Trudny świadek: dziecko

Tagi: , , ,
Świadek - dziecko

Rys. Łukasz Jagielski

O czym należy pamiętać przesłuchując dziecko? W jakim okresie rozwojowym małoletni świadek może złożyć wiarygodne zeznania? Na jakie prawa i obowiązki dzieci przesłuchujący winien być szczególnie wrażliwy? Oto porady biegłych psychologów.

Udział dzieci w postępowaniach sądowych od dawna jest przedmiotem zainteresowania zarówno prawników, jak również specjalistów z dziedziny psychologii i pedagogiki. W ostatnich latach podejmowane są liczne inicjatywy, które mają na celu zminimalizowanie ewentualnych negatywnych skutków występowania dziecka w roli świadka oraz ochronę jego praw. Efektem tych działań są m.in. sukcesywne zmiany ustawodawcze określające np. warunki przesłuchania małoletnich ofiar przestępstw przeciwko wolności, seksualności i obyczajności oraz przeciwko rodzinie i opiece.

Biorąc pod uwagę, że dzieci mogą być też pokrzywdzonymi lub świadkami w innego rodzaju przestępstwach, uzasadnione wydaje się, by kryterium korzystania przez świadka z „przywileju” szczególnych warunków przesłuchania stanowił wiek, a nie tylko charakter i okoliczności przestępstwa. Możliwości poznawcze, właściwości procesów emocjonalnych oraz kompetencje społeczne małoletniego są bowiem uzależnione przede wszystkim od okresu rozwojowego, w jakim się on znajduje.

Dolna granica wieku świadka

„Dziecko” to kategoria bardzo szeroka, uwarunkowana nie tylko prawidłowościami rozwojowymi, ale także tradycjami społecznymi i kulturowymi. Zgodnie z najbardziej ogólnymi kryteriami psychologii, od urodzenia do około 18-20 roku życia, a więc do okresu wczesnej dorosłości, wyróżnia się pięć etapów rozwojowych, bardzo zróżnicowanych ze względu na charakter występujących zmian w sferze biologicznej, społecznej i psychicznej obejmujących procesy poznawcze i emocjonalno-motywacyjne.

Pojęcie „małoletniego” stosowane w prawie oznacza osobę, która ze względu na wiek nie posiada pełnej zdolności do czynności prawnych. Nie jest to więc grupa jednorodna, każdy okres rozwojowy ma swoją specyfikę i zwrócenie uwagi na podstawowe prawidłowości w tym zakresie może ułatwić kontakt z takim świadkiem. Nie budzi kontrowersji fakt, iż dzieci najmłodsze, do trzeciego roku życia, chociażby ze względu na nieumiejętność posługiwania się mową, nie mogą występować w roli świadka. Powstaje jednak pytanie, czy przesłuchane może zostać np. dobrze rozwinięte dziecko trzyletnie, sprawnie komunikujące się za pomocą mowy, łatwo nawiązujące kontakt nawet z obcymi osobami. Ustalenie wieku, poniżej którego dziecko nie jest w stanie złożyć przydatnej dla sprawy relacji, wciąż jeszcze jest problemem spotykanym w praktyce.

Jak wynika z ustaleń psychologii rozwoju, do ok. 4 roku życia dziecko dostrzega i wyróżnia tylko te części przedmiotów, które wiążą się z jego działaniem. Jego spostrzeżenia mają charakter globalny, wyznaczany głównie silnymi cechami bodźców (np. barwa, kształt). Uwaga ma charakter mimowolny, jest mało podzielna i przerzutna, ma ograniczony zakres. Dziecko nie jest w stanie skoncentrować się dłużej na żadnej czynności,
a więc zarówno w chwili dokonywania spostrzeżeń istotnych dla sprawy, jak i w trakcie ewentualnego przesłuchania. Podobnie, pamięć dziecka jest również mimowolna, zapamiętuje ono łatwiej to, co dla niego jest zrozumiałe. Nie potrafi też zlokalizować swoich wspomnień w czasie.

Mowa dziecka dwu-trzyletniego może już wprawdzie obejmować elementarny zasób słów i podstawy systemu gramatycznego języka, jednak należy pamiętać, że w tym wieku doświadczenia dziecka są związane z jego najbliższym otoczeniem i używane przez nie słowa często mogą być zrozumiałe tylko w tym kręgu. Ponadto, występuje zjawisko „nadrozciągłości” znaczeń, tj. stosowanie nowopoznanych słów do nazywania wszystkich obiektów, które są do siebie podobne (np. określenie „kicia” do wszystkich zwierzątek futerkowych czy puszystych maskotek).

Dzieci w tym wieku charakteryzują też zmienne, ściśle powiązane z ich aktualnymi działaniami i zainteresowaniami, uczucia oraz gwałtowne reakcje emocjonalne. Zazwyczaj czują się one bezpiecznie jedynie z opiekunem, relacja z obcym może budzić lęk lub chęć podporządkowania.

Jak wynika z powyższego, przesłuchanie dziecka w tym wieku nie jest możliwe, co najwyżej realne będzie uzyskanie jedynie podstawowych informacji o wydarzeniu – jednak w innych, niż procesowe, okolicznościach. Mogą to być informacje uzyskane przez osoby z najbliższego otoczenia dziecka, które następnie przekazuje się organom procesowym.

Najmłodsze dzieci a możliwości biegłych

Należy zauważyć, że dzieci do czwartego roku życia uczestniczące w procedurach sądowych są najczęściej ofiarami bądź świadkami przestępstw dokonywanych przez bliskich. Osoba informująca wymiar sprawiedliwości o zdarzeniu z udziałem takiego dziecka może być zainteresowana określonym przebiegiem sprawy, stąd też przekazywane relacje dziecka budzą wątpliwości i wymagają weryfikacji. Najczęściej prawnicy zwracają się w tych przypadkach do biegłych psychologów. Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że możliwości biegłych w zakresie rozstrzygnięcia problemu, czy małe dziecko przeżyło określone doświadczenia, są ograniczone, zaś diagnoza psychologiczna w takich przypadkach jest zazwyczaj niepełna. Bardzo ważna jest też ocena relacji dziecka z osobą zgłaszającą przestępstwo, ewentualne uzależnienie psychiczne od niej, co może rzutować na zachowanie dziecka.

Niestety fakt, że dziecko mogło być świadkiem przestępstwa w najwcześniejszym okresie życia rzutuje także na możliwości uzyskania od niego relacji w okresie późniejszym. Jest to związane ze zjawiskiem tzw. amnezji dziecięcej, dotyczącej wydarzeń do 3 roku życia. Nieporozumieniem jest zatem często spotykane w praktyce sądowej oczekiwanie, iż dziecko pięcio-, sześcioletnie złoży wiarygodne zeznania na temat wydarzeń, które miały miejsce przed ukończeniem przez niego trzeciego roku życia. Należy się liczyć z tym, że relacjonowane przez dziecko wspomnienia takich wydarzeń będą najczęściej zniekształcone, bazujące raczej na jego późniejszych doświadczeniach, zwłaszcza na rozmowach na temat tych wydarzeń z osobami z najbliższego otoczenia.

Kolejne okresy rozwojowe

W wieku przedszkolnym (4-7 lat) zachodzą najbardziej dynamiczne zmiany w motoryce i zachowaniu się dziecka oraz jego intensywny rozwój poznawczy. Opanowana zostaje mowa. Dziecko nabiera umiejętności klasyfikowania i grupowania na zasadzie podobieństw, potrafi szeregować zdarzenia w czasie. Jednocześnie nie potrafi się dłużej skoncentrować na żadnej czynności, jest niestabilne emocjonalnie, nadal bardzo zależne od osób bliskich.

W wieku szkolnym następuje dalszy rozwój poznawczy dziecka. Jego aktywność w tym zakresie jest selektywna, systematyczna i dowolna. Rozwija się też pamięć dowolna, koncentracja uwagi jest możliwa przez dłuższy czas. Ponadto zwiększają się możliwości kontrolowania emocji oraz zdolność rozumienia sytuacji społecznych (w tym przesłuchania), a także umiejętność oceny zachowania swojego i innych w kategoriach moralnych. Opisane właściwości powodują, że uzyskanie od takiego świadka przydatnej dla sprawy relacji nie nasuwa aż tak podstawowych trudności, jak w poprzednim okresie rozwojowym.

W wieku dorastania następuje okres optymalnego funkcjonowania procesów poznawczych, w tym zwłaszcza myślenia i pamięci. Osiągana jest zdolność do myślenia abstrakcyjnego, logicznego, indukcyjnego i dedukcyjnego. Ze względu na właściwości poznawcze, osoby w tym wieku mogą być więc bardzo dobrymi świadkami. Biorąc jednak pod uwagę, że za rozwojem poznawczym nie nadąża rozwój społeczny i emocjonalny, dzieci w tym wieku są bardzo podatne na zranienie i istnieje szczególne niebezpieczeństwo ich wtórnej wiktymizacji.

Jak wynika z powyższych uwarunkowań, największe trudności mogą pojawić się w trakcie przesłuchiwania dziecka w wieku przedszkolnym. Jednocześnie z praktyki opiniodawczej wynika, że małe dzieci są coraz częściej uczestnikami spraw sądowych. Jakie są zatem podstawowe problemy związane z przesłuchiwaniem świadków w wieku przedszkolnym?

Jak przygotować przesłuchanie?

Od prawidłowo rozwijającego się dziecka w wieku przedszkolnym można już wprawdzie oczekiwać złożenia relacji przydatnej dla rozstrzygnięcia sprawy, jednak efektywność przesłuchania zależy od spełnienia kilku podstawowych warunków uwzględniających prawidłowości rozwojowe i sytuację osobistą takich świadków.

Przepisy prawa zakreślają ogólne ramy okoliczności i liczby przesłuchań pewnych kategorii małoletnich świadków. Spełnienie takich podstawowych warunków dotyczących miejsca przesłuchania i osób przy nim obecnych nie jest jednak wystarczające, by zapewnić dziecku optymalne warunki. Wiele zależy przede wszystkim od przygotowania samej osoby prowadzącej przesłuchanie – nie tylko w zakresie wiedzy o okolicznościach zdarzenia, ale także podstawowych informacji o dziecku, które ma brać udział w czynności.

Przed przesłuchaniem powinno się np. uzyskać informacje dotyczące rozkładu dnia dziecka, godzin jego snu i posiłku, godziny optymalnej aktywności w ciągu dnia, a następnie dostosować do nich porę przesłuchania. Należy też pamiętać, że dziecko w wieku przedszkolnym jest zdolne jedynie do krótkotrwałej koncentracji uwagi na wykonywanej czynności, z czym wiąże się konieczność elastycznego prowadzenia przesłuchania, szybkiego reagowania na objawy znużenia, a także ryzyko wystąpienia spadku zainteresowania i zmęczenia dziecka czynnością przesłuchania. Zalecane jest więc raczej robienie częstych przerw w czynności, niż dopuszczenie do wyczerpania takiego świadka.

Informacje o świadku zebrane przed przesłuchaniem powinny też obejmować jego zainteresowania, ulubione zajęcia i zabawy, co można następnie wykorzystać przy budowaniu kontaktu z dzieckiem.

Zarówno z badań, jak i z praktyki w zakresie skutecznych technik przesłuchania dziecka wynika jednoznacznie, że podstawą powodzenia tej czynności jest nawiązanie dobrego kontaktu ze świadkiem. Sprzyja temu personalizacja przesłuchania – w tym celu należy zwracać się do dziecka po imieniu oraz wykazywać zainteresowanie jego stanem psychofizycznym. Rozmowę powinno się zacząć od tematów i pytań, na które odpowiedź będzie pozytywna (np. o ulubione zwierzątko), co pozwala stworzyć bardziej przyjazną atmosferę, zmniejszyć napięcia psychiczne i zredukować ewentualne lęki dziecka. Korzystna atmosfera przesłuchania rzutuje na komfort psychiczny świadka, ale także ma pozytywny wpływ na gotowość do udzielania przez niego informacji oraz funkcjonowanie jego procesów pamięci, czyli w konsekwencji przyczynia się do uzyskania możliwie wyczerpujących relacji.

Nie mniej ważne dla prawidłowego kontaktu z dzieckiem jest kontrolowanie przez przesłuchującego własnych emocji, tonu głosu, mimiki, także nieokazywanie zniecierpliwienia, szczególnego zainteresowania czy przerażenia – niezależnie od treści wypowiedzi świadka. Dzieci w wieku przedszkolnym są jeszcze bardzo wrażliwe, mało odporne i źle znoszą emocje okazywane przez osoby z ich otoczenia. Potrafią już rozpoznawać, a nawet nazywać emocje własne i innych, co daje im podstawy do nauki kontrolowania własnych emocji, ale jednocześnie czyni je bardziej podatnymi na manipulacje ze strony otoczenia.

Prawa i obowiązki małoletnich świadków

Ze wstępną fazą przesłuchania związana jest kwestia udzielania pouczeń, nieco inaczej zresztą postrzegana przez prawników i psychologów.

Przepisy przewidują konieczność pouczenia świadka o obowiązku mówienia prawdy i prawie do odmowy zeznań dotyczących osób bliskich. Ważne jest, aby w przypadku dziecka forma pouczenia nie powodowała u niego przekonania, że przesłuchujący z góry zakłada mówienie przez niego nieprawdy. Przydatne w tym celu może być raczej zaakcentowanie dopuszczalności sytuacji, że świadek czegoś nie pamięta lub nie jest czegoś pewny, i że taka sytuacja nie będzie powodem, by dziecko miało czuć się winne.

Większe problemy nastręcza drugie pouczenie. Wprawdzie nawet małe, prawidłowo rozwijające się dziecko, można bez trudu pouczyć, że ma prawo odmówić odpowiedzi na zadawane mu pytania, jednak jest to informacja, której dziecko nie potrafił właściwie zinterpretować. Jakkolwiek w orzecznictwie jej przekazanie uważa się za wystarczające, jednak w stosunku do małoletnich świadków trudno ten pogląd podzielić. Rozumienie jest w psychologii określane jako zdolność do poznania natury, znaczenia lub wyjaśnienia czegoś, zakładająca dostrzeganie zarówno powiązań między nowymi i dawnymi doświadczeniami, jak też ukrytych znaczeń. Zdolność ta oparta jest na myśleniu indukcyjnym i dedukcyjnym, które rozwija się dopiero ok. 11-12 roku życia. Co oczywiste, dziecko w wieku przedszkolnym nie jest więc w stanie zrozumieć i przewidzieć konsekwencji skorzystania z prawa dla ochrony siebie, sprawcy, całej rodziny czy innych osób. Z drugiej strony w sytuacji, gdy zeznania dziecka są jedynym dowodem w sprawie, ich brak może spowodować decyzję o umorzeniu postępowania i zaniechanie działań zmierzających do poprawy sytuacji takiego świadka.

Jak przesłuchiwać?

Jeżeli przesłuchanie odbywa się w innym niż „przyjazny pokój” miejscu, należy zadbać o aranżację takiego pomieszczenia w sposób odpowiadający potrzebom dziecka oraz nierozpraszający jego uwagi. Należy ograniczyć do minimum liczbę uczestniczących osób. Jako zasadę należy przyjąć, że osoby, które nie biorą bezpośredniego udziału w przesłuchaniu, a z powodów proceduralnych muszą w nim uczestniczyć, powinny być tak usytuowane, aby dziecko nie miało z nimi kontaktu wzrokowego, nie obserwowało ich mimiki czy gestów. To samo dotyczy zresztą opiekunów dziecka.

W pomieszczeniu powinny znajdować się tylko niezbędne przedmioty. Warto przygotować przybory do rysowania i maskotkę. Należy przy tym pamiętać, że nadmiar zabawek odwraca i rozprasza uwagę dziecka. Dla lepszej komunikacji z dzieckiem zalecane jest, aby osoba, która je przesłuchuje, zajęła miejsce obok dziecka, tak aby mogła widzieć je pod pewnym kątem. Daje to dodatkowo możliwość obserwowania wszelkich zmian w zachowaniu świadka, objawów napięcia czy niepokoju, a w konsekwencji szybkiego na nie reagowania.

