Tydzień dla pokrzywdzonych

Konferencja prasowa inaugurująca obchody Tygodnia Pomocy Ofiarom Przestępstw

Fot. Krzysztof Wojciewski

Bezpłatne porady prawne, dyżury ekspertów, sesje naukowe, również dyskusje o tym, jak profesjonalni prawnicy mogą zaangażować się w poprawę statusu ofiar przestępstw. Oto inicjatywy, w jakie obfitował tegoroczny Tydzień Pomocy Ofiarom Przestępstw.

W Tygodniu Pomocy środowiska prawnicze w sposób wyjątkowy zwracają uwagę na zjawiska bycia pokrzywdzonym przestępstwem (wiktymizacja) i konsekwencje, jakie wiążą się z tym statusem. – To czas, w którym promujemy działania mające na celu rozszerzenie dostępności informacji prawnej i psychologicznej dla osób pokrzywdzonych. I ośmielamy te osoby, by chciały z takiej pomocy korzystać. Mamy bowiem świadomość, że część ofiar, zwłaszcza przemocy przeciw wolności seksualnej i przemocy rodzinnej, ma bardzo często poczucie współodpowiedzialności za zło, którego doznaje – mówił Michał Królikowski, Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości, na zorganizowanej 20 lutego br. konferencji prasowej inaugurującej tegoroczną, dwunastą już, edycję „Tygodnia”.

Bezpłatna informacja prawna, z jakiej mogą korzystać osoby pokrzywdzone, ułatwia im powrót do normalnego życia i zapobiega ponownemu przeżywaniu cierpienia wywołanego przestępstwem. – Do wiktymizacji wtórnej dochodzi na skutek nieprawidłowo dobranych i stosowanych w sposób mało wrażliwy procedur postępowania przygotowawczego – wskazywał minister Królikowski.

Idea Tygodnia Pomocy Ofiarom Przestępstw zrodziła się w 2000 r. w Ministerstwie Sprawiedliwości, w ślad za podobnymi inicjatywami realizowanymi już wcześniej w państwach Unii Europejskiej. Początek dało im ustanowienie w 1988 r. przez Parlament Europejski, przypadającego na 22 lutego każdego roku, Dnia Ofiar Przestępstw. Sformułowano wtedy również cztery podstawowe zasady dotyczące sposobu postępowania wobec ofiar przestępstw. Są to: okazywanie szacunku, udzielanie pomocy w odzyskaniu sił oraz powrocie do normalnego życia, wykrycie i ukaranie sprawcy przestępstwa, a także zrekompensowanie doznanej szkody i krzywdy.

Instytucja pierwszego kontaktu

Obchody tegorocznego „Tygodnia” miały miejsce w dniach 20-25 lutego. W tym okresie każdy pokrzywdzony mógł stawić się po bezpłatną informację do Ośrodków Pomocy dla Osób Pokrzywdzonych Przestępstwem, prokuratur, ośrodków pomocy społecznej, do siedzib organizacji społecznych pomagających pokrzywdzonym. Dyżury pełnili w nich specjaliści z wielu dziedzin – prokuratorzy, kuratorzy, adwokaci i radcowie prawni, aplikanci obu tych specjalności, psychologowie, policjanci, pracownicy socjalni, specjaliści od uzależnień, również komornicy oraz funkcjonariusze straży granicznej (w kwestiach związanych z handlem ludźmi).

Począwszy od 2010 r., dyżury specjalistów prowadzone w ramach Tygodnia Pomocy Ofiarom Przestępstw, zamiast w sądach, organizowane są w Ośrodkach Pomocy dla Osób Pokrzywdzonych Przestępstwem. Działające pod patronatem Ministerstwa Sprawiedliwości we wszystkich województwach ośrodki to swoiste „instytucje pierwszego kontaktu”. Ich zadaniem jest udzielanie bezpłatnych informacji prawnych i pomocy psychologicznej osobom pokrzywdzonym przestępstwem, a także kierowanie ich do instytucji wyspecjalizowanych w świadczeniu pomocy określonym kategoriom ofiar przestępstw. – Osadzamy „Tydzień” w ośrodkach po to, by udzielanie pomocy nie kończyło się z końcem „Tygodnia”, a także po to, by pokrzywdzeni wiedzieli, że mają gdzie wracać każdego dnia – stwierdziła dr Marzena Kruk z Departamentu Współpracy Międzynarodowej i Praw Człowieka.

