Środki zapobiegawcze – nowe rozwiązania

 

Posiedzenie Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, listopad 2011 r.

Fot. Krzysztof Wojciewski

Jakie zmiany w zakresie przepisów dotyczących stosowania środków przymusu i środków zapobiegawczych, zwłaszcza problematycznej instytucji tymczasowego aresztowania, przewiduje projekt nowelizacji Kodeksu postępowania karnego?

W dniu 26 stycznia 2012 r. do uzgodnień międzyresortowych i ponownie do konsultacji środowiskowych został skierowany projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego i niektórych innych ustaw. Jest on efektem przeszło półtorarocznej pracy Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, a przede wszystkim wyłonionego z jej kręgu Zespołu Procesowego pod przewodnictwem prof. dr hab. Piotra Hofmańskiego.

Wspomniany projekt stanowi kompleksową nowelizację procedury karnej. Warto przedstawić niektóre z proponowanych zmian, zwłaszcza niepodejmowane dotąd w relacjach z prac Komisji zagadnienie środków przymusu i środków zapobiegawczych.

Kontrowersje z aresztowaniem

Jednym z istotnych problemów, z którymi boryka się polskie postępowanie karne, jest wysoki wskaźnik stosowania tymczasowego aresztowania w relacji do innych środków zapobiegawczych. Przykładowo, w 2008 r. w postępowaniu przygotowawczym ten najsurowszy ze środków zapobiegawczych zastosowano wobec 24 145 osób, podczas gdy poręczenie majątkowe – w przypadku 16 084 osób, zaś dozór policji – w przypadku 34 182 podejrzanych. W 2009 r. zastosowano tymczasowe aresztowanie wobec 24 755 osób, zaś poręczenie i dozór policji wobec, odpowiednio, 15 867 i 34 741 osób. W kolejnym roku liczba zastosowanych aresztów tymczasowych wyniosła 23 060, zaś poręczeń majątkowych i dozorów policji, odpowiednio, 13 940 i 33 028. Uznawana za problematyczną jest również długość stosowania środków zapobiegawczych, chociaż z satysfakcją należy odnotować, że w ciągu ostatnich lat występuje stała tendencja skracania tego okresu.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego, podejmując próbę reakcji na tego rodzaju zjawiska, na wstępie uznała, że katalog środków zapobiegawczych nie wymaga obecnie rozszerzenia. Tu zaznaczyć jednak należy, że trwają analizy co do możliwości wykorzystania instytucji systemu dozoru elektronicznego (SDE) nie tylko w zakresie wykonywania kary pozbawienia wolności, lecz również na wcześniejszych etapach postępowania karnego, a także w szerszym zakresie, jako środka zabezpieczającego. Bez ryzyka można jednak stwierdzić, że – operując aktualnym katalogiem środków zapobiegawczych – organy procesowe mają szerokie spektrum możliwości w zakresie zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania.

Jedną z najistotniejszych proponowanych przez Komisję Kodyfikacyjną modyfikacji jest zmiana redakcji art. 258 k.p.k., który obecnie w § od 1 do 3 grupuje przesłanki stosowania tymczasowego aresztowania, zaś w § 4 odnosi je odpowiednio do pozostałych środków zapobiegawczych. W propozycji Komisji wyraźnie wskazuje się na to, że przesłanki stosowania tymczasowego aresztowania oraz środków nieizolacyjnych są tożsame i organ procesowy, podejmując decyzję o stosowaniu środka, każdorazowo będzie musiał wykazać istnienie przesłanek uzasadniających taką decyzję. Intencją twórców nowelizacji była potrzeba podkreślenia, że bez względu na rodzaj środka zapobiegawczego niezbędnym jest wykazanie potrzeby jego stosowania, z uwagi na istotne ograniczenia praw obywatelskich wynikające z tego rodzaju decyzji procesowych.

Przesłanka „surowej, grożącej kary”

Komisja zachowała wszystkie dotychczasowe przesłanki stosowania środków zapobiegawczych, z jedną wszakże dość poważną modyfikacją dotyczącą przesłanki tzw. „surowej, grożącej kary”. Jak wiadomo, obecnie dopuszczalne jest zastosowanie tymczasowego aresztowania w sytuacji, w której czyn zarzucany podejrzanemu zagrożony jest karą pozbawienia wolności, której górna granica ustawowego zagrożenia przekracza 8 lat pozbawienia wolności. W propozycji Komisji, górna granica ustawowego zagrożenia czynu zarzuconego oskarżonemu została podniesiona do 10 lat. Nadto, wprowadzono możliwość zastosowania środka zapobiegawczego, gdy oskarżony został skazany przez sąd pierwszej instancji na karę pozbawienia wolności wyższą niż 3 lata. Obecnie stosowanie tzw. aresztu międzyinstancyjnego dopuszczalne jest, gdy orzeczona kara jest nie niższa niż 3 lata.

