Przemoc w rodzinie – nowe narzędzia zapobiegawcze

Przemoc w rodzinie – nowe narzędzia zapobiegawcze

Rys. Łukasz Jagielski

Ostatnio wprowadzone przepisy dotyczące oddziaływania na sprawców przemocy w rodzinie umożliwiają ich szybką i skuteczną izolację od osób pokrzywdzonych. Jakie to przepisy i jak z nich korzystać?

„Dlaczego w Polsce osoby pokrzywdzone przemocą w rodzinie, zwykle kobiety, często z dziećmi, muszą uciekać z domu przed innym domownikiem – sprawcą przemocy, niekiedy zamieszkiwać u krewnych bądź w domach samotnej matki, podczas gdy sprawca przemocy może cieszyć się komfortem pozostawania w mieszkaniu?”. Podobne pytania zadawały wielokrotnie organizacje międzynarodowe (organizacja Narodów Zjednoczonych, zwłaszcza jej komitet Praw człowieka, czy też Rada europy), krajowe organizacje pozarządowe, wreszcie sami pokrzywdzeni. odpowiedź była jedna: „nie dysponujemy skutecznymi narzędziami pozwalającymi izolować sprawcę przemocy od pokrzywdzonego, w tym skutecznie zobowiązywać prawnie sprawcę przemocy do opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z osobami najbliższymi”.

Dotychczasowe przepisy pozwalały co prawda np. na zastosowanie wobec sprawcy tymczasowego aresztowania, ale jedynie po spełnieniu restrykcyjnych przesłanek, co zdarzało się jedynie w przypadkach przemocy zagrażającej życiu i zdrowiu osób pokrzywdzonych. Zresztą, tymczasowe aresztowanie, jako środek zapobiegawczy, służy zupełnie innym celom i zgodnie z międzynarodowymi standardami powinno się go stosować jak najrzadziej. istniała także praktyczna możliwość krótkotrwałej izolacji sprawcy przemocy poprzez zatrzymanie przez policję i przewiezienie go na izbę wytrzeźwień. Było to jednak działanie podejmowane jedynie wówczas, gdy sprawca podczas interwencji znajdował się w stanie nietrzeźwym. Narzędzie to było nieskuteczne, albowiem sprawca wracał wkrótce do domu, gdzie ponownie mógł stosować przemoc wobec najbliższych.

Zdecydowany przełom w zakresie zwiększenia ochrony pokrzywdzonych przemocą w rodzinie przyniosła ustawa z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw (dz. U. Nr 125, poz. 842). Nowela wprowadziła nowe środki ochrony pokrzywdzonych przemocą w rodzinie, zwłaszcza w aspekcie izolacji sprawcy oraz skuteczniejszego oddziaływania na niego na wszystkich etapach postępowania karnego – przygotowawczym, rozpoznawczym i wykonawczym.

Postępowanie przygotowawcze

Powołana ustawa, wskazując nowe podstawy zatrzymania sprawcy przemocy, wprowadziła zmiany w art. 244 k.p.k., poprzez dodanie § 1a i 1b, a także w ustawie o Policji, poprzez dodanie art. 15a. Na uwagę zasługuje fakt, że w niektórych przypadkach, gdy sprawca przemocy posługuje się bronią palną, nożem lub innym niebezpiecznym przedmiotem, zatrzymanie to jest obecnie obligatoryjne.

Kolejną, niezwykle istotną zmianą, jest dodany przepis art. 275a § 1 k.p.k. wprowadzający nowy środek zapobiegawczy w postaci nakazania sprawcy opuszczenia lokalu mieszkalnego zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym. Środek ten uzależniony jest od powzięcia przez prokuratora uzasadnionej obawy, że sprawca, który uprzednio dopuścił się aktów przemocy wobec najbliższych, nadal będzie taką przemoc stosował. Prokurator stosuje ów środek z urzędu lub na wniosek policji na okres do trzech miesięcy. W razie konieczności przedłużenia jego stosowania, prokurator powinien wystąpić z właściwym wnioskiem do sądu. Stosowanie tego przepisu powinno radykalnie ograniczyć sytuacje, w których osoba pokrzywdzona zmuszona jest do opuszczenia mieszkania z uwagi na przemoc, jakiej doznaje, zaś sprawca ma taki lokal do swojej wyłącznej dyspozycji.

