Programy korekcyjno-edukacyjne czyli szansa na zmianę postaw sprawców

Programy korekcyjno-edukacyjne

Rys. Łukasz Jagielski

Uczestnictwo sprawcy przemocy domowej w programie oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych może skutecznie wpłynąć na zmianę jego dotychczasowych zachowań. Niedawna nowelizacja Kodeksu karnego daje szansę na częstsze stosowanie tego środka probacyjnego, obecnie już bez konieczności uzyskiwania wstępnej zgody skazanego.

Sprawcy przestępstw związanych ze stosowaniem przemocy w rodzinie, w tym w szczególności przestępstwa znęcania się (art. 207 k.k.), to szczególna grupa osądzonych. Często nie są oni w stanie pogodzić się z faktem, że ich dotychczasowe zachowania wobec najbliższych były niewłaściwe. Stąd także biorą się trudności w ewentualnym sprawowaniu wobec takich skazanych dozoru kuratorskiego, a także stosunkowo częsta ich powrotność do zachowań przemocowych.

Trudności z rozpoznaniem przez skazanego w jego zachowaniu znamion przemocy w rodzinie wynika z wielu powodów, w tym zwłaszcza z uwarunkowań kulturowych. Jednym z takich powodów jest również brak wiedzy skazanego na temat istoty, przyczyn i skutków przemocy w rodzinie, także na temat sposobów radzenia sobie z nadchodzącymi symptomami zachowań przemocowych. Uczestnictwo w programach oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych pozwala na uzupełnienie wiedzy w tym zakresie, a także daje szansę na skuteczną autokorektę negatywnych zachowań w przyszłości.

W stronę życia bez przemocy

Programy oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych kierowane są do osób stosujących przemoc w rodzinie, które zostały skazane bądź przeciwko którym toczy się postępowanie karne, a także do osób samodzielnie zgłaszających się do uczestnictwa w tego typu oddziaływaniach.

Programy realizowane są przez instytucje samorządowe i organizacje pozarządowe (nie prowadzi się ich w miejscach, w których udzielana jest pomoc i wsparcie osobom dotkniętym przemocą w rodzinie), w oparciu o wytyczne będące elementem realizowanego przez Ministerstwo Sprawiedliwości Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie. W „Wytycznych do tworzenia modelowych programów korekcyjno-edukacyjnych dla osób stosujących przemoc w rodzinie” określono m.in. reguły uczestnictwa w programach, zasady naboru i selekcji uczestników, zasady wstępnego rozpoznania diagnostycznego oraz pogłębionej diagnozy takich uczestników, a także podstawowe treści edukacyjne programów. Każdy z programów powinien oferować ćwiczenia dostarczające sprawcom przemocy w rodzinie korekcyjne doświadczenia osobiste zmieniające zachowania i postawy związane z przemocą oraz rozwijające umiejętność samokontroli i konstruktywnego współżycia społecznego. Zajęcia ze sprawcami winny odbywać się w grupach od 10 do 15 osób, zaś łączny czas trwania programu obejmować ok. 60–120 godzin zajęć.

Zgodnie z wytycznymi, instytucje i organizacje realizujące programy oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych powinny tworzyć systemy monitorowania zachowań przemocowych uczestników, zarówno w trakcie trwania programu, jak i do trzech lat po jego zakończeniu.

Korzyści z uczestnictwa sprawców w tego typu programach wydają się bezdyskusyjne. Niestety, z analizy orzecznictwa sądów powszechnych wynika, że zakres środków probacyjnych nakładanych na sprawców przemocy w rodzinie, w tym dotyczących uczestnictwa w programach, jest niewielki.

Ze statystyk wynika, że ze wszystkich orzeczeń skazujących za przestępstwo znęcania się (art. 207 k.k.) ponad 80 proc. stanowią orzeczenia kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Na ponad 11 tys. tego typu orzeczeń zapadłych w 2010 r. jedynie w 253 przypadkach sądy zdecydowały się na nałożenie na skazanego obowiązku uczestniczenia w programach korekcyjno-edukacyjnych, co stanowi zaledwie 2 proc. orzeczeń. jednocześnie, z danych Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej wynika, że w 2010 r. w całym kraju do tego typu programów przystąpiło w sumie 4791 osób. oznacza to, że sprawców kierowanych z sądów było nieco ponad 5 proc. – dane tym bardziej rozczarowujące, że tego typu programy powstawały z myślą właśnie o tej kategorii osób stosujących przemoc.

