415 z późn. zm.), zaś 3 kwietnia 2009 r. doczekała się zasadniczej nowelizacji (dz. U. Nr 79, poz. 665).

Standard ponadeuropejski

W myśl ustawy, kompensata jest świadczeniem pieniężnym przyznawanym ofierze lub osobie jej najbliższej (art. 2). Przyznaje się ją jedynie wówczas i w takiej wysokości, w jakiej osoba uprawniona nie może uzyskać pokrycia utraconych zarobków, innych środków utrzymania lub kosztów związanych z leczeniem i rehabilitacją oraz kosztów pogrzebu – od sprawcy lub sprawców przestępstwa, z tytułu ubezpieczenia, ze środków pomocy społecznej albo z innego źródła lub tytułu, niezależnie od tego, czy sprawca lub sprawcy przestępstwa zostali wykryci, oskarżeni lub skazani (art. 5).

Przed nowelizacją w 2009 r. kompensata nie obejmowała kosztów rehabilitacji. Ponadto, pierwotnie ofiarą w rozumieniu ustawy była osoba fizyczna, która na skutek przestępstwa umyślnego, popełnionego z użyciem przemocy, poniosła śmierć albo doznała naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia określonych w art. 156 § 1 i art. 157 § 1 kodeksu karnego. Nowelizacją ustawodawca rozszerzył zakres przedmiotowy ustawy o przestępstwa nieumyślne, jak również wskazał, że przestępstwo nie musi być popełnione z użyciem przemocy. Tym samym wzrosła liczba sytuacji, w których pokrzywdzony może uzyskać kompensatę, zaś polska ustawa stała się znacznie korzystniejsza dla ofiar przestępstw niż standardy określone dyrektywą Rady UE.

Kompensatę przyznaje się, jeżeli przestępstwo zostało popełnione na terytorium RP na szkodę osoby mającej obywatelstwo polskie lub obywatelstwo innego państwa członkowskiego UE (art. 4). Przed nowelizacją ustawy organem właściwym w tego typu sprawach był sąd rejonowy, w którego okręgu popełniono przestępstwo. Biorąc pod uwagę dobro osoby pokrzywdzonej przestępstwem, w 2009 r. zmieniono właściwość miejscową sądu na rzecz sądu rejonowego miejsca zamieszkania osoby uprawnionej (art. 8).

Kompensata nie może przekroczyć 12 tys. zł i wypłacana jest ze środków budżetu państwa (art. 6 i 12). Przyznanie kompensaty pokrzywdzonemu skutkuje wystąpieniem roszczenia zwrotnego Skarbu Państwa względem sprawcy przestępstwa (art. 14).

Wniosków niewiele

Analizując dane statystyczne dot. wpływu wniosków o przyznanie kompensaty do sądów rejonowych w latach 2006–2010, stwierdzić należy, że wpływ ten jest niestety niewielki, w dodatku wykazuje tendencję spadkową. W 2006 r. wniosków było 322, w 2007 r. – 251, w 2008 r. – 148, w 2009 r. – 164, zaś w roku 2010 – zaledwie 161. tendencję wzrostową można natomiast zaobserwować w zakresie wysokości zasądzonych kompensat (2006 r. – 57 802 zł, 2007 r. – 154 199 zł, 2008 r. – 243 807 zł, 2009 r. – 197 266 zł).

Niewielka liczba wniosków o kompensatę najprawdopodobniej wynika z braku powszechnej wiedzy na temat możliwości uzyskania tego świadczenia. Z jednej strony można przypuszczać, że osoby pokrzywdzone przestępstwem lub osoby im najbliższe nie wiedzą o przysługującym im prawie. Z drugiej – prawdopodobne jest, że mając kontakt z organami państwowymi lub innymi instytucjami, które dysponują wiedzą w zakresie kompensaty, uprawnieni nie są wystarczająco informowani o warunkach jej uzyskania.

W Ministerstwie Sprawiedliwości podjęto więc działania zmierzające do upowszechnienia wiedzy nt. kompensaty poprzez zamieszczenie stosownych informacji w druku pouczenia dla pokrzywdzonych o przysługujących im prawach oraz na stronach internetowych resortu (www.ms.gov.pl, www.pokrzywdzeni.gov.pl). W ramach szkolenia „Metodologia pracy z osobą pokrzywdzoną przestępstwem” Ministerstwo poinformowało też ok. tysiąca sędziów, prokuratorów, kuratorów sądowych, funkcjonariuszy policji, pracowników socjalnych oraz przedstawicieli organizacji pozarządowych o zakresie prawa ofiar przestępstw do państwowej kompensaty.

Wątpliwości interpretacyjne

Kolejny problem związany ze stosowaniem kompensaty wynika z wątpliwości interpretacyjnych. Ministerstwo Sprawiedliwości zwróciło się do sędziów sądów rejonowych, którzy orzekali w ubiegłym roku w sprawach o kompensatę państwową, o podzielenie się swoimi uwagami odnośnie realizacji zapisów ustawy. Okazało się, że wątpliwości budzi m.in. art. 5 ustawy, w myśl którego kompensatę przyznaje się jedynie wówczas i w takiej wysokości, w jakiej osoba uprawniona nie może uzyskać pokrycia utraconych zarobków, innych środków utrzymania lub innych kosztów od sprawcy lub sprawców przestępstw. Sędziowie nie są pewni, czy z urzędu mają ustalać przesłanki do wypłaty kompensaty, czy też w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa na wnioskodawcy.

