Psycholog w postępowaniu karnym

Tagi: ,
Ocena, dowody

Rys. Łukasz Jagielski

Niezależnie od obowiązującego systemu prawnego, zeznania są najczęściej uznawanymi w procesach dowodami, jednocześnie są źródłem niesprawiedliwych wyroków. By uniknąć ewentualnych uchybień, dokonywana przez sędziego logiczna i sformalizowana ocena zeznań powinna uwzględniać również aspekty psychologiczne rzutujące na ich wiarygodność.

Minimalna znajomość dorobku nauk psychologicznych jest niewątpliwie niezastąpiona w skutecznym prowadzeniu przesłuchań lub odtwarzaniu minionych zdarzeń. Aczkolwiek psycholog nie zdziała cudów, jednak jego pomoc bywa najbardziej potrzebna, gdy udowodnienie winy w postępowaniu staje się „problemowe”.

W związku z oceną zeznań w postępowaniu karnym, z praktycznego punktu widzenia, możliwe do wykorzystania aspekty (metody) psychologiczne można podzielić na trzy duże grupy: związane ze formułowaniem zeznania (ujawnienie informacji przez świadka), związane z pozyskaniem przez organ wymiaru sprawiedliwości wiedzy procesowej (psychologia przesłuchań) oraz związane z szacowaniem wartości zeznania (kwalifikacja zeznania przez sędziego).

Rola biegłego w postępowaniu

Praktyka powoływania się na opinie ekspertów w sprawie wiarygodności zeznań jest jeszcze w zalążku, zaś poglądy na temat roli psychologa w sali rozpraw bardzo się różnią. Bez wątpienia jednak sędzia, z racji swojego przygotowania, nie może mieć odpowiedniej wiedzy naukowej np. o wzajemnym oddziaływaniu zmysłów czy roli wszystkich subiektywnych i obiektywnych czynników wpływających na kształt zeznania, dlatego też wydaje się, że ocena dowodów wymaga udziału biegłego psychologa sądowego.

Pytania do biegłego
Przykładowe pytania, jakie w toku postępowania można zadać psychologowi:• Czy i na ile można wpłynąć na pokrzywdzonego? Czy w jego wypowiedziach można doszukać się nacisku innych osób?

• Czy u badanej osoby można zauważyć oznaki wywieranego na nią wpływu – bezpośredniego lub pośredniego?

• Czy zeznania poszkodowanego opierają się na jego rzeczywistych przeżyciach? Czy wydarzenia opisuje zgodnie z tym, co go dotknęło, czy też jest to efekt jego wyobraźni bądź wpływu innych czynników?

• Czy zeznający ma tendencje do zbytniego fantazjowania, chronicznego kłamania bądź fałszowania rzeczywistości? Czy może ma tendencję do koloryzowania rzeczywistości lub konfabulacji?

• Czy u zeznającego charakterystyczne jest zachowanie manipulanckie? Czy współpracował z biegłym w trakcie badań?

• Czy relacja świadka wydaje się wiarygodna? Czy jego emocjonalne zaangażowanie jest wiarygodne?

• Jakie wnioski można wysnuć z analizy psychodynamicznej poszkodowanego, wykorzystującej dane z diagnozy osobowości?

• Jaką osobą jest oskarżony? Czy jego osobowość ma jakieś cechy charakterystyczne? Czy istnieją zmiany patologiczne w jego osobowości?

• Czy osobowość poszkodowanego ma odniesienie do jego zachowania w trakcie przestępstwa?

• Jakie są zdolności intelektualne zeznającego? Jaki jest poziom jego inteligencji? Czy dysponuje on zdolnościami stosownymi do jego wieku i poziomu edukacji?

• Jakie jest życie uczuciowe oskarżonego, w tym przeżywane emocje (np. płytkie) czy poziom przywiązania do innych osób (np. powierzchowny)? Jakie są jego osobiste relacje emocjonalne?

• Czy od momentu przestępstwa można zauważyć u przesłuchiwanej osoby spadek zdolności poznawczych? Jeśli tak, to czy można to tłumaczyć czynnikami środowiskowymi bądź zaburzeniami układu nerwowego na skutek traumy związanej z przestępstwem?

• Czy u przesłuchiwanego można zaobserwować symptomy jego wewnętrznego napięcia, niepokoju? Skąd się one biorą, jakie mogą być ich powody?

• Czy oskarżony doznał poważnych szkód moralnych w związku z zarzucanym czynem?

• Jaka może być rola pokrzywdzonego w popełnionym przestępstwie? Jak przeżywa swój udział w przestępstwie?

• Niech biegły wypowie się na temat przyczyn psychologicznych popełnionego przestępstwa, jego następstw i domniemanego wpływu grożącej oskarżonemu kary na osoby związane ze zdarzeniem.

• Jakie są dodatkowe spostrzeżenia biegłego?

Psycholog może wyrazić swą fachową opinię w takich kwestiach, w których sędzia ma jedynie przeczucie (nota bene przeczucia tego nie można lekceważyć). Naturalnie, diametralnie różni się realna i psychologiczna sytuacja, a także problematyka i dostosowana do niej taktyka, w zależności od tego, czy mamy do czynienia z zeznaniami oskarżonego, czy też świadka. Najważniejszym zadaniem psychologa w procesie karym pozostaje jednak pomoc w rozpoznaniu fałszywych zeznań.

Fachowy doradca może pomóc rozpoznać wyuczenie czy wyćwiczenie przesłuchiwanego – zwłaszcza w sytuacji, gdy pomiędzy ustalonymi faktami i zeznaniami daje się zaobserwować pewne sprzeczności. Potrafi on również wydać opinię nt. wpływów zewnętrznych oraz czynników mogących powodować błędy w zeznaniach, dysponuje wiedzą o podstawowych prawach rządzących ludzką pamięcią.

W ocenie wiarygodności zeznań korzystanie w procesie karnym z pomocy biegłego sądowego nie jest jednak częste. Także w praktyce sędziowskiej biegłego psychologa angażuje się sporadycznie, najczęściej w celu oceny wiarygodności pewnych części zeznań świadka poprzez obserwację jego zachowań oraz analizę jego wypowiedzi. Powodem takiego stanu rzeczy jest obawa, że angażowanie ekspertów z dziedziny nauk społecznych mogłoby spowodować napięcia w obrębie samego postępowania – pomiędzy praktyką prawną a prawodawstwem. Przyczyną sporadycznego korzystania z porad specjalistów jest też to, że nie można mówić o wzorcowym sposobie przeprowadzania ekspertyz psychologicznych prowadzącym do stwierdzenia i oszacowania wiarygodności zeznania.

Korzystanie z osiągnięć psychologii w ocenie zeznań ciągle jeszcze może być egzekwowane tylko w wąskim zakresie (z tego choćby względu, że psycholog, zwłaszcza w praktyce anglosaskiej, zdolny jest podważyć naukę o pamięci i zakwestionować praktycznie każde zeznanie), dlatego od początku błędna jest tendencja przypisująca tej metodzie podstawowe znaczenie. Niewątpliwym jest, że sąd nie może uznać zeznania przesłuchanej osoby za wiarygodne bądź fałszywe na podstawie ekspertyzy biegłego, a tym samym przyznać opinii biegłego wartości dowodowej obowiązkowo większej niż samemu zeznaniu. Nie ma jednak przeszkód, by w praktyce kontynentalnej właściwy organ, w celu wyjaśnienia niektórych kwestii w procesie karnym, skorzystał ze wsparcia specjalisty.

Opinia biegłego stanowi oczywiście punkt odniesienia dla sądu, może mu dostarczyć cenne dane, ale sama w sobie nie ma wartości dowodowej. Wnioski biegłego nie są zobowiązujące dla sądu, zaś o trafności spostrzeżeń psychologa zawsze ostatecznie decyduje sąd.

Pytania do psychologa

Ogólne pojęcie kompetencji określa, w obszarze jakich dziedzin nauki pojawiające się w procesie wątpliwości przekraczają możliwości sędziego i wymagają zajęcia stanowiska przez biegłego. Prowadząc postępowanie sędzia nie może pomijać koncepcji i osiągnięć innych niż prawo dziedzin nauki. Jest to niezbędne również po to, by mógł formułować wobec biegłych właściwe pytania.

W przypadku biegłego psychologa sędzia może oczekiwać szerokiego zakresu niezbędnych informacji – począwszy od wpływu innych osób lub określonych okoliczności na treść składanych przez przesłuchiwanego zeznań, przez identyfikację skłonności przesłuchiwanego do koloryzowania rzeczywistości, celowego kłamania bądź manipulowania, po rodzaj i „prawdziwość” emocji ujawniających się w zeznaniu (patrz ramka – przyp. red.).

W tym kontekście jednym z kluczowych pytań do biegłego psychologa pozostaje pytanie o osobowość oskarżonego, poszkodowanego czy świadka, zaś odpowiedź na nie pomaga w sformułowaniu decyzji odnośnie oceny wiarygodności składanych zeznań. Analiza osobowości może być punktem odniesienia np. w kwestii orientacji badanej osoby w czasie i przestrzeni. Ta z kolei może wyjaśnić, dlaczego dana osoba ewentualnie opowiada o niebyłych wydarzeniach.