Powodem, dla którego sądy tak rzadko nakładały na sprawców obowiązek uczestnictwa w programach korekcyjno-edukacyjnych mógł być fakt, że jeszcze do sierpnia 2010 r. istniał wymóg uzyskania przez sąd zgody oskarżonego na orzeczenie takiego środka.

 

ABC korekcyjno-edukacyjne
Program korekcyjno-edukacyjny to jeden ze skutecznych sposobówoddziaływania na osobę stosującą przemoc w rodzinie. Ma on na celu uzyskanie przez taką osobę informacji o możliwościach podejmowania działań terapeutycznych, powstrzymanie jej przed dalszym stosowaniem przemocy, kształtowanie jej umiejętności w zakresie wychowywania dzieci bez używania przemocy, uznanie przez taką osobę jej odpowiedzialności za stosowanie przemocy, jak również zdobycie i poszerzenie przez nią wiedzy na temat mechanizmów powstawania przemocy w rodzinie oraz zdobycie umiejętności komunikowania się i rozwiązywania konfliktów bez stosowania przemocy.

Programy korekcyjno-edukacyjne kierowane są do:
– osób, wobec których sąd zastosował warunkowe umorzenie postępowania karnego (jako środek probacyjny),
– osób skazanych za czyny związane ze stosowaniem przemocy w rodzinie na karę pozbawienia wolności: bezwzględną oraz z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby (jako środek probacyjny),
– osób stosujących przemoc w rodzinie, które uczestniczą w terapii leczenia uzależnienia od alkoholu lub narkotyków, lub innych środków odurzających, substancji psychotropowych albo środków zastępczych, dla których oddziaływania korekcyjno-edukacyjne mogą stanowić uzupełnienie podstawowej terapii,
– osób, które w wyniku innych okoliczności zgłoszą się do uczestnictwa w programie.

Programy korekcyjno-edukacyjne opierają się na następujących podstawowych założeniach, zgodnie z którymi:
– przemoc domowa to wyuczone zachowanie, które przynosi zyski i straty dla sprawcy,
– przemoc taka jest tolerowana i wzmacniana przez postawy i poglądy wielu ludzi, często zakorzeniona jest we wzorach postępowania przekazywanych z pokolenia na pokolenie,
– przemoc domowa jest szkodliwym i raniącym nadużywaniem siły i władzy oraz dążeniem do kontrolowania współmałżonka/ki, partnera/ ki, dziecka lub sytuacji rodzinnej,
– można nauczyć się niestosowania przemocy, nigdy też nie należy godzić się na przemoc czy rezygnować z jej powstrzymania,
– stosowanie przemocy w żadnym przypadku nie może być usprawiedliwiane stwierdzeniem, że było skutkiem prowokacji ze strony ofiary,
– korzenie przemocy domowej tkwią w stereotypach kulturowych i obyczajowych, które usprawiedliwiają dyskryminację jednostek i grup społecznych,
– stosowanie przemocy domowej jest wyborem, za który sprawca ponosi odpowiedzialność moralną i prawną.

Programy takie prowadzone są przez:Ośrodki Interwencji Kryzysowej, Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie, Miejskie Ośrodki Pomocy Rodzinie, Miejskie Ośrodki Pomocy Społecznej, Specjalistyczne Ośrodki Wsparcia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie, Centra Interwencji Kryzysowej, Ośrodki Interwencji Kryzysowej oraz niektóre organizacje pozarządowe.

Po zakończeniu programuzachowania osoby, która go ukończyła, monitorowane są do trzech lat, a program oceniany jest pod względem skuteczności i efektywności.

