Na wokandzie ETPCz

Tagi: ,
Europejski Trybunał Praw Człowieka

Fot. Council of Europe

Prezentujemy omówienie najciekawszych orzeczeń Trybunału w Strasburgu w sprawach przeciwko Polsce, zapadłych od września do listopada 2012 r.

We wspomnianym okresie Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał szesnaście wyroków, w których dwanaście razy stwierdził naruszenie przez Polskę Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

Naruszenia konwencyjne

W ocenie ETPcz Polska naruszyła art. 3 Konwencji wprowadzający zakaz tortur – przez wzgląd na obostrzenia zastosowane wobec osób, którym przyznano status osadzonych niebezpiecznych (sprawa Głowacki przeciwko Polsce – skarga nr 1608/08 oraz Paweł Pawlak przeciwko Polsce – skarga nr 13421/03, oba wyroki z 30 października 2012 r.), oraz z powodu trudności związanych z dostępem do zabiegu legalnej aborcji, których doświadczyła małoletnia pragnąca z niego skorzystać oraz jej matka (P. i S. przeciwko Polsce, skarga nr 57375/08, wyrok z 30 października 2012 r.).

Za naruszenie art. 5 ust. 3 Konwencji w zakresie prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego Trybunał uznał przedłużający się okres tymczasowego aresztowania skarżącego (sprawa Dochnal przeciwko Polsce, skarga nr 31622/07, wyrok z 18 września 2012 r.). W sprawie tej ETPCz dopatrzył się również naruszenia art. 8 Konwencji (prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego) z uwagi na restrykcje związane z kontaktem z osobami najbliższymi aresztowanemu, a także naruszenia procedury habeas corpus stanowiące konsekwencję przedłużającego się ograniczenia w jego dostępie do akt postępowania. Naruszeniem art. 5 Konwencji było również przymusowe umieszczenie osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej w domu pomocy społecznej, także brak zaangażowania sądu w procedurę nadzoru nad zgodnością z prawem tego rodzaju pozbawienia wolności (sprawa Kędzior przeciwko Polsce, skarga nr 45026/07, wyrok z 16 października 2012 r.). W sprawie tej Trybunał dopatrzył się również pogwałcenia art. 6 Konwencji (prawo do rzetelnego procesu). Uchybienia względem tego artykułu – w zakresie naruszenia prawa do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie – stwierdzono również w sprawie Potocka przeciwko Polsce (skarga nr 1415/11, wyrok z 25 września 2012 r.) oraz sprawie Bańczyk i Sztuka przeciwko Polsce (skarga nr 20920/99, wyrok z 13 listopada 2012 r.).

Pogwałcenie prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego Trybunał stwierdził również w dwóch innych sprawach – w pierwszej z racji braku dostępu do materiałów dotyczących osoby skarżącej, a zgromadzonych przez komunistyczne służby bezpieczeństwa (Joanna Szulc przeciwko Polsce, skarga nr 43932/08, wyrok z 13 listopada 2012 r), w drugiej ze względu na utrudnienia kontaktów osoby tymczasowo aresztowanej z najbliższymi (Popenda przeciwko Polsce, skarga nr 39502/08, wyrok z 9 października 2012 r.).

W trzech przypadkach ETPCz orzekł o naruszeniu zasady swobody wypowiedzi sformułowanej w art. 10 Konwencji – w głośnej sprawie Lewandowska-Malec przeciwko Polsce (skarga nr 39660/07, wyrok z 18 września 2012 r.), w sprawie Smolorz przeciwko Polsce (skarga nr 17446/07, wyrok z 16 października 2012 r.), a także sprawie Jucha i Żak przeciwko Polsce (skarga nr 19127/06, wyrok z 23 października 2012 r.).

4 x zgodność ze standardami

Warto jednocześnie zauważyć, że w czterech sprawach Trubunał w Strasburgu nie dopatrzył się pogwałcenia przez Polskę standardów konwencyjnych. Do naruszenia art. 2 tego aktu (prawo do życia, ochrona w aspekcie proceduralnym) nie doszło w sprawie Z. przeciwko Polsce (skarga nr 46132/08, wyrok z 13 listopada 2012 r.). Standardy wynikające z orzecznictwa Trybunału zostały zachowane również w zakresie zgodności z zapisami art. 3 Konwencji gwarantującymi ochronę przed nieludzkim i poniżającym traktowaniem (sprawa Kulikowski przeciwko Polsce (Nr2), skarga nr 16831/07, wyrok z 9 października 2012 r.).

Polska nie naruszyła wynikającego z art. 6 Konwencji prawa powodów do rzetelnego procesu, w sytuacji obciążenia ich kosztami zastępstwa procesowego strony przeciwnej (sprawa Piętka przeciwko Polsce, skarga nr 34216/07, wyrok z 16 października 2012 r.). Z kolei prawo do poszanowania życia rodzinnego i prywatnego zagwarantowane w art. 8 Konwencji nie zostało pogwałcone w sprawie Spyra i Kranczkowski przeciwko Polsce (skarga nr 19764/07, wyrok z 25 września 2012 r.).

Zbyt długi areszt lobbysty

Nad wspomnianą wyżej sprawą Dochnal przeciwko Polsce, ze względu na duże zainteresowanie nią mediów, warto zatrzymać się na dłużej. W tym przypadku Trybunał zmuszony był w sposób szczegółowy odnieść się do zarzutów sformułowanych przez skarżącego, znanego lobbysty, a dotyczących politycznego podtekstu stosowanego wobec niego środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania, zbyt długiego czasu jego trwania, jak również naruszenia procedury habeas corpus z uwagi na długotrwałe utrudnienie w zakresie dostępu do akt postępowania, uniemożliwiające w praktyce skuteczne kwestionowanie zastosowania aresztu.

Odnośnie powyższego, Trybunał przypomniał regułę, zgodnie z którą w przypadku formułowania zarzutu politycznego kontekstu stosowania tymczasowego aresztowania z naruszeniem art. 18 Konwencji (zgodność zastosowanego ograniczenia z celami, dla którego go wprowadzono), konieczne jest wykazanie przez skarżącego okoliczności świadczących o tak poważnym zarzucie. W niniejszej sprawie skarżący ograniczył się jedynie do ogólnego wskazania, że tymczasowe aresztowanie w jego sprawie służyło prześladowaniu go – co nie mogło jednak samodzielnie stanowić dostatecznego dowodu istnienia po stronie organów państwa złej woli. Charakter i powaga zarzutu wymaga przeprowadzenia bezspornego i bezpośredniego dowodu. Nie wystarczy zatem samo podejrzenie, że władze wykorzystywały swoje uprawnienia do innych celów niż te, które zostały określone w Konwencji. Trybunał uznał więc, że skarżący nie wykazał, by rzeczywisty cel tymczasowego aresztowania nie był zgodny z celem deklarowanym przez władze krajowe.

Biorąc pod uwagę pewien standard orzeczniczy wypracowany przez Trybunał, warto zwrócić uwagę również na kwestie sposobu obliczania okresu stosowania tymczasowego aresztowania. ETPCz zsumował tu dwa okresy stosowania tego środka zapobiegawczego w sytuacji, w której zostały one orzeczone w dwóch postępowaniach – rozłączonych do odrębnego rozpoznania przez prokuratora na etapie postępowania przygotowawczego.

Europejski Trybunał Praw Człowieka

Fot. Council of Europe

Postępowanie sądowe nader skuteczne

Większej uwagi wymagają też – jak przykłady dobrych praktyk w zakresie sposobu prowadzenia postępowań na szczeblu krajowym mających na celu wyjaśnienie okoliczności zdarzeń stanowiących poważne naruszenie praw człowieka – sentencje w dwóch sprawach dotyczących rzekomych błędów lekarskich skutkujących zgonem. W obu sprawach Trybunał nie dopatrzył się uchybień ze strony organów krajowych.

W sprawie Z. przeciwko Polsce skarżąca zarzuciła, iż jej ciężarna córka zmarła w rezultacie zaniedbania medycznego, polegającego na niezapewnieniu adekwatnego sposobu jej leczenia, rzekomo z obawy przed stworzeniem zagrożenia dla płodu – z naruszeniem prawa do życia, prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, jak również zakazu dyskryminacji. Trybunał uznał, że z uwagi na zapewnienie przez państwo określonego standardu opieki zdrowotnej pacjentom, zarzut naruszenia prawa do życia może być rozpatrywany w kontekście domniemanego naruszenia obowiązku pozytywnego o charakterze proceduralnym.