Tegoroczny „Tydzień” obfitował w liczne sesje naukowe i konferencje. 20 lutego w Gdańsku dyskutowano na temat problematyki sprawiedliwości naprawczej. 22 i 23 lutego w Szczecinie zorganizowano wykłady dotyczące zapobiegania handlu ludźmi i pomocy ofiarom tego przestępstwa, a także na temat instytucji kompensaty państwowej. O kompensacie dyskutowano też podczas spotkania zorganizowano 22 lutego w siedzibie Prokuratury Generalnej w Warszawie. – Mam nadzieję, iż ta tak ważna dla pokrzywdzonych instytucja będzie lepiej wykorzystywana w praktyce, bo dotychczasowe wyniki są niezadowalające – oceniała prok. Marzena Kowalska, zastępca Prokuratora Generalnego.

Znać i stosować

Konferencja prasowa inaugurująca obchody Tygodnia Pomocy Ofiarom Przestępstw

Fot. Krzysztof Wojciewski

Podczas zorganizowanej w Ministerstwie Sprawiedliwości konferencji prasowej inaugurującej obchody „Tygodnia” zastanawiano się m.in. nad tym, w jaki sposób profesjonalni prawnicy mogą przyczynić się do poprawy statusu osób pokrzywdzonych.

– Wszyscy prokuratorzy powinni znać prawa człowieka gwarantowane przez umowy międzynarodowe i normy prawa wewnętrznego. Tydzień Pomocy Ofiarom Przestępstw to dla Prokuratora Generalnego okazja, by monitorować, jak realizowany jest obowiązek szanowania przez prokuratora godności ofiary przestępstwa. Pokrzywdzony musi mieć pewność, że prokurator widzi jego krzywdę – podkreślała prok. Marzena Kowalska.

Jak zauważył nadinsp. Krzysztof Gajewski, I Zastępca Komendanta Głównego Policji, każdy policjant już na etapie szkolenia podstawowego poznaje prawa przysługujące ofiarom przestępstw. Zachętą do jak najszerszego stosowania tej wiedzy w praktyce jest konkurs „Policjant, który mi pomógł” organizowany przez Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”.

Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak przypominał, że podmiotem najbardziej narażonym na krzywdę wyrządzaną przez dorosłych jest dziecko. Wskazywał, że mimo prawnego zakazu bicia dzieci, postępowania w sprawach o stosowanie kar cielesnych w placówkach opiekuńczych często są umarzane z powodu „braku interesu społecznego” lub „nikłej szkodliwości”. Nadal problemem jest przewlekłość postępowań w sprawie przestępstw na szkodę małoletnich. Kłopoty sprawia także wyznaczenie reprezentanta dziecka, gdy osobą krzywdzącą jest jedno z rodziców.

Stanisław Trociuk, Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich, zaapelował do przedstawicieli resortu sprawiedliwości o intensyfikację prac nad ustawą o pomocy prawnej. Zdaniem Krzysztofa Boszko, sekretarza Naczelnej Rady Adwokackiej, nieporozumieniem jest, że Polska to jedyne państwo Unii Europejskiej, w którym dotychczas nie rozwiązano systemowo kwestii dostępu obywateli – w tym ofiar przestępstw – do pomocy prawnej świadczonej pro bono. W tej sytuacji wiele zależy od dobrej woli i poczucia misji prawniczych samorządów zawodowych. Dlatego, obok uczestnictwa w Tygodniu Pomocy Ofiarom Przestępstw, adwokaci organizują raz lub dwa razy w roku własną, jednodniową akcję udzielania dla wszystkich chętnych bezpłatnych porad prawnych.

O podobnej, choć szerzej zakrojonej inicjatywie, poinformował Maciej Bobrowicz, prezes Krajowej Rady Radców Prawnych. Radcowie co roku przez pięć dni świadczą darmową pomoc prawną w kilkudziesięciu polskich miastach. Krajowa Izba Radców Prawnych w Warszawie udziela zaś bezpłatnych porad codziennie, w godz. 15-18. W sprawach alimentacyjnych pomocna może być z kolei strona internetowa twojealimenty.pl uruchomiona przez Krajową Radę Komorniczą. Strona zawiera praktyczne porady pomagające w egzekwowaniu tych świadczeń.

Za darmo czy z podatkiem?

 O pokrzywdzonych – dla pokrzywdzonych
Zgodnie z art. 49 par. 1 k.p.k., pokrzywdzonym jest osoba, której dobro chronione prawem zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone w wyniku przestępstwa. Naruszenie bądź zagrożenie winno dotyczyć dobra indywidualnego przysługującego danej osobie, takiego jak np. zdrowie, nietykalność cielesna, własność, cześć, dobre imię, wolność seksualna.