Dodać trzeba, że prokurator stosując nakaz opuszczenia lokalu powinien na wniosek sprawcy wskazać mu miejsce pobytu w placówce noclegowej. Rejestr tego typu placówek ogłaszany jest każdego roku w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Wspomniany przepis kończy długą batalię o to, gdzie sprawca przemocy ma zamieszkać na czas trwania środka zapobiegawczego. Wydaje się, że elementarne poczucie sprawiedliwości zostaje przywrócone do właściwych proporcji, przy czym środek ten orzekany jest tylko na pewien czas – do momentu podjęcia innej decyzji przez sąd – czy to w postępowaniu przygotowawczym, czy też rozpoznawczym.

Postępowanie rozpoznawcze

Pierwsza pomoc: policja i kuratorzy
Nowe procedury współpracy pomiędzy kuratorami sądowymi sprawującymi dozór nad sprawcami przemocy w rodzinie oraz funkcjonariuszami policji umożliwiają skuteczniejsze zapobieganie ponownym aktom przemocy ze strony skazanych.Uzyskiwanie przez kuratorów sądowych dokumentacji policyjnej na temat zachowań skazanych prawomocnymi wyrokami za czyny przemocy domowej wymaga ścisłej współpracy kuratorów z policją oraz uzyskiwania przez nich na bieżąco informacji na temat podjętych interwencji. Do niedawna brak jednak było jakichkolwiek uregulowań prawnych i organizacyjnych dotyczących form i zasad takiej współpracy. Analiza nadzorcza teczek dozoru kuratorskiego potwierdziła w większości przypadków brak zapisów o informacjach uzyskiwanych od policji bądź o kontaktach kuratorów z dzielnicowymi. W efekcie sprawcy przemocy domowej naruszający warunki przedterminowego zwolnienia bądź warunki zawieszenia częstokroć czuli się bezkarni.W związku z tym pod koniec 2010 r. opracowano i wprowadzono w życie „Procedury współpracy służby kuratorskiej oraz funkcjonariuszy Policji w stosunku do osób, wobec których wykonywane jest orzeczenie sądu w związku z popełnieniem czynów karalnych polegających na stosowaniu przemocy lub groźby bezprawnej”, mające zastosowanie do przedstawicieli obu służb.Procedury mają na celu umożliwienie skutecznej, sprawnej i szybkiej współpracy pomiędzy dzielnicowymi i kuratorami sądowymi sprawującymi dozór nad sprawcami przemocy, w szczególności sprawcami przemocy w rodzinie, a także wspólnych oddziaływań obu służb w celu zapewnienia ochrony osób pokrzywdzonych. W wyniku wprowadzenia obowiązku przekazywania przez kuratorów sądowych informacji o każdej nowej sprawie dozorowej policji, dzielnicowi uzyskali pełną wiedzę na temat osób skazanych za przemoc zamieszkujących w ich rejonach. Kuratorzy zaś, w wyniku wprowadzenia obowiązku informowania o każdym zdarzeniu interwencyjnym, uzyskali wiedzę na temat zachowywania się dozorowanych.

Procedury określają zasady szybkiego przekazywania informacji dotyczących podejmowanych przez policję działań lub interwencji skierowanych wobec dozorowanego sprawcy. Natychmiastowe powiadomienie o tym kuratora, a także umożliwienie pozyskania przez niego kserokopii dokumentacji policyjnej w tym zakresie, pozwala na szybką reakcję i ewentualne złożenie wniosku do sądu w trybie nowego art. 12d ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (szybka procedura umożliwiająca natychmiastową wykonalność postanowienia sądu wydanego w wyniku uwzględnienia wniosku kuratora o zarządzenie wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności bądź o odwołanie warunkowego zwolnienia).

Docelowo „Procedury” zakładają konieczność osobistej styczności kuratora z dzielnicowym, wymianę danych teleadresowych oraz cykliczną, a także, w razie potrzeby natychmiastową, wymianę informacji o zdarzeniach i incydentach z udziałem dozorowanego.

W związku ze zgłaszanymi postulatami zwiększenia palety prawnych oddziaływań na sprawców przemocy wobec osób najbliższych, wspomnianą nowelizacją do kodeksu karnego wprowadzono nowe środki w postaci zakazu zbliżania się na określoną odległość sprawcy do osoby pokrzywdzonej (art. 39 pkt 2b k.k.), jak również nakazu opuszczenia przez sprawcę lokalu zajmowanego wspólnie z osobą pokrzywdzoną (art. 39 pkt 2e k.k.).

