Czas na prawo karne materialne

Tagi: , , , ,
Kodeksy karne

Fot. Krzysztof Wojciewski

Zakończywszy prace związane z reformą procedury karnej, Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego za niezbędne uznała dokonanie „przeglądu” instytucji prawa materialnego i zaproponowanie ich koniecznych korekt. Jakie konkretnie zmiany części ogólnej Kodeksu karnego brane są pod uwagę?

Wciąż trwające prace nie pozwalają na zaprezentowanie ostatecznego i pełnego kształtu projektowanej nowelizacji, niemniej jednak już na obecnym etapie można pokusić się o zarysowanie kierunku zmian, jak również zaprezentować propozycje rozwiązań, które Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego uznała za celowe do wprowadzenia do porządku prawnego. Część z nich niechybnie wzbudzi ożywioną dyskusję w kręgu przedstawicieli doktryny oraz wśród praktyków prawa.

Ewolucja czy rewolucja?

Zmiany przepisów zawartych w trzech pierwszych rozdziałach Kodeksu Karnego nakierowane będą przede wszystkim na doprecyzowanie obowiązujących rozwiązań oraz wyeliminowanie wątpliwości interpretacyjnych lub usunięcie czy modyfikację rozwiązań ocenionych jako wadliwe lub niepełne.

I tak, Komisja proponuje wprowadzenie ogólnej definicji przestępstwa skutkowego (obecnie art. 2 k.k. określa jedynie cechy przestępstwa skutkowego popełnionego z zaniechania). Istotnym novum będzie również zapisanie zasady nakazującej uwzględnienie przy ocenie czynu sprawcy także zachowania innych osób, w tym pokrzywdzonego – o ile mogło mieć ono obiektywny i istotny wpływ na zaistnienie skutku przestępnego. Do zmian o charakterze uzupełniającym można zaliczyć również doprecyzowanie definicji występku, poprzez dodanie, iż jest nim również czyn zagrożony grzywną powyżej 5 tys. zł (obecna definicja nie uwzględnia grzywien orzekanych w określonych kwotach, a jedynie orzekane w stawkach).

Doktrynalnie ważne będą propozycje zmian w zakresie art. 9 k.k., które niuansują definicję czynu zabronionego wskazaną w art. 115 § 1 k.k. z perspektywy relacji między znamionami przedmiotowymi i podmiotowymi, a także uściślają definicję czynu kwalifikowanego przez następstwo wskazując, iż do przypisania odpowiedzialności w takich przypadkach niezbędna jest obiektywna przewidywalność następstwa.

Do dyskusji, zarówno teoretyków, jak i praktyków, skłaniać może propozycja Komisji odnośnie zmiany treści art. 10 § 4 k.k., istotnie przesuwająca akcenty w zakresie reakcji prawnokarnej wobec małoletniego sprawcy czynu zabronionego. W obecnym stanie prawnym małoletni, który popełnił występek po ukończeniu 17 roku życia, a przed ukończeniem 18 lat, co do zasady odpowiada jak dorosły, zaś sąd – zamiast kary – stosuje wobec niego środki wychowawcze, lecznicze albo poprawcze, jeżeli przemawiają za tym okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste. Propozycja Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego zmierza tymczasem w kierunku wprowadzenia jako zasady stosowania wobec małoletnich, którzy nie ukończyli 18 roku życia, środków wychowawczych, leczniczych albo poprawczych przewidzianych dla nieletnich. Kary przewidziane dla dorosłych sprawców czynów zabronionych sąd stosowałby w sytuacji, gdy za takim rozwiązaniem przemawiałyby okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju małoletniego sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste, w szczególności nieskuteczność stosowanych poprzednio środków wychowawczych lub poprawczych. Propozycja ta stanowi rozwiązanie kompromisowe mogące pogodzić stanowiska zwolenników podniesienia granicy wieku odpowiedzialności karnej oraz przeciwników takiego rozwiązania.

Do zmian szeroko komentowanych z pewnością należeć będą propozycje rozwiązań ograniczających karalność usiłowania występku, którego górna granica ustawowego zagrożenia nie przekracza dwóch lat lub też przewidywana jest zań kara łagodniejsza, tylko do przypadków wskazanych w ustawie. Bez echa nie przejdą również te propozycje Komisji, które w zakresie form popełnienia przestępstwa rezygnują z koncepcji uznania podżegania i pomocnictwa za formy zjawiskowe czynu sprawcy przestępstwa i traktują je jako formy współdziałania przy popełnieniu przestępstwa, jednocześnie różnicując wysokość ustawowego zagrożenia karą od dolnej granicy ustawowego zagrożenia do 2/3 górnej granicy zagrożenia za przestępstwo sprawcy. Z jednym wyjątkiem – sprawcy podżegającemu do popełnienia czynu głównego, który udzieliłby korzyści majątkowej lub osobistej lub złożyłby obietnicę takich korzyści wymierzana byłaby kara na dotychczasowych zasadach, a więc w granicach ustawowych dla czynu sprawcy.

Jeśli chodzi o kwestię kontratypów, propozycje Komisji Kodyfikacyjnej zmierzają przede wszystkim do zmian treści art