Nowy k.p.k. po konsultacjach

Tagi: , , ,
Konferencja dotycząca zmian w prawie karnym (styczeń 2012)

fot. Rafał Matusiak

Projekt założeń przedstawiony rządowi opiera się w istotnej części na zmianach w zakresie procedury karnej przygotowanych przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego, niejednokrotnie opisywanych na łamach kwartalnika „Na wokandzie”. Uwzględnia on również wiele z postulatów zgłoszonych do samego projektu ustawy nowelizującej procedurę karną przez sędziów i prokuratorów.

Warto również wspomnieć, że Michał Królikowski, Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości, a zarazem członek Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, odbył dodatkowe spotkania z przedstawicielami sędziów i prokuratorów wszystkich szczebli oraz szefami prokuratur apelacyjnych i prezesami sądów apelacyjnych, by wysłuchać wszelkich uwag do założeń projektu oraz poznać postulaty, które mogłyby zostać ujęte już w samym projekcie. W tym czasie pracowała również Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego, która dokonywała analizy uwag nadesłanych w trakcie konsultacji społecznych.

Postulaty odnośnie postępowania przed sądem

W przygotowanym dla Rady Ministrów stanowisku Komisja Kodyfikacyjna podzieliła część uwag zgłoszonych przez środowiska prawnicze. Przykładowo, sędziowie w trakcie konsultacji społecznych wielokrotnie zwracali uwagę na brak potrzeby rezygnacji na etapie procesu sądowego z przesłanki oddalenia wniosku dowodowego, jaką jest oczywiste zmierzanie do przedłużenia postępowania (art. 170 § 1 pkt 5 k.p.k.). Komisja podzieliła wspomniany pogląd biorąc pod uwagę fakt, że pozostawienie tej przesłanki może stanowić istotny element prawidłowego zarządzania procesem karnym przez sąd. Zdaniem Komisji, możliwości reakcji sądu na podejmowane przez strony próby sparaliżowania postępowania poprzez zgłaszanie coraz to nowych wniosków dowodowych dotyczących tych samych, wyjaśnionych już uprzednio kwestii, może okazać się zasadna i nie stoi w istotnej sprzeczności z realizacją zasady kontradyktoryjnego procesu.

Komisja Kodyfikacyjna uznała również za uzasadnione częściowe uwzględnienie uwag dotyczących doręczeń wyroków. W pierwotnej wersji projekt Komisji zakładał doręczanie każdego z wyroków. Rozwiązanie to było krytykowane przede wszystkim przez środowisko sędziowskie, które wskazywało na ryzyko wystąpienia potencjalnych trudności związanych z uprawomocnianiem się takich orzeczeń. Komisja zatem uznała za celowe uwzględnienie tych uwag, przynajmniej w zakresie wyroków, podczas ogłaszania których obecne były strony, ich obrońcy albo pełnomocnicy.

Sędziowie w trakcie konsultacji społecznych wielokrotnie zwracali również uwagę na problemy związane z umieszczeniem w zakładach zamkniętych osób, wobec których prawomocnie orzeczono środek zabezpieczający w postaci internacji sprawcy, w szczególności wynikające z długotrwałego oczekiwania na miejsce w odpowiednim zakładzie. W pierwotnej koncepcji Komisja zdecydowała się na wprowadzenie maksymalnego, trzymiesięcznego okresu oczekiwania. Uwzględniając stanowisko praktyków wprowadziła możliwość jednorazowego przedłużenia terminu o jeden miesiąc.

W zakresie postępowania odwoławczego oraz nadzwyczajnych środków zaskarżenia, Komisja Kodyfikacyjna przede wszystkim za zasadne uznała zmiany w art. 452 k.p.k. – ze względu na pewną niespójność pomiędzy zasadami przeprowadzenia dowodów przed sądami I instancji (art. 167 § 1 k.p.k. projektu), a zaprojektowanymi regułami odnoszącymi się do postępowania odwoławczego. Komisja skorygowała zatem brzmienie przepisu art. 452 k.p.k. tak, by podkreślić, że stanowi on lex specialis wobec art. 167 § 1 k.p.k. Tym samym wskazano, że w postępowaniu odwoławczym sąd może przeprowadzać dowody także z urzędu, jeśli takie rozwiązanie przyczyni się do przyspieszenia postępowania.

Wychodząc z kolei naprzeciw uwagom Rządowego Centrum Legislacji, Komisja uznała za celowe „wzmocnienie”, w porównaniu z pierwotnym rozwiązaniem, ochrony tajemnicy statystycznej i zrównanie stopnia tej ochrony z ochroną innych tajemnic, tj. notarialnej, adwokackiej, radcy prawnego, doradcy podatkowego, lekarskiej czy dziennikarskiej.

Uwagi dotyczące postępowania przygotowawczego i środków zapobiegawczych

W zakresie środków zapobiegawczych, Komisja uznała za celowe wzięcie pod uwagę zastrzeżeń zgłaszanych przede wszystkim przez prokuratorów co do podwyższenia górnej granicy ustawowego zagrożenia, w przypadku przesłanek stosowania tymczasowego aresztowania, z 8 do 10 lat. Podzieliła przy tym argument, że utrzymanie projektu przepisu w niezmienionym kształcie wyeliminowałoby możliwość zastosowania środków zapobiegawczych w sprawach o takie przestępstwa jak np.: bójka i pobicie z wywołaniem ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 158 § 2 k.k.) lub z użyciem niebezpiecznego narzędzia (art. 159 § 1 k.k.), sprowadzenie niebezpieczeństwa powszechnego (art. 165 § 1 k.k.), przetwarzanie, gromadzenie i obrót bez zezwolenia niebezpiecznymi przedmiotami i substancjami (art. 171 § 1 k.k.), doprowadzenie innej osoby do poddania się czynnościom seksualnym (art. 197 § 2 k.k.), doprowadzenie do obcowania płciowego osoby, która nie ma zdolności do rozpoznania takiego czynu (art. 198 k.k.), oszustwo (art. 286 § 1 k.k.), nadużycie zaufania w celu osiągnięcia korzyści majątkowych (art.296 § 3 k.k.), jak również pranie brudnych pieniędzy (art. 299 § 1 k.k.).

Na rozważenie, zdaniem członków Komisji Kodyfikacyjnej, zasługuje uwaga sformułowana w opinii Naczelnej Rady Adwokackiej, a kwestionująca funkcjonalność rozwiązania polegającego na wyłącznym uprawnieniu prokuratora do udostępnienia akt przekazanych do sądu z wnioskiem o zastosowanie lub przedłużenie tymczasowego aresztowania. Komisja uznała, że takie uprawnienie powinno przysługiwać sądowi.

Odnośnie postępowania przygotowawczego, najistotniejsze korekty propozycji Komisji dotyczą zmian w zakresie katalogu śledztw, który uległ znacznemu zmniejszeniu w stosunku do pierwotnego tekstu projektu ustawy. W szczególności, zgodnie z obecną koncepcją, nie będzie koniecznym prowadzenie śledztwa w przypadkach określonych w art. 325c k.p.k. Dochodzenie będzie prowadzone także w stosunku do oskarżonego, który jest nieletni, głuchy, niemy, niewidomy, a także, gdy biegli lekarze psychiatrzy powołani do wydania opinii w sprawie stwierdzą, że poczytalność oskarżonego w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu lub w czasie postępowania jest wyłączona albo w znacznym stopniu ograniczona. Komisja Kodyfikacyjna zdecydowała również o podniesieniu wartości progowej decydującej o prowadzeniu postępowania w formie śledztwa lub dochodzenia w przypadku przestępstw przeciwko mieniu – do kwoty 200 tys. zł.

Komisja postanowiła uwzględnić także sugestię Ministra Spraw Wewnętrznych odnośnie potrzeby rozszerzenia działania art. 247 k.p.k. także wobec podejrzanych.

Inne propozycje zmian

Ministerstwo Sprawiedliwości, kierując założenia projektu pod obrady Rady Ministrów, zaproponowało – obok zmian o charakterze stricte proceduralnym – również zmiany przepisów prawa materialnego, które, zdaniem resortu, mogłyby mieć również istotny wpływ na sprawność prowadzonych postępowań karnych oraz ich efektywność.

Jedną z tych propozycji jest możliwość umorzenia postępowania w sprawach o przestępstwa zagrożone karą do 5 lat pozbawienia wolności. Warunkiem umorzenia będzie tu postawa sprawcy, który winien pojednać się z pokrzywdzonym i naprawić szkodę wyrządzoną przestępstwem, i który zadośćuczynił krzywdzie do chwili rozpoczęcia przewodu sądowego. Warunkiem umorzenia będzie również wyrażenie stosownej zgody przez pokrzywdzonego. Pojednanie w takich przypadkach może być, lecz nie musi, wynikiem postępowania mediacyjnego.

Inne najnowsze propozycje zmian w przepisach materialnych dotyczą przede wszystkim modyfikacji poziomu penalizacji w przypadkach przestępstw przeciwko mieniu oraz przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji. W szczególności zaś chodzi o podniesienie kwoty progowej w przypadkach tzw. typów przepołowionych. Dotyczy to czynów kwalifikowanych jako zabór cudzej rzeczy ruchomej (art. 278 § 1 k.k. / art. 119 § 1 k. w.), przywłaszczenie cudzej rzeczy ruchomej (art. 284 § 1 k.k. / art. 119 § 2 k. w.), zniszczenie mienia (art. 288 § 1 k.k.– art. 124 k. w.) oraz paserstwo umyślne i nieumyślne (art. 291 k.k. i art. 292 k.k. / art. 122 § 1 k.k. i art. 122 § 2 k.k.), w których granicą między przestępstwem a wykroczeniem jest obecnie wartość rzeczy lub mienia określona na kwotę 250 zł. W przypadku wyrębu i zaboru drzewa w lesie (art. 290 § 1 k.k. / art. 120 k.w.) próg ten ustalono na kwotę 75 zł. Wspomniane kwoty te nie były zmieniane od 1998 r. i przy obecnej nowelizacji celowym wydaje się uwzględnienie zmiany realiów ekonomicznych. Nie bez znaczenia będzie również rozpoznawanie czynów tego rodzaju w trybie postępowania w sprawach o wykroczenia, które ze swej natury jest bardzie uproszczone. W propozycji Ministerstwa byłyby to zatem kwoty w wysokości, odpowiednio: 1000 zł i 300 zł.

Problematyka nietrzeźwych rowerzystów

Kolejna zmiana pierwotnego projektu Komisji dotyczy kwestii kryminalizacji czynów osób prowadzących w stanie nietrzeźwości pojazdy inne niż mechaniczne. Resort spraw wewnętrznych, jak również Prokurator Generalny, kilkakrotnie zwracali bowiem uwagę na potrzebę racjonalizacji odpowiedzialności karnej takich osób, w szczególności pijanych rowerzystów. Chodzi o sytuację, w której samo kierowanie takim pojazdem nie stwarza zagrożenia innego niż abstrakcyjne „narażenie na niebezpieczeństwo”, tymczasem odpowiedzialność karna kształtowana jest na poziomie przestępstwa – i to zagrożonego karą pozbawienia wolności do roku, ograniczenia wolności lub grzywny. Wydaje się, że w przypadkach, w których prowadzenie pojazdu innego niż mechaniczny w stanie nietrzeźwości nie było połączone z żadnym przestępstwem skutkowym (np. spowodowaniem wypadku drogowego), wystarczające będzie ukształtowanie odpowiedzialności na poziomie wykroczenia zagrożonego karami aresztu, ograniczenia wolności oraz grzywny. Obligatoryjne będzie również orzekanie zakazu prowadzenia pojazdu określonego rodzaju.

MS rozważa również dopuszczenie w szerszym zakresie do udziału w postępowaniu karnym i karno– skarbowym radców prawnych. Obecnie radcowie prawni pełnić mogą rolę pełnomocników pokrzywdzonych w postępowaniach karnych, zaś w charakterze obrońców w pełnym zakresie występują w sprawach o wykroczenia oraz o wykroczenia karno– skarbowe. Resort przewiduje umożliwienie radcom pełnienia obowiązków obrońców w sprawach o przestępstwa i przestępstwa karno– skarbowe.

Druga tura dla społeczeństwa

Jaka przyszłość czeka projekt nowych rozwiązań w zakresie procedury karnej? Po opracowaniu pełnego tekstu normatywnego, projekt nowelizacji zostanie ponownie skierowany do konsultacji społecznych i wszelkie środowiska prawnicze będą mogły po raz drugi odnieść się już do konkretnych zapisów proponowanej ustawy. Nie ma bowiem wątpliwości, że tylko szeroka dyskusja nad projektem może przyczynić się do wypracowania najbardziej optymalnych rozwiązań.

Nowy k.p.k. – kalendarium
  • styczeń 2010 r. – w działającej przy Ministrze Sprawiedliwości Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego zapada decyzja o podjęciu prac zmierzajcych do znowelizowania Kodeksu postępowania karnego. Jedną z idei zmian kodeksu jest poszerzenie konsensualnych sposobów rozstrzygania spraw oraz przyspieszenie postępowań;
  • 20 grudnia 2011 r. – Komisja Kodyfikacyjna przekazuje na ręce Ministra Sprawiedliwości Jarosława Gowina gotowy projekt ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego i niektórych innych ustaw;
  • 9 maja 2012 r. – Rada Ministrów przyjmuje założenia projektu ustawy nowelizującej k.p.k., których podstawę stanowił projekt opracowany w Komisji;
  • 6 czerwca 2012 r. – projekt nowelizujący Kodeks karny, Kodeks postępowania karnego i niektóre inne ustawy, opracowany na podstawie przyjętych przez rząd założeń, zostaje skierowany do uzgodnień międzyresortowych i konsultacji społecznych