Pierwszy ze środków przypomina anglosaskie rozwiązania uniemożliwiające zbliżanie się lub kontaktowanie się sprawcy z pokrzywdzonym (tzw. restraining orders). Dotychczas w Polsce nie było podstaw prawnych do wydawania tego typu orzeczeń, choć zdarzało się, że sędziowie w oparciu o przepis art. 72 § 1 pkt 8 k.k. (zobowiązanie skazanego do innego stosownego postępowania w okresie próby, jeżeli może to zapobiec popełnieniu ponownie przestępstwa) formułowali wobec niego podobne obowiązki.

Obecnie w sentencji wyroku orzekającego środek z art. 39 pkt 2b k.k. konieczne jest wskazanie odległości, której skazany nie może przekroczyć (art. 41a § 4 k.k.), wskazanie osoby pokrzywdzonej, do której sprawca nie może się zbliżać, a także wskazanie okresu, na jaki orzeka się środek karny (art. 43 § 1 k.k.). W myśl zmienionego art. 181a § 2 k.k.w., nadzór nad wykonywaniem zakazu zbliżania się do określonych osób (także nakazu opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym) powierza się zawodowemu kuratorowi sądowemu. Złamanie tego zakazu kwalifikowane jest obecnie jako nowe przestępstwo z art. 244 k.k.

Drugi ze środków karnych, w postaci nakazu opuszczenia przez sprawcę lokalu mieszkalnego zajmowanego wspólnie z osobami najbliższymi, nawiązuje do podobnego w treści środka zapobiegawczego stosowanego przez prokuratora w toku postępowania przygotowawczego. Naturalnie nie ma znaczenia, czy taki środek zapobiegawczy był wcześniej wobec sprawcy zastosowany. Gdyby jednak sąd zechciał orzec go w formie środka karnego, byłoby to naturalnym przedłużeniem faktycznego zakazu wspólnego zamieszkiwania. Wydaje się, że sąd, w razie trwania przesłanek, powinien wydać postanowienie o przedłużeniu środka zapobiegawczego do momentu uprawomocnienia się wyroku, w którym zdecydował się orzec środek karny.

Rozwiązania probacyjne w postępowaniu rozpoznawczym

Nowym środkiem probacyjnym w zmodyfikowanej palecie oddziaływań na sprawców przemocy w rodzinie jest, podobny w treści do środka z art. 39 pkt 2b k.k., zakaz zbliżania się do osoby pokrzywdzonej (art. 72 § 1 pkt. 7a k.k.). Wprowadzenie takiej instytucji wskazane było w kontekście znacznej liczby orzeczeń sądowych zawierających okres próby – z art. 207 § 1 k.k. (przestępstwo znęcania się nad osobami najbliższymi) sądy w 2010 r. wymierzyły 11 061 kar pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem, na ogólną liczbę 13 569 wyroków skazujących, co stanowi aż 81 proc.

Ważną kwestią jest też wyodrębnienie z art. 72 § 1 pkt 6 k.k. środka probacyjnego w postaci nałożenia na sprawcę obowiązku uczestniczenia w programach korekcyjno-edukacyjnych (art. 72 § 1 pkt 6a k.k.), przy czym nałożenie takiego obowiązku nie wymaga już uzyskania zgody sprawcy. W pozostałych obowiązkach probacyjnych wymienionych w art. 72 § 1 pkt 6 k.k. (poddanie się leczeniu, w szczególności odwykowemu lub rehabilitacyjnemu, albo oddziaływaniom terapeutycznym), zgoda taka jest nadal wymagana (zob. art. 74 § 1 k.k. in fine). co do tych przypadków istnieje bowiem zbieżność stanowisk doktryny i nauki – zgoda skazanego jest niezbędna dla powodzenia terapii. Z kolei skuteczność programów korekcyjno-edukacyjnych, ze względu na ich charakter i odmienność od powyższych form oddziaływania, nie jest uzależniona od początkowej zgody sprawcy na uczestnictwo.

Do tej pory sądy niezwykle rzadko kierowały sprawców na działania korekcyjno-edukacyjne, i to pomimo zapewnienia przez powiaty dużej liczby miejsc w tego typu programach. Istnieje zatem nadzieja, że w związku ze zniesieniem konieczności uzyskiwania zgód od sprawców sądy coraz częściej zechcą korzystać z tego narzędzia.