W trakcie konsultacji środowiskowych zgłaszano obawy, iż tego rodzaju konstrukcja uniemożliwi stosowanie tymczasowego aresztowania w takich przypadkach jak art. 164 § 1 k.k. (sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa zdarzenia mającego postać np. pożaru) lub art. 174 § 1 k.k. (sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa katastrofy w ruchu lądowym). Wydaje się jednak, że propozycja Komisji racjonalizuje stosowanie środków zapobiegawczych ze względu na surowość orzeczonej kary. Nie można bowiem nie zauważyć, że przesłanka dopuszczająca możliwość zastosowania środka zapobiegawczego w sprawie o przestępstwo, za które mogłaby być orzeczona potencjalnie wysoka kara, winna być stosowana rzeczywiście z dużą ostrożnością. Opiera się ona bowiem na jednak wstępnej ocenie kwalifikacji czynu, która wszelako w toku procesu może ulec zmianie. Nadto, nie powinna być ona przesłanką samodzielną, a współistnieć z przesłankami takimi jak obawa ucieczki czy matactwa procesowego.

Jak czytamy w uzasadnieniu projektu:
Nie chodzi, jak obecnie, o stosowanie środka uzasadniane „grożącą oskarżonemu surową karą”, lecz że obawy określone w § 1, jako uzasadniające jego stosowanie, wynikać tu mogą „także”, a więc nie tylko, „z surowości grożącej oskarżonemu kary”, czyli że, po pierwsze, mogą one nadal płynąć z określonych ustaleń wskazujących wprost na obawy wymienione w § 1, i po wtóre, że nie chodzi jedynie o karę wynikającą z samego ustawowego zagrożenia, określonego w naruszonym przepisie prawa karnego, którego naruszenie mu się zarzuca lub przypisuje, ale także z mających do niego zastosowanie przepisów części ogólnej Kodeksu karnego.

Zatem, chcąc nieco uspokoić obawy tych, który wskazywali na brak możliwości stosowania środków zapobiegawczych w przypadku przestępstw z art. 164 § 1 k.k. i art. 174 § 1 k.k., nadal będzie możliwe ich stosowanie, jeżeli oczywiście będą zachodziły przesłanki z art. 258 § 1 k.p.k., a także w przypadku, gdyby zachodziła obawa, że oskarżony może popełnić ponownie występek przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu, czyli w przypadku ziszczenia się przesłanki określonej w art. 258 § 3 k.p.k.

Istotnym novum w projekcie Komisji jest bezwzględny zakaz stosowania tymczasowego aresztowania w przypadku popełnienia przestępstwa zagrożonego karą pozbawienia wolności do lat dwóch. Intencją projektodawców było bowiem wyeliminowanie sytuacji stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego w przypadkach błahych.

Nowe mechanizmy kontrolne

Projektowana regulacja wprowadza również kilka istotnych zmian w zakresie kontroli stosowania tymczasowego aresztowania oraz innych środków zapobiegawczych. Pierwsza z nich to konieczność wykazania w uzasadnieniu o zastosowaniu środka nie tylko dowodów świadczących o popełnieniu przez oskarżonego przestępstwa, ale również okoliczności wskazujących na istnienie zagrożeń dla prawidłowego toku postępowania i określenie podstawy zastosowania środka. W przypadku stosowania tymczasowego aresztowania niezbędnym będzie uzasadnienie, dlaczego niewystarczającym jest stosowanie środków wolnościowych. W przypadku, gdy stosowanie środka uzasadnione jest względami prewencyjnymi (art. 258 § 3 k.p.k.), konieczne będzie wykazanie, że zachodzi możliwość popełnienia przez oskarżonego nowego ciężkiego przestępstwa.