 

Bez zgody sprawcy

Jedną ze zmian, jakie wprowadzono ustawą z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw (dz. U. Nr 125, poz. 842), była modyfikacja treści art. 72 § 1 k.k. – m.in. poprzez utworzenie nowego punktu 6a, w którym określono odrębny obowiązek probacyjny w postaci uczestnictwa w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych. dotychczas obowiązek ten mieścił się w art. 72 § 1 pkt 6 k.k., wraz z innymi środkami takimi jak obowiązek poddania się leczeniu, w szczególności odwykowemu lub rehabilitacyjnemu, albo oddziaływaniom terapeutycznym. Zgodnie z art. 74 § 1 k.k., który odwołuje się bezpośrednio do wspomnianego art. 72 § 1 pkt 6 k.k., na orzeczenie takiego środka wymagana była zgoda oskarżonego. obecnie zgoda oskarżonego nie obejmuje już owego obowiązku, nie ma już zatem przeszkód, by środek ten mógł być częściej stosowany przez sądy.

Promocji tego środka służy również zrealizowany w 2008 r. przez Ministerstwo Sprawiedliwości projekt utworzenia dla sądów rejonowych znajdujących się w obszarze właściwości każdego sądu okręgowego baz danych podmiotów realizujących programy korekcyjno-edukacyjne. takie bazy danych aktualizowane są każdego roku i zamieszczone na stronach internetowych każdego z 45 sądów okręgowych.

Jak zwiększyć liczbę skierowań sądowych?

W ostatnich latach rośnie procent orzeczeń wydanych przez sąd w wyniku zaakceptowania wniosku prokuratora z art. 335 § 1 k.p.k. (o wydanie wyroku skazującego w zaproponowanym kształcie bez przeprowadzania rozprawy) oraz wniosku oskarżonego z art. 387 § 1 k.p.k. (o wydanie wyroku skazującego na rozprawie, bez przeprowadzania postępowania dowodowego). W 2010 r. w sprawach, w których podstawą uznania winy oskarżonego był art. 207 § 1 k.k., 48 proc. orzeczeń sądów zapadło w wyniku uwzględnienia tego typu wniosków. W sytuacji, gdyby prokuratorzy częściej proponowali we wnioskach z art. 335 § 1 k.p.k. poddanie sprawcy obowiązkowi uczestnictwa w programie korekcyjno-edukacyjnym, liczba zastosowań tego typu środków byłaby z pewnością znacznie większa.

Wskazać również należy, że w 2010 r. pod dozór kuratora sądowego oddano 67 proc. wszystkich skazanych z art. 207 § 1 k.k. na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Ma to ogromne znaczenie z uwagi na możliwość składania do sądu przez kuratorów zawodowych wniosków o nałożenie na skazanych obowiązku probacyjnego w postaci poddania się oddziaływaniom korekcyjno-edukacyjnym.

Okres probacyjny obejmuje także warunkowe zwolnienie z zakładu karnego. Tymczasem zdecydowana część osadzonych opuszcza zakłady karne w wyniku zastosowania przez sąd penitencjarny instytucji warunkowego zwolnienia bez konieczności rozpoczęcia bądź ukończenia programu korekcyjno-edukacyjnego (i to pomimo ogólnego znacznego zaangażowania osadzonych w tego typu programy). Szansą na zwiększenie uczestnictwa sprawców w programach byłoby z pewnością uzależnienie przez sąd zgody na warunkowe zwolnienie od nałożenia w jego postanowieniu takiego obowiązku probacyjnego.

Statystyki wskazują, że ok. 70 proc. ofiar przemocy w rodzinie nie chce zrywać więzi rodzinnych z bliskimi – sprawcami tej przemocy, ale przede wszystkim pragnie zmiany ich zachowań. Uczestnictwo w programach i uświadomienie sobie przez sprawcę szkodliwości jego dotychczasowych działań może zatem wpłynąć na eliminację zachowań przemocowych, a także na podniesienie bezpieczeństwa osób dotkniętych przemocą w rodzinie oraz utrzymanie ich więzi rodzinnych. jednocześnie, częstsze kierowanie przez sąd sprawców do udziału w programach korekcyjno-edukacyjnych może skutkować zmniejszeniem ich powrotności do przestępstwa przemocy w rodzinie, a tym samym zmniejszyć wpływ tego typu spraw do sądu.

Znowelizowane niedawno przepisy oraz bogata oferta świadczona przez podmioty prowadzące oddziaływania korekcyjno- edukacyjne dla sprawców umożliwiają realizację powyższych celów. Pozostaje zatem konieczność podniesienia wiedzy sędziów i prokuratorów o tych programach oraz przekonania ich o skuteczności oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych.