Mediacja – korzyść dla prawnika

Tagi: , , ,
Konferencja „Mediacja – inna forma sprawiedliwości”, 17 października 2012 r.

Fot. Piotr Potrebka

W przeddzień Międzynarodowego Dnia Mediacji eksperci związani z wymiarem sprawiedliwości zastanawiali się jak skutecznie promować tę instytucję wśród sędziów i pełnomocników prawnych. Okazją do wymiany doświadczeń była konferencja zorganizowana przez Ministerstwo Sprawiedliwości.

Międzynarodowy Dzień Mediacji był w Polsce obchodzony już po raz piąty. Jak co roku, w trzeci czwartek października, w największych miastach oraz w sądach powszechnych w całym kraju prowadzono konferencje, szkolenia oraz warsztaty dla osób zainteresowanych mediacją. Na ulicach rozdawano ulotki na temat tej instytucji, w specjalnie utworzonych punktach konsultacyjnych udzielano również porad dotyczących alternatywnych metod rozwiązywania sporów (ang. Alternative Dispute Resolutions – ADR).

Obchody Dnia Mediacji nie ograniczyły się jedynie do promocji tej instytucji wśród obywateli. Dzień wcześniej, 17 października 2012 r., sędziowie, prokuratorzy, radcowie prawni, adwokaci, notariusze, funkcjonariusze policji i Służby Więziennej, a także mediatorzy, pedagodzy oraz przedstawiciele środowisk naukowych, spotkali się w siedzibie warszawskiego Muzeum Kolekcji im. Jana Pawła II na zorganizowanej przez Ministerstwo Sprawiedliwości konferencji pt. „Mediacja – inna forma sprawiedliwości”. Jej celem było wypracowanie nowego podejścia środowiska prawniczego do zagadnienia sprawiedliwości naprawczej. Uczestnicy konferencji zastanawiali się m.in. nad problematyką popularyzacji mediacji wśród kadr szeroko rozumianego wymiaru sprawiedliwości, a także edukacji prawników w zakresie alternatywnych metod rozwiązywania sporów.

Więcej, wciąż za mało

Konferencję otworzył Wojciech Węgrzyn, Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości, który podsumował efekty dotychczasowych działań MS w zakresie rozpowszechniania mediacji. – Wiele wysiłku włożyliśmy w kampanie medialne promujące mediacje. Dotarliśmy, poprzez informator mediacyjny, ulotki oraz broszury opisujące różne rodzaje mediacji, do szerokiego grona zainteresowanych. Z satysfakcją odnotować należy wzrost zainteresowania ideą mediacji i jej praktycznym wykorzystaniem. To efekt odtwarzania kultury dialogu, a także efekt wzrostu zaufania do tej formy rozwiązywania sporów ze strony społeczeństwa, przedsiębiorców, przedstawicieli korporacji prawniczych oraz praktyków wymiaru sprawiedliwości.
W 2011 r. nastąpił wzrost liczby mediacji ze skierowań sądów w większości rodzajów postępowań (zwłaszcza w sprawach rodzinnych, gdzie zanotowano czterokrotny wzrost w stosunku do 2006 r.) i gospodarczych (wzrost niemal sześciokrotny). Z drugiej strony, liczba spraw kierowanych do mediacji wciąż stanowi zaledwie niewielki procent ogólnej liczby sporów sądowych. W niektórych kategoriach liczba mediacji jest wciąż bardzo niska, a nawet maleje (np. sprawy z zakresu prawa pracy – spadek z 252 spraw skierowanych w 2009 r., do zaledwie 65 spraw w 2011 r.).

Statystyki pokazują powolny wzrost popularności mediacji ze skierowań sądów, ale wciąż trzeba przekonywać, że ta forma rozstrzygania sporów jest tańsza od postępowania sądowego (w sprawach o przedmiocie sporu ok. 200 tys. euro jej koszty w UE są niższe średnio dwuipółkrotnie), prowadzi do szybszego rozstrzygnięcia sporu (prowadzenie sprawy cywilnej w polskim sądzie zajmuje średnio 540 dni, czas mediacji w takiej sprawie – zaledwie 42 dni) i jest bardziej efektywna (odsetek zawartych ugód w mediacjach ze skierowania sądu sięga w sprawach rodzinnych co najmniej 50 proc., w sprawach karnych na etapie postępowania przygotowawczego – ok. 80 proc., zaś w sprawach nieletnich – ponad 80 proc.).

Od zmiany podejścia…

Międzynarodowy Dzień Mediacji

Fot. Krzysztof Wojciewski

Podczas konferencyjnego panelu plenarnego zatytułowanego „Mediacja – zmiana sposobu myślenia prawników o sprawiedliwości” eksperci analizowali przyczyny niskiego zastosowania mediacji w polskich sądach. Wystąpienia wygłosili m.in. Przewodniczący Społecznej Rady ds. ADR przy Ministrze Sprawiedliwości, przedstawiciele Prokuratury Generalnej oraz samorządów prawniczych, a także Rzecznik Praw Obywatelskich oraz przedstawiciel Rzecznika Praw Dziecka. Wskazywano na bariery psychologiczne – przyzwyczajenia sędziów i stron sporów do tradycyjnych, formalnych metod rozstrzygania spraw na drodze sądowej. Wiele uwagi poświęcono znaczeniu edukacji prawnej młodzieży oraz mediacjom rówieśniczym prowadzonym w szkołach. – Konflikty stanowią nieodłączny element relacji międzyludzkich. Najważniejszym zadaniem jest nabycie umiejętności zarządzania konfliktem – poprzez dobór narzędzi i działań komunikacyjnych tak, by różnice stały się fundamentem wypracowania porozumienia satysfakcjonującego wszystkie strony konfliktu – mówił wiceminister Węgrzyn.