Ważne jest utrzymywanie kontaktu wzrokowego z dzieckiem, co da mu poczucie autentycznego zainteresowania jego osobą i składaną relacją. Kontakt ten nie powinien mieć jednak charakteru uporczywego wpatrywania się w świadka, co raczej budzi niepokój. Z tego też powodu niewskazane jest tradycyjne usytuowanie się na wprost dziecka, szczególnie w pewnej odległości, np. po drugiej stronie biurka. Taka pozycja bowiem, zwana też w komunikacji niewerbalnej „rywalizacyjną”, podkreślać będzie znaczenie autorytetu osoby przesłuchującej, a tym samym nierówność relacji. Może to negatywnie wpływać na przeżywanie sytuacji przesłuchania przez dziecko, które wobec autorytetu osoby dorosłej może czuć się bezradne i niepewne, stracić zaufanie do własnej wiedzy, a w konsekwencji być bardziej podatne na sugestie otoczenia.

Z badań nad czynnikami zwiększającymi podatność na sugestię w sytuacji przesłuchania wynika, że są nimi właśnie lęk, niepewność i przeżywany stres. Tak więc wszelkie zabiegi zmierzające do „zrównania” relacji między świadkiem a przesłuchującym, a także wzmocnienia wiary świadka we własne kompetencje, służą minimalizowaniu ryzyka ulegania sugestiom.

Forma pytań

Zadając pytania dziecku należy używać prostego i zrozumiałego słownictwa, unikać terminów prawnych, posługiwać się krótkimi, pojedynczymi zdaniami. Ważne jest ustalenie, jak dziecko nazywa poszczególne części ciała, wyjaśnienie wszelkich niezrozumiałych czy nasuwających wątpliwości określeń i opisów, unikanie własnej interpretacji. Jednocześnie dążąc do wyjaśnienia wątpliwości, przesłuchujący nie powinien dosłownie powtarzać tych samych pytań, tylko formułować je w inny sposób. Powtarzanie pytania może powodować u dziecka poczucie, że odpowiedziało źle, niezgodnie z oczekiwaniem osoby przesłuchującej, a zatem powinno zmienić treść odpowiedzi.

Biorąc pod uwagę możliwości poznawcze dziecka w wieku przedszkolnym, szczególnie trudność w precyzyjnym umiejscowieniu zdarzeń w czasie oraz w określeniu długości ich trwania, nie należy pytać o te kwestie wprost. Lepszym rozwiązaniem może być umieszczenie zdarzenia w ramach znanych dziecku, np. porównanie ich do ważnych dla niego wydarzeń czy uroczystości, choć także i w tym przypadku należy liczyć się ze zniekształceniami. Nie ma też sensu pytanie dziecka o to, ile razy zdarzenie miało miejsce, gdyż dzieci rozróżniają tylko ogólnie pojęcie dużo-mało.

Jakkolwiek w sytuacji przesłuchania zaleca się na ogół używanie pytań otwartych, to dla dziecka w wieku przedszkolnym, a nawet młodszym szkolnym, udzielenie na nie odpowiedzi może być zadaniem zbyt trudnym. Dzieci w tym wieku wymagają pewnego ukierunkowania odpowiedzi poprzez stawianie pytań konkretnych, dotyczących okoliczności zdarzenia, osób, części ciała, przedmiotów.

Zakończenie przesłuchania

Istotną fazą przesłuchania, ze względu na komfort psychiczny małoletniego świadka, jest również zakończenie czynności.

Osoba prowadząca powinna wykazać zainteresowanie samopoczuciem i stanem przesłuchiwanego dziecka. Przesłuchanie nie powinno zakończyć się bezpośrednio po uzyskaniu szczególnie ważnych dla sprawy informacji, których ujawnienie mogło spowodować żywe reakcje emocjonalne dziecka. Konieczne jest stworzenie możliwości rozładowania tych emocji, a więc powrót do tematów neutralnych, a nawet przyjemnych.

Przesłuchujący powinien również pamiętać o wyrażeniu uznania za podjęty przez dziecko wysiłek złożenia relacji. W żadnym wypadku nie może to być jednak pochwała za samo dostarczenie określonych informacji, zwłaszcza gdy dziecko w swoich zeznaniach obciążyło osobę bliską. Nie należy tu zapominać o ważnym aspekcie wychowawczym. Składające zeznania dziecko nie może uważać się za odpowiedzialne za przyczynienie się do ukarania sprawcy, w żadnym wypadku też poczuć się usatysfakcjonowane czy nawet dumne z tego powodu.