Szczególnie ważne przy badaniu osobowości są dane odnoszące się do inteligencji zeznającego oraz jego emocjonalności. Ogólny poziom inteligencji, zdolności abstrakcyjne i logiczne zeznającego, poczucie rzeczywistości i zdolność oceny, poziom wykształcenia oraz uprzedzenia – wszystko to określa charakter zeznań. Ważnymi kryteriami oceny są również: specyfika cyklu myślowego, dominacja syntetycznego bądź analitycznego rozumowania, fantazja, ciekawość, podatność na wpływy zewnętrzne. Znajomość tych danych ułatwia wykrycie fałszywego czy nieprawdziwego zeznania.

Wiarygodność składającego zeznanie

Często wydaje się, że biegły psycholog mógłby ewentualnie odpowiedzieć na pytanie, czy osoba klucząca w zeznaniach kłamie czy też mówi prawdę. Postawienie tego pytania, także z naukowego punktu widzenia, będzie jednak błędem – w takich sytuacjach nawet osoba wiarygodna może kłamać, zaś mitoman mówić prawdę.

Podobnym przypadkiem jest również pytanie o zeznanie pozornie wiarygodne, kiedy to osoba zeznająca tak emocjonalnie opisuje zdarzenie, że można wnioskować, iż faktycznie go doświadczyła. Biegły musi tu ocenić, czy opowiedziana historia jest realistyczna, czy mogła się wydarzyć właśnie tak, jak przedstawił to oskarżony lub świadek. Podłożem relacji pozornie wiarygodnej mogą być realne przeżycia lub określone czynniki zewnętrzne takie jak strach, sympatia czy perswazja. Stwierdzenie pozornej wiarygodności wymaga zatem szczególnej pieczołowitości, gdyż zdolności zeznającego są specyficznym czynnikiem subiektywnym i może się zdarzyć, że świadek w wyniku swej wzmożonej wyobraźni w wielu kwestiach przedstawił tylko wyobrażenia. Z kolei nieprzeżyte wydarzenia, po wielokrotnym ich odtworzeniu przez zeznającego, rodzą jego przekonanie co do ich autentyczności, w konsekwencji zeznający przedstawia je z taką bezpośredniością, że sprawia przed sądem wrażenie osoby wiarygodnej.

Warto w tym miejscu rozgraniczyć wiarygodność słowa świadka i wiarygodność treści zeznań świadka, gdyż pojęcia te nie są tożsame. Wiarygodność słowa jest określoną cechą wiążącą się z osobą świadka poprzez czynniki subiektywne i zakłada, że jego zeznania są zwykle zgodne z prawdą, odzwierciedlające obiektywną rzeczywistość. Czasem jednak oświadczenie wiarygodnego świadka nie odzwierciedla rzeczywistości. Przyczyn tego może być wiele (np. wpływ czynników zewnętrznych) i mogą być one niezależne od subiektywnych przekonań świadka. Z kolei wiarygodność treści zeznań świadka jest już cechą obiektywną, w jej przypadku wiarygodność słowa to tylko pewny szczegół.

W stronę dobrodziejstw nauki

O doniosłości wiedzy psychologicznej w warunkach procesu karnego świadczy choćby to, że ułatwia ona sędziemu ocenę zeznań nie tyle z perspektywy logiki, co z uwzględnieniem narzędzi naukowych pozwalających rozpoznać w nich nieprawdę, błędy, stronniczość czy wpływ nacisków, a także zrozumieć, jakie rozterki wewnętrzne odczuwa zeznający i, w rezultacie, jakie mogą być tego następstwa.

Bez wątpienia, w praktyce prawa karnego muszą nastąpić zmiany tego rodzaju, by ocena zeznań na podstawie doświadczenia i raczej intuicyjnych działań sędziego zmieniła się w czynności opierające się na dorobku nauki, a tym samym, by ocena taka była kontrolowana i wyważona. Pomocne zdaje się w tym przypadku, obok kierowania się przez sędziego ogólną wiedzą psychologiczną (na ogół wystarczającą w procesie), angażowanie w wyjątkowych sytuacjach biegłego psychiatry bądź psychologa.

Niezmienną powinna pozostać obowiązująca zasada, że sąd jest zobligowany skontrolować opinię biegłego i może ją przyjąć dopiero wówczas, gdy jej uzasadnienie wydaje się być słuszne. Należy zatem dążyć do tego, by sędzia, kiedy zaistnieje taka potrzeba, mógł współpracować z psychologiem oraz by potrafił zadać takiemu biegłemu pytania dające postęp w sprawie.