Na prowadzonej przez Ministerstwo Sprawiedliwości stronie pokrzywdzeni.gov.pl można znaleźć odpowiedzi na wszelkie pytania związane ze statusem, uprawnieniami oraz organizacją pomocy dla osób pokrzywdzonych przestępstwem.

Liczba środowisk i osób zaangażowanych w pomoc osobom pokrzywdzonym przestępstwem zwiększa się z roku na rok. Choć nie bez przeszkód. Przy okazji obchodów tegorocznego „Tygodnia” wróciło pytanie, czy – dla zachowania pełnej zgodności z obecnymi przepisami – udzielanie bezpłatnej pomocy prawnej wymaga opłacania 23 proc. VAT-u przez prawników, a także wystawiania druku PIT 8C każdemu, kto z takiej pomocy korzysta (co oznacza, iż uzyskanie darmowej pomocy traktowane jest jak przychód, od którego osoba otrzymująca taką pomoc winna uiścić podatek dochodowy).

Resort finansów ustami rzecznik prasowej Wiesławy Dróżdż podnosił, iż darmowa pomoc prawna nie podlega VAT-owi, jeśli służy potrzebom działalności gospodarczej prowadzonej przez podatnika. Wynika z tego, że jeśli służy innym celom – np. przysporzeniu korzyści osobie, która taką bezpłatną pomoc otrzymuje – to już VAT-owi podlega.

Powyższe zagadnienie wydaje się nieco teoretyczne. Nie zdarzyło się jeszcze, by prawnik płacił VAT za udzielenie bezpłatnej porady, a ten, kto ją otrzymał, był obciążany podatkiem dochodowym z tytułu jej uzyskania. Niemniej, dla jasności procedur dobrze by było, gdyby resort finansów wydał jednoznaczną interpretację przepisów. Dobro społeczne przemawia za rozwiązaniem, by udzielanie bezpłatnej pomocy prawnej nie podlegało opodatkowaniu.

W poszukiwaniu sprawiedliwości

Jak wynika z informacji pochodzących z Ośrodków Pomocy dla Pokrzywdzonych Przestępstwem oraz prokuratur, w tym roku podczas Tygodnia Pomocy Ofiarom Przestępstw udzielono 2761 porad prawnych oraz porad psychologicznych. Dla porównania, w całym 2011 roku ośrodki udzieliły ponad 2 tys. tego typu porad.

Wśród osób zgłaszających się po wsparcie w trakcie „Tygodnia”, przeważały kobiety. Najczęstsze problemy, z jakimi się zwracano, to przemoc w rodzinie (głównie fizyczna) i nieprawidłowości w relacjach małżeńskich, do których przyczyniły się m.in. problemy materialne i nadużywanie alkoholu przez małżonka. Druga kategoria problemów to konflikty między rodzicami a dorastającymi lub dorosłymi dziećmi. Dały się tutaj zauważyć społeczne skutki kryzysu ekonomicznego. Specjaliści udzielający porad odnotowali, że szukający pomocy jako czynnik konfliktogenny wskazywali brak sensownego zajęcia zarobkowego dla młodych osób. Skarżono się również na problemy związane z opóźnieniami w otrzymywaniu zapłaty za pracę oraz zadłużeniem w bankach i instytucjach pośrednictwa kredytowego. Proszono też o rady w sytuacji, gdy pokrzywdzony doznał molestowania seksualnego, mobbingu bądź tzw. uporczywego nękania (stalking).

Osoby autentycznie pokrzywdzone czynami przestępnymi stanowiły tylko część z tych, które przychodziły szukać rady i pomocy. Zdarzało się, że interesanci występowali w imieniu osób trzecich. Często też proszono po prostu o porady w rozmaitych kwestiach prawnych.

Dużym i trudnym do rozwiązania problemem są trudności w uzyskiwaniu bezpłatnej pomocy prawnej przez osoby mieszkające w małych miastach i wsiach. Dlatego za szczególnie cenny uznać należy fakt, że w tym roku dyżury w ramach Tygodnia Pomocy Ofiarom Przestępstw zorganizowano również w siedzibach kilku urzędów gmin. W sumie, podczas tegorocznego „Tygodnia”, w prawie stu miejscach na terenie całej Polski rozmawiano z osobami, które może nie zawsze potrzebują szybkiej pomocy prawnej, ale na pewno zawsze szukają sprawiedliwości.