Ważną zmianą będzie również wprowadzenie obowiązku niezwłocznego rozpoznania zażalenia na zastosowanie środka zapobiegawczego. W przypadku tymczasowego aresztowania, rozpoznanie takie winno nastąpić nie później niż przed upływem 7 dni od przekazania tego środka zaskarżenia wraz z niezbędnymi aktami do sądu (art. 252 § 3 k.p.k.)

Wprowadzono również obowiązek niezwłocznego doprowadzenia osoby zatrzymanej na podstawie listu gończego do sądu, który wydał postanowienie o tymczasowym aresztowaniu, w celu rozstrzygnięcia o dalszym stosowaniu tego środka. Co ciekawe, wprowadzenie tego przepisu spotkało się z istotnymi głosami krytyki środowisk przede wszystkim sędziowskich, ale również prokuratorskich. Negowano w ogóle potrzebę tej regulacji, a także wskazywano na istotne trudności techniczne, które mogą uniemożliwić jej realizację, np. ograniczenia związane z liczbą konwojów. O ile rzeczywiście można uwzględnić obawy co do sprawnego zorganizowania transportu osoby tymczasowo aresztowanej, gdyż tego rodzaju kwestie pozostają niejednokrotnie poza wpływem poszczególnych sędziów i prokuratorów, o tyle zdziwienie budzić musi samo kontestowanie projektowanej instytucji.

List gończy i aresztowanie

Przede wszystkim należy zauważyć, że dotychczasowe rozwiązania legislacyjne nie przewidują sposobu postępowania w przypadku tymczasowego aresztowania stosowanego przed wydaniem postanowienia o poszukiwaniu listem gończym oskarżonego lub podejrzanego.

Jedyną regulacją, i to na poziomie pozaustawowym, jest § 209 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 marca 2010 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury (Dz. U. Nr 49, poz. 296). Wspomniana regulacja zakłada, że prokurator dokonuje przesłuchania zatrzymanego ściganego listem gończym i w razie potrzeby występuje do sądu z wnioskiem o przedłużenie tymczasowego aresztowania, albo uchyla postanowienie o tym aresztowaniu i odwołuje list gończy. Przepis ten nie nakazuje podjęcia tych działań niezwłocznie – z § 209 ust. 1 Regulaminu wynika, że termin tymczasowego aresztowania w przypadku poszukiwań listem gończym wynosi 14 dni.

W odniesieniu do tymczasowego aresztowania i ścigania listem gończym stosowanego już na etapie postępowania sądowego, tego rodzaju regulacje nie występują. Brak jest też jakichkolwiek terminów stosowania tego środka zapobiegawczego, nie istnieje również ustawowy obowiązek niezwłocznego doprowadzenia do sądu oskarżonego.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w art. 41 ust. 3 wskazuje, że zatrzymany powinien być w ciągu 48 godzin przekazany do dyspozycji sądu, a winien być zwolniony, jeżeli w ciągu 24 godzin od momentu przekazania do sądu nie zostanie mu przedstawione postanowienie o tymczasowym aresztowaniu wraz z przedstawionymi zarzutami. Zapis ten koreluje z postanowieniami Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Konwencja w art. 5 ust. 3 nakazuje, by każdy zatrzymany lub aresztowany został niezwłocznie postawiony przed sędzią lub innym urzędnikiem uprawnionym przez ustawę do wykonywania władzy sądowej. Konwencja określa też prawo aresztowanego lub zatrzymanego do osądzenia w rozsądnym terminie albo zwolnienia go na czas postępowania.

W tym miejscu wypada wspomnieć, że wadliwa praktyka stosowania tymczasowego aresztowania na etapie postępowania sądowego doprowadziła do wydania dwóch, niekorzystnych dla Polski, wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (Ladent przeciwko Polsce z dnia 18 marca 2008 r. oraz Piotr Nowak przeciwko Polsce z dnia 7 grudnia 2010 r.). Stwierdzono w nich właśnie naruszenie art. 5 ust 3 Konwencji wynikające z zaniechania niezwłocznej kontroli sądu lub innego urzędnika zasadności zastosowania tymczasowego aresztowania lub zatrzymania.

Wydaje się zatem, że projektowane rozwiązanie w zakresie uregulowania instytucji tymczasowego aresztowania stosowanego przed wydaniem postanowienia o poszukiwaniu listem gończym (art. 279 § 3 k.p.k.) czyni zadość standardom zarówno konstytucyjnym, jak i konwencyjnym. Z kolei ten argument powinien rozwiać wszelkie wątpliwości sceptyków.