Trybunał nie doszukał się jednak takiego naruszenia, uznając, że zarówno postępowanie karne mające na celu wyjaśnienie okoliczności zgonu córki skarżącej, jak i zainicjowane w tej sprawie postępowania dyscyplinarne, uznać należy za skuteczne. W szczególności, w zakresie postępowania karnego, Trybunał podkreślił, iż w jego toku zostały wyjaśnione wszelkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia o ewentualnej odpowiedzialności za śmierć córki skarżącej. Organy postępowania przygotowawczego zgromadziły stosowny materiał dowodowy w postaci zeznań świadków istotnych dla wyjaśnienia okoliczności sprawy, a także ośmiu opinii biegłych. Ci stwierdzili, że przyczyną zgonu córki skarżącej była sepsa, brak było podstaw do kwestionowania sposobu jej leczenia, zaś zaniechanie przeprowadzenia pewnych badań mogło być uznane nie za błąd lekarski, a raczej za niedochowanie szczególnej staranności. Decyzja prokuratora o umorzeniu postępowania była oparta na całokształcie ustalonych okoliczności i podlegała weryfikacji sądu, który rozstrzygał zażalenie wniesione przez skarżącą na decyzję o umorzeniu. Również czas trwania postępowania przygotowawczego (trzy i pół roku) nie został w tym przypadku uznany za nadmierny. Ponadto, Trybunał zauważył, iż w sprawie tej dwukrotnie było prowadzone postępowanie dyscyplinarne, które doprowadziło do analogicznych konkluzji, jak te powzięte w czasie postępowania przygotowawczego.

Sprawa Spyra i Kranczkowski w pewnym aspekcie również odnosiła się do skuteczności postępowania krajowego mającego na celu wyjaśnienie okoliczności sprawowana przez personel szpitalny opieki okołoporodowej nad małoletnim, jednocześnie jednym ze skarżących, skutkującej jego kalectwem. Mimo że sprawa była badana z perspektywy zarzucanego naruszenia art. 8 Konwencji (prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego), to Trybunał uznał, iż winien dokonać oceny zarzutu z uwzględnieniem ewentualnych naruszeń obowiązków państwa o charakterze tak materialnym, jak i proceduralnym.

Trybunał nie stwierdził w tym przypadku naruszenia Konwencji. Po pierwsze uznał, odwołując się do okoliczności faktycznych ustalonych w trakcie postępowań krajowych, w szczególności do stwierdzeń zawartych w opiniach biegłych, że brak jest podstaw do uznania postępowania z małoletnim skarżącym za naruszające obowiązujące przepisy. Jeśli zaś chodzi o zarzucaną nieskuteczność postępowań krajowych mających na celu wyjaśnienie okoliczności zdarzeń stanowiących źródło kalectwa małoletniego, Trybunał podkreślił, że skarżący skorzystali z możliwości rozpoznania ich sprawy tak przez sądy cywilne trzech instancji, jak i organy postępowania dyscyplinarnego. Na potrzeby tych postępowań zostały sporządzone cztery opinie biegłych, z których nie wynika istnienie związku przyczynowego pomiędzy działaniami (czy też zaniechaniami) personelu szpitalnego a niepełnosprawnością małoletniego. Trybunał uznał więc, że polski wymiar sprawiedliwości zapewnił skarżącym możliwość zbadania w sposób adekwatny formułowanych przez nich zarzutów.

Dokładnie, bezstronnie, niezależnie, niezwłocznie

Odwołując się do przytoczonych wyżej przykładów warto wspomnieć o zasadach, w myśl których na szczeblu krajowym winno być prowadzone postępowanie mające na celu wyjaśnienie okoliczności zdarzeń stanowiących poważne naruszenie praw człowieka. By zostało ono uznane przez Trybunał za skuteczne, powinno być zasadniczo prowadzone ex officio, w sposób adekwatny (odpowiedni do zidentyfikowania i ukarania ewentualnych osób odpowiedzialnych), dokładnie (z uwzględnieniem całokształtu okoliczności sprawy), bezstronnie i niezależnie (bez udziału osób czy też struktur powiązanych z osobami potencjalnie odpowiedzialnymi), jak również – niezwłocznie (wszczęte i przeprowadzone niezwłocznie w celu zgromadzenia jak najbardziej obszernego materiału dowodowego o jak najwyższej jakości).