Niektórzy praktycy zadają sobie pytanie, kto oprócz prokuratora jest uczestnikiem postępowania prowadzonego na podstawie ww. ustawy – prezes sądu rejonowego reprezentujący Skarb Państwa, który będzie zobowiązany do wypłaty kompensaty w razie uwzględnienia wniosku, czy również każdy ustalony i skazany prawomocnym wyrokiem sprawca przestępstwa, z którego popełnieniem wiąże się wniosek o kompensatę?

Trudności interpretacyjne pojawiają się przy ustalaniu właściwości miejscowej sądu w sprawach transgranicznych. Czy w sytuacji, w której osobą uprawnioną jest osoba mająca miejsce zamieszkania poza granicami Polski, należy przyjąć, że sądem właściwym będzie sąd właściwy dla dzielnicy Śródmieście m. st. Warszawy? Zgodnie bowiem z art. 8, organem właściwym w sprawach o przyznanie kompensaty jest sąd rejonowy miejsca zamieszkania osoby uprawnionej. Jeżeli nie można ustalić miejsca zamieszkania osoby uprawnionej, właściwy jest sąd, w którego okręgu popełniono przestępstwo. Jeżeli nie można ustalić właściwości miejscowej sądu w powyższy sposób, organem orzekającym jest sąd właściwy dla dzielnicy Śródmieście m. st. Warszawy. W ww. sytuacji miejsce zamieszkania pokrzywdzonego jest ustalone, tyle, że jest za granicą.

Sędziowie orzekający w sprawach o kompensatę wskazują też na niedoskonałość ustawy w odniesieniu do kosztów tłumaczeń. Art. 17 ustawy przewiduje ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów czynności, w tym tłumaczeń dokumentów przekazywanych do organów orzekających w innych państwach członkowskich UE, dokonywanych przez organy pomocnicze w Polsce. W przepisie tym nie ma natomiast mowy o kosztach tłumaczeń na potrzeby postępowań toczących się w Polsce. W tej sytuacji zastosowanie mają przepisy ogólne Kodeksu postępowania cywilnego. Art. 256 k.p.c. precyzuje, że sąd może zażądać, aby dokument w języku obcym był przełożony przez tłumacza przysięgłego. Koszty takiego tłumaczenia obciążą stronę, bowiem zgodnie z art. 520 k.p.c. każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Brak regulacji w powyższym zakresie na gruncie omawianej ustawy znacznie obciąża finansowo osoby pokrzywdzone przestępstwem, co może być dla nich dodatkową dolegliwością prowadzącą do wtórnej wiktymizacji.

Krytycznie do niektórych zapisów omawianej ustawy odnosi się również niepublikowane opracowanie Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości zatytułowane „Praktyka przyznawania świadczeń z ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw” autorstwa dr. Stanisława Łagodzińskiego. Zdaniem autora raportu błędem jest m.in. normatywne obciążenie organu pomocniczego (prokuratora okręgowego) funkcją informacyjną o przysługującym pokrzywdzonemu prawie do kompensaty, ponieważ większość spraw karnych, w których ofiara doznaje naruszenia czynności narządów ciała lub rozstroju zdrowia określonych w art. 156 par. 1 i 157 par. 1 k.k., toczy się na szczeblu prokuratury rejonowej. Prokurator okręgowy nie ma więc bezpośredniej wiedzy w konkretnych sprawach, a tym samym o potrzebie poinformowania pokrzywdzonego o prawie do kompensaty.

W raporcie Instytutu wskazane zostały rozwiązania, które mogą usprawnić i przyśpieszyć postępowanie o przyznanie kompensaty. Należy do nich m.in. konieczność informowania ofiar o zasadności dokumentowania ponoszonych kosztów likwidacji skutków pokrzywdzenia (np. kosztów leczenia) w celu uniknięcia braków formalnych w składanych wnioskach kompensacyjnych. Wskazane byłoby również wprowadzenie po stronie prokuratora uczestniczącego w postępowaniu o udzielenie kompensaty obowiązku udzielenia odpowiedzi na skierowany do sądu wniosek o przyznanie tego świadczenia oraz dołączenie do akt sądowych odpowiednich orzeczeń wydanych w postępowaniu przygotowawczym.

Innym problemem jest niejasność i duży stopień skomplikowania przepisów regulujących przyznawanie kompensat w wielu państwach UE, a także bariera językowa i kulturowa oraz brak informacji i wsparcia, którego doświadczają ofiary przestępstw w sprawach transgranicznych.

Środki zaradcze

Opinie sędziów orzekających w sprawach o przyznanie kompensaty, jak i wnioski płynące z raportu Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, jednoznacznie wskazują na konieczność wprowadzenia niezbędnych korekt na drodze legislacyjnej. Celowym wydaje się też prowadzenie dalszych intensywnych działań służących rozpowszechnianiu informacji o prawie do kompensaty.

O metodach propagowania wiedzy nt. tego świadczenia dyskutowano m.in. podczas spotkania centralnych punktów kontaktowych ds. kompensaty dla ofiar przestępstw, które 30 czerwca 2011 r. odbyło się w Brukseli. Ustalono na nim, że państwa powinny podejmować działania zarówno o charakterze pasywnym, jak i aktywnym. W ramach działań pasywnych należy zapewniać ofiarom dostęp do informacji o kompensacie oraz organizować szkolenia dla profesjonalistów. Z kolei aktywność państw UE powinna przejawiać się w obowiązku informowania ofiar o prawie do kompensaty z urzędu przez organy ścigania, instytucje oraz ośrodki wsparcia. Jeden ze sposobów uporania się z problemem bariery językowej to wprowadzenie wymogu przyjmowania wniosków o kompensatę i towarzyszącej im dokumentacji w języku, którym włada ofiara, a następnie obciążenie kosztem ich tłumaczenia budżetu państwa rozpatrującego taki wniosek.