Postępowanie wykonawcze

Sprawność postępowania wykonawczego ma zasadnicze znaczenie dla właściwego oddziaływania na skazanego oraz dla ochrony osób pokrzywdzonych. Dotychczas wielkim problemem w tym zakresie był brak możliwości natychmiastowego wykonania postanowienia wydanego przez sąd w postaci zarządzenia wykonania kary bądź odwołania warunkowego zwolnienia.

Do niedawna skazany, pomimo wydania takiego postanowienia, przez długi czas związany z koniecznością uprawomocnienia się orzeczenia, a następnie skierowania sprawcy do właściwego zakładu karnego, pozostawał w jednym mieszkaniu z osobą pokrzywdzoną. Opisywane w mediach przypadki, a także sygnały napływające z pomocowych organizacji pozarządowych oraz od samych pokrzywdzonych, potwierdzały istnienie realnego zagrożenia ich bezpieczeństwa. Nadto, pomimo dokonywania w okresie próby kolejnych aktów przemocy, sprawca bardzo często nadal mógł liczyć na odstąpienie od zarządzenia wykonania kary (art. 75 § 2 k.k.).

Wobec powyższego, wspomnianą nowelą z czerwca 2010 r., wprowadzono w art. 12d ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie szybką procedurę. Wiąże się ona ze złożeniem przez kuratora sądowego wniosku o zarządzenie wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności wobec sprawcy przemocy w rodzinie bądź o odwołanie warunkowego zwolnienia, a także z natychmiastową wykonalnością postanowienia wydanego w wyniku uwzględnienia takiego wniosku. Procedura ta ma na celu skuteczną i zdecydowaną reakcję organów wymiaru sprawiedliwości na łamanie przez sprawcę przemocy w rodzinie warunków probacyjnych w postaci ponownego stosowania przemocy wobec osób najbliższych.

W myśl wskazanej procedury, sąd powinien w sposób szczególny potraktować wniosek kuratora złożony na podstawie art. 12d ustawy w zw. z art. 75 § 1a k.k. (nowa podstawa do obligatoryjnego zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności – rażące naruszenie porządku prawnego w okresie próby przez sprawcę przemocy w rodzinie poprzez ponowne używanie przemocy wobec osoby najbliższej) – poprzez zarządzenie zatrzymania i przymusowego doprowadzenia sprawcy na posiedzenie. Choć przepisy o tym nie mówią, wydaje się, że termin posiedzenia powinien być wyznaczony jak najszybciej (stan faktyczny przytoczony w uzasadnieniu wniosku może wskazywać na taką konieczność), a w razie uprzedniego zatrzymania sprawcy przez policję i jednoczesnego złożenia wniosku przez kuratora, sąd powinien wyznaczyć i przeprowadzić posiedzenie w okresie jego zatrzymania.

Ministerstwo Sprawiedliwości opracowało i wprowadziło do stosowania wzory wspomnianych wniosków (można je pobrać m.in. ze strony internetowej www.ms.gov.pl). Należy przy tym wskazać, że wniosek kuratora w trybie art. 12d ustawy, zważywszy na jego konsekwencje, powinien każdorazowo zawierać wnikliwe i pogłębione uzasadnienie. Kurator, prócz przedstawienia stanu faktycznego, powinien powołać się na udokumentowane interwencje lub zatrzymania dokonywane przez funkcjonariuszy policji, a swoją argumentację poprzeć uzyskanymi od policji kserokopiami stosownych dokumentów.

Co istotne, choć art. 75 § 1a k.k. zawiera nową podstawę do obligatoryjnego zarządzenia wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności, z informacji uzyskanych od kuratorów sądowych wynika, że w praktyce orzeczniczej odnotowano kilka przypadków, w których sąd, ustalając ponowne stosowanie aktów przemocy, jako podstawę postanowienia przyjmował art. 75 § 2 k.k. i odstępował od zarządzania wykonania kary. Takie postępowanie obarczone jest błędem co do zastosowania prawa materialnego skutkującym obejściem stanowczego przepisu art. 75 § 1a k.k. Bardzo podobne uregulowanie, dotyczące odwołania warunkowego zwolnienia, znajduje się w art. 160 § 1a k.k.w. Przesłanki są identyczne, a zatem praktyka sądów penitencjarnych w zakresie procedowania wniosków kuratora sądowego w trybie art. 12d także powinna być podobna.