Eksperci wskazywali też na szereg czynników, które „zniechęcają” organy procesowe do korzystania z mediacji – m.in. niskie wymogi dotyczące kwalifikacji mediatorów, skutkujące brakiem zaufania do nich sędziów, a także na brak realnych korzyści proceduralnych dla prokuratury bądź sądu z faktu skierowania sprawy karnej do mediacji. Prezes Krajowej Rady Radów Prawnych Maciej Bobrowicz mówił z kolei o czynnikach leżących po stronie społeczeństwa, które wciąż nie jest przekonane do polubownych metod rozwiązywania konfliktów: – Klienci często uważają, że prawnik to wojownik – zauważył prezes Bobrowicz.

Reprezentujący Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego prof. Paweł Wiliński przedstawił propozycje w zakresie nowych regulacji instytucji mediacji karnej. Komisja proponuje m.in. wprowadzenie instytucji umorzenia postępowania z uwagi na pojednanie, w tym osiągnięte w drodze mediacji, naprawienie szkody lub zadośćuczynienie za doznaną krzywdę. Postulowane jest także uporządkowanie kręgu osób wyłączonych z prowadzenia mediacji, nadanie zasadzie dobrowolności, bezstronności i poufności mediacji rangi ustawowej, jak również wprowadzenie zakazu przesłuchania mediatora w charakterze świadka. Mediacje zostaną ponadto włączone do postępowania w sprawach o wykroczenia.

… po doskonalenie przepisów

W trakcie konferencji zastanawiano się, jak efektywniej przekonywać społeczeństwo i przedstawicieli organów państwa do instytucji mediacji, która przecież nie jest nowością w polskim systemie prawnym (od jej wprowadzenia do polskiej procedury karnej minęło już 14 lat, cywilnej – 7 lat). Zgłaszane postulaty to m.in.: wprowadzenie obowiązkowych szkoleń dla mediatorów oraz wymogu profesjonalizacji zawodu mediatora, wprowadzenie obligatoryjności mediacji w niektórych kategoriach spraw (zwłaszcza w sprawach rodzinnych, których strony mają małoletnie dzieci – w przypadku rozwodów i separacji), a także zwolnienie osób ubogich z kosztów mediacji w postępowaniach cywilnych.

Propozycje zmian legislacyjnych są stale analizowane przez Społeczną Radę ds. ADR, która w marcu br. opracowała dokument pt. „Założenia ogólne propozycji działań zmierzających do pełniejszego wykorzystania potencjału mediacji jako skutecznej metody rozwiązywania konfliktów i sporów”. Większość postulatów przedstawionych podczas konferencji pokrywa się z przedstawionymi w nim rekomendacjami. W dokumencie zaleca się nadto promocję mediacji poprzez budowanie społecznego kapitału zaufania do tej instytucji, a także wprowadzenie mediacji obowiązkowych – jako uzupełnienia obowiązującego obecnie modelu opartego na założeniu, że rynek usług mediacyjnych sam wykształci wystarczające mechanizmy konkurencji.

Polska promuje

Międzynarodowy Dzień Mediacji

Fot. Bartosz Bartosiński

Podczas październikowej konferencji zwrócono uwagę, że działania promujące mediacje w środowisku prawniczym powinny być wielokierunkowe: z jednej strony opierać się na doskonaleniu prawa, z drugiej koncentrować na popularyzacji instytucji mediacji przez Ministerstwo, ale też samorządy prawnicze czy media. – Samo udostępnienie przez samorządy pomieszczeń dla mediatorów czy wprowadzenie okazjonalnych dni bezpłatnych mediacji mogłoby przynieść wiele korzyści – zauważyła sędzia Agnieszka Rękas reprezentująca Ministerstwo Sprawiedliwości.

Porównując działania upowszechniające mediację w Polsce z inicjatywami podejmowanymi w innych krajach europejskich, doceniono starania MS w zakresie popularyzacji tej instytucji – szczególnie utworzenie sieci ok. 115 koordynatorów ds. mediacji w sądach powszechnych, których zadaniem jest popularyzowanie wśród sędziów tej instytucji oraz pośredniczenie między nimi a mediatorami. Zwrócono jednocześnie uwagę na niedociągnięcia systemowe, np. brak ujęcia mediacji w jednej ustawie, która nadałaby instytucji dostateczną rangę (takie rozwiązanie funkcjonuje m.in. w Niemczech, Austrii, Włoszech czy Bułgarii).
Konferencja zorganizowana przez Ministerstwo Sprawiedliwości była kolejnym krokiem na drodze do upowszechnienia mediacji w Polsce. Wydaje się, że wprowadzenia zmian systemowych w przypadku tej instytucji nie da się uniknąć – zwłaszcza, że zdaniem części ekspertów, obecne przepisy nie w pełni realizują założenia prawa unijnego w zakresie kontroli usług mediacyjnych i szkoleń mediatorów (por. art. 4 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/52/WE z 21 maja 2008 r. w sprawie niektórych aspektów mediacji cywilnych i handlowych).