Ocena (dla) sędziego

Tagi: , , , ,
Waldemar Szmidt - Dyrektor Departamentu Sądów Organizacji i Analiz Wymiaru Sprawiedliwości w MS

Fot. Krzysztof Wojciewski

Jeśli stwierdzilibyśmy, że sprawność i efektywność podejmowanych przez nas czynności nigdy nie budzi najmniejszych zastrzeżeń, zaś kultura urzędowania oraz osobista każdego z sędziów jest nienaganna, to wówczas ze spokojem moglibyśmy uznać, że okresowa ocena pracy sędziego jest narzędziem niepotrzebnym – pisze sędzia Waldemar Szmidt, Dyrektor Departamentu Sądów Organizacji i Analiz Wymiaru Sprawiedliwości w MS.

Ustawa prawo o ustroju sądów powszechnych – nowelą z dnia 18 sierpnia 2011 r., która weszła w życie 28 marca 2012 r. – wprowadziła do sądownictwa powszechnego (a z uwagi na treść art. 29 ustawy z 25 lipca 2002 r. prawo o ustroju sądów administracyjnych, a także art. 70 par. 1 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. prawo o ustroju sądów wojskowych – także do systemu sądownictwa administracyjnego i wojskowego) pojęcie oceny pracy i planowania rozwoju zawodowego sędziego.

Ocenie – zgodnie z treścią art. 106 a i nast. u.s.p. – podlegać ma „efektywność pracy, kompetencje zawodowe sędziego w zakresie metodyki pracy i kultury urzędowania, jak również specjalizacja w rozpoznawaniu poszczególnych rodzajów spraw oraz pełnieniu poszczególnych funkcji”. Jej postulowanym celem ma być z kolei określenie standardów należytego wypełniania przez sędziów ich powinności, inspirowanie i motywowanie w kierunku doskonalenia zawodowego, analiza potrzeb szkoleniowych oraz efektów odbywanych szkoleń, a także wykorzystanie ocen jako materiału przydatnego do weryfikacji kandydatury sędziego przy ubieganiu się o wyższe stanowiska sędziowskie oraz przy powierzaniu funkcji.

Samo wprowadzenie ocen okresowych w ustawie ustrojowej – jeszcze przed wydaniem przez Ministra Sprawiedliwości rozporządzenia wykonawczego – wywołało pytania i wątpliwości środowiska sędziowskiego. „Czy oceny okresowe to autorski pomysł polskiego prawodawcy, niespotykany w innych systemach ustroju sądów?”. „Czy ustawa oraz rozporządzenie wykonawcze, jako wyraz arbitralnej woli Ministra Sprawiedliwości, nie godzą w zasadę niezawisłości sędziowskiej?”. „Czy funkcja ocen okresowych nie będzie stanowić dublowania obowiązków sędziego wizytatora podejmowanych w ramach wizytacji oraz nadmiernie obciążać go niepotrzebną pracą?”. Na niektóre spośród sygnalizowanych pytań odpowiedź jest prosta, inne wymagają nieco szerszej argumentacji.

W biznesie, administracji i w sądownictwie

Ocena kompetencji pracownika, mająca usystematyzowany charakter i przez to wykraczająca poza intuicyjną formułę ich weryfikacji przez zwierzchnika, historycznie wywodzi się z modelu funkcjonowania korporacji o charakterze biznesowym. Jednak już od lat 70-tych XX w. znalazła ona zastosowanie również w organach administracji wielu państw europejskich. Zasadniczymi argumentami przemawiającymi za jej wprowadzeniem była potrzeba zobiektywizowania kryteriów służbowej oceny, jej transparentność oraz przydatność w prognozie kariery zawodowej.

Oceny okresowe funkcje te wypełniają – również w odniesieniu do korpusu sędziów. Od 2009 r. w Ministerstwie Sprawiedliwości prowadzono badania ich skuteczności. Analizie poddano systemy ocen okresowych sędziów we Francji (a zatem obowiązujące w państwie tzw. starej Unii) oraz w Portugalii (a więc noszącego cechy podobieństwa do Polski kraju „młodej demokracji”). W obu przypadkach – we Francji od 1958 r., zaś w Portugalii od 2007 r. – sędziowie poddawani są cyklicznej ocenie dokonywanej albo przez zwierzchnika (we Francji – prezesa sądu), albo przez organ pozasądowy (w Portugalii – Naczelną Radę Sądownictwa). Każdy ze wspomnianych systemów akcentuje zakaz ograniczenia sfery niezawisłości sędziowskiej poprzez wyłączenie spod kontroli badania słuszności wydanych przez sędziego orzeczeń. Silnie podkreślany jest natomiast element analizy sprawności postępowania, jako podstawowe kryterium podejmowania wniosków w ramach ocen okresowych.

Sędziowie o sędziach

Jak w praktyce ukształtowano system ocen okresowych sędziów w Polsce?

Nowe regulacje ustawy ustrojowej sądów powszechnych, które znalazły rozwinięcie w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 grudnia 2012 r., stanowią, że ocenę pracy sędziego przeprowadza się w ramach wizytacji wydziału sądu, która należy do czynności z zakresu wewnętrznego nadzoru administracyjnego wykonywanych przez prezesa sądu apelacyjnego i prezesa sądu okręgowego. Wizytacje poszczególnych wydziałów przeprowadzają sędziowie wizytatorzy co cztery lata. Indywidualny plan rozwoju zawodowego sędziego sporządza się również na czas nie krótszy niż cztery lata. Pierwsze wizytacje zostaną przeprowadzone po 28 marca 2013 r., na podstawie ustalonego planu uwzględniającego konieczność wdrożenia czteroletniego cyklu.

Rozporządzenie zawiera zestaw szczegółowych kryteriów, które opracowano odrębnie dla sędziego orzekającego i sędziego pełniącego funkcję. Ocena dokonywana jest w ramach wizytacji wydziału, w którym sędzia orzeka lub orzekał przez co najmniej rok w okresie objętym wizytacją. Jeżeli, zgodnie z podziałem czynności, sędzia orzeka w więcej niż jednym wydziale, oceny jego pracy dokonuje się w ramach wizytacji każdego z nich.

Spójrzmy, kto faktycznie ocenia pacę sędziego i jaka jest rola samego ocenianego. Otóż, oceny dokonuje prezes sądu na arkuszu stanowiącym załącznik do rozporządzenia, korzystając z opinii sporządzanych przez sędziego wizytatora (w zakresie pracy orzeczniczej sędziego), przewodniczącego wydziału (w zakresie kultury urzędowania w części obejmującej kulturę osobistą) oraz prezesa sądu rejonowego, okręgowego i apelacyjnego (w zakresie pełnienia funkcji wiceprezesa, przewodniczącego wydziału oraz pozostałych sędziów pełniących funkcje).

Rozporządzenie w §3 ust 1 stanowi, że opinia sędziego wizytatora o pracy ocenianego sędziego sporządzana jest w ramach wizytacji na podstawie:

  1. badania nie mniej niż pięciu wybranych akt obejmujących różne kategorie spraw rozpoznawanych w okresie objętym oceną i zakończonych co do istoty, w których sporządzono uzasadnienie, oraz nie mniej niż pięciu spraw niezakończonych, które najdłużej znajdują się w referacie sędziego, ponadto wszystkich tych, w których stwierdzono przewlekłość postępowania;
  2. danych statystycznych przedstawiających liczbę spraw poszczególnych kategorii przydzielonych do rozpoznania, statystycznego ujęcia wyników za okres objęty oceną, w tym ze wskazaniem spraw zakończonych, pozostających w biegu, nadto liczby i terminowości sporządzonych uzasadnień, z jednoczesnym porównaniem tych danych do pracy pozostałych sędziów wydziału;
  3. informacji o warunkach pracy sędziego, przydzielonym personelu pomocniczym, okolicznościach utrudniających pracę bądź skutkujących zwiększonym obciążeniem;
  4. informacji o wytkniętych uchybieniach, zwróconych uwagach, zakończonych postępowaniach dyscyplinarnych i zasadnych skargach dotyczących sędziego;
  5. informacji o efektywnym czasie pracy;
  6. informacji o odbytych szkoleniach i innych formach doskonalenia zawodowego na podstawie wykazu służbowego oraz na podstawie materiałów przedłożonych przez sędziego.

Z kolei opinia o pracy sędziego w zakresie dotyczącym pełnienia przez niego funkcji sporządzana jest przez osoby, o których mowa w § 4 ust. 3-5, stosownie do zakresu powierzonych sędziemu obowiązków – z uwzględnieniem kompetencji organizacyjnych i kierowniczych, inicjatywy oraz umiejętności ustalania priorytetów, gotowości do podejmowania zadań, obowiązkowości, komunikatywności, planowania i organizacji pracy.

Ocena sądu

Rys. Łukasz Jagielski

Indywidualny plan rozwoju

Z tak sporządzoną oceną pracy prezes sądu zapoznaje sędziego osobiście bądź przez doręczenie jej w formie pisemnej.

Zgodnie z §7 rozporządzenia, w terminie dwóch tygodni od zapoznania się z oceną sędzia ma prawo zgłosić do niej pisemne uwagi wraz z uzasadnieniem, a ponadto pisemne propozycje do indywidualnego planu rozwoju zawodowego. Uwagi rozpatruje i ostatecznego podsumowania wyników oceny pracy sędziego dokonuje prezes sądu przełożonego, a w przypadku sędziego sądu apelacyjnego lub prezesa sądu okręgowego – prezes innego sądu apelacyjnego wskazany przez Ministra Sprawiedliwości.

Po rozpatrzeniu uwag i zapoznaniu sędziego z ostatecznym podsumowaniem wyników oceny bądź po upływie wspomnianego terminu dwóch tygodni prezes sądu opracowuje indywidualny plan rozwoju zawodowego sędziego na okres nie krótszy niż cztery lata. Plan ten winien być źródłem kierunku ewentualnych zmian rozwoju zawodowego sędziego, wskazywać potrzeby szkoleniowe, jak również te sfery kompetencji i umiejętności, które należy rozwijać. Sędzia – podobnie jak w przypadku samej oceny pracy – w odniesieniu do planu rozwoju zawodowego może wnieść pisemne uwagi, podlegające rozpoznaniu przez prezesa.

Ile do poprawy?

Przedstawiony wyżej opis założeń oraz samego procesu sporządzania ocen okresowych i indywidualnego planu rozwoju zawodowego sędziego dobitnie wskazuje, że zarzut, jakoby procedura ocen okresowych godziła w zasadę niezawisłości sędziowskiej jest chybiony w stopniu oczywistym. Oceny okresowe pozostają kompatybilne z funkcjonującą od dawna wizytacją i w żadnym zakresie nie dotyczą weryfikacji swobodnego sędziowskiego uznania w procesie orzekania. Bez wątpienia stanowią natomiast element wspomagający rzetelną, obiektywną, w konsekwencji zaś sprawiedliwą ocenę sędziego, która i tak musi być dokonywana podczas wizytacji.

Czy zatem oceny pracy sędziów są potrzebne? Otóż, jeżeli analizując funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości stwierdzimy, że jest on bez zarzutu, że sprawność i efektywność podejmowanych przez sędziów czynności nie budzi zastrzeżeń, zaś kultura urzędowania oraz osobista (stosunek do stron, innych sędziów, pełnomocników, urzędników sądowych) jest nienaganna, jeżeli w końcu skonstatujemy, że proces doskonalenia zawodowego sędziów odpowiada zarówno ich ambicjom, jak i oczekiwaniom zwierzchników – to wówczas ze spokojem możemy uznać, że ta sfera funkcjonowania państwa nie wymagała dodatkowej interwencji legislacyjnej. Jeżeli jednak uznamy, że w każdej z przywołanych sfer wiele należałoby jeszcze poprawić, zaś dotychczasowa formuła oceny podejmowanej w ramach wizytacji nie wobec wszystkich Koleżanek i Kolegów sędziów wydaje się adekwatną i skuteczną – wtedy wprowadzone zmiany wydają się uzasadnione.

Intencją Ministra Sprawiedliwości było, aby w procesie legislacyjnym regulującym kwestię ocen okresowych w wymiarze sprawiedliwości uwzględnić szczególnie istotną rolę – w przyszłości ocenianych i oceniających – sędziów. W związku z powyższym, zarządzeniem z dnia 18 września 2012 r. Minister powołał zespół ds. opracowania projektu rozporządzenia w sprawie ocen okresowych, w skład którego weszli sędziowie, prezesi sądów apelacyjnych i okręgowych, wizytatorzy, członkowie Krajowej Rady Sądownictwa, przedstawiciele Stowarzyszenia Themis, a także sędziowie delegowani do Ministerstwa Sprawiedliwości. Wypracowany wspólnie projekt został wprowadzony do porządku prawnego praktycznie bez zmian. Udział środowisk sędziowskich w jego tworzeniu stanowił niezwykle cenny wkład, gdyż pozwolił na uwzględnienie uwag praktycznych, wspomagających i racjonalizujących obecny proces oceniania.

Prawdą jest, że wprowadzenie systemu ocen okresowych wymagać będzie od wizytatora, przewodniczącego, czy w końcu również prezesa sądu, podjęcia działań wykraczających poza dotychczasowe obowiązki. Gdy jednak zważyć, że wizytatorzy podejmować je będą – co wyraźnie wskazuje ustawa – „w ramach wizytacji”, gdy do oceny przyjdzie im wykorzystywać większość danych i tak niezbędnych dla analizy wizytacyjnej, to nie wydaje się, by ów zwiększony wysiłek sędziego wizytatora wykluczał możliwość rzetelnego dokonania oceny oraz właściwego przeprowadzenia wizytacji.