Zgodnie z art. 12d ust. 3 znowelizowanej ustawy, wydane przez sąd postanowienie uwzględniające wniosek kuratora podlega wykonaniu z chwilą jego wydania. Sąd ma jednak możliwość wstrzymania wykonania postanowienia, musi jednak o tym osobno postanowić. oznacza to, że zasadą powinno być odtransportowanie skazanego wprost z sali rozpraw (posiedzeń) do zakładu karnego, po niezwłocznym sporządzeniu dokumentacji związanej z transportem i z nakazem przyjęcia skazanego przez dyrektora właściwego zakładu karnego.

Narzędzia organizacyjne

Nowe, omówione powyżej uregulowania prawne, zostały wprowadzone do sądowych sprawozdań statystycznych umożliwiających stały monitoring orzecznictwa w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie (sprawozdawczość sądów rejonowych i okręgowych, formularze MS-S1r, MS-S6r i MSS6o, MS-S10r i MS-S10o, a także MS-S40). Sprawozdawczość, często postrzegana jako dodatkowe obciążenie sekretariatów sądowych, jest bowiem niezbędna do opracowywania raportów i sprawozdań, zarówno dla organizacji międzynarodowych (np. ONZ, Rady Europy, Unii Europejskiej), jak i organów krajowych (chociażby w związku z realizacją krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie).

Wprowadzenie nowych instytucji do sądowych statystyk ma jeszcze i tę zaletę, że ogranicza lub całkowicie eliminuje konieczność zwracania się do sądów o udzielenie informacji dotyczących liczby orzeczeń w określonym zakresie (np. w związku z przesłaniem pytania przez organizację międzynarodową). Informacje zebrane w taki sposób, z uwagi na konieczność przeprowadzenia badania aktowego, zwykle obarczone są znacznym marginesem błędu, a także wiążą się z dodatkowym angażowaniem pracowników sekretariatów sądowych. Należy tego unikać, wprowadzając konieczne dane do systemu sprawozdawczości statystycznej.

Nadto należy wspomnieć, że od dnia 1 stycznia 2009 r. obowiązuje zmieniony § 361 zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 grudnia 2003 r. w sprawie organizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych oraz innych działów administracji sądowej (dz. Urz. Min. Sprawiedl. Nr 5 poz. 22 z późn. zm.). W treści tego przepisu, w celu wyróżnienia spraw związanych z przemocą w rodzinie w rozumieniu definicji z ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, dodano kolejne oznaczenie skrótowe „rodz”. dotychczasowy brak takiego oznaczenia uniemożliwiał orientację co do zjawiska przemocy w rodzinie w zakresie innych przestępstw niż przestępstwo znęcania się (art. 207 k.k.). czyny takie jak np. groźby, uszkodzenia narządów ciała, zgwałcenia czy też dokonywanie innych czynności seksualnych dotykają przecież także osób najbliższych w aspekcie przemocy w rodzinie.

Będzie lepiej?

Opisane nowe uregulowania ustawowe i organizacyjne dają organom ścigania oraz wymiaru sprawiedliwości oczekiwane narzędzia do walki z przemocą w rodzinie. Z danych statystycznych za 2010 r. wynika, że pomimo krótkiego okresu ich obowiązywania sądy korzystają z nich coraz częściej. doświadczenie uczy jednak, że sposób i częstotliwość stosowania, zwłaszcza nowych przepisów, często zależy od lokalnych praktyk, a także zwyczajów związanych z organizacją pracy w danym sądzie.

Niezbędne jest zatem przełamanie dotychczasowych przyzwyczajeń w sposobie działania zarówno organów ścigania, jak i wymiaru sprawiedliwości, a także zmiana mentalności i podejścia do problemu przemocy w rodzinie, w szczególności z punktu widzenia zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony osób pokrzywdzonych. Nowe podstawy zatrzymania sprawców przemocy, środki zapobiegawcze stosowane przez prokuratora lub sąd, środki karne i probacyjne, a także nowe instytucje postępowania wykonawczego, wszystko to daje dziś możliwość szybkiej i skutecznej izolacji sprawcy przemocy od osób pokrzywdzonych. Wydaje się, że organy ścigania oraz wymiaru sprawiedliwości mają obecnie odpowiednie narzędzia do działania. Nadeszła pora, by umiejętnie z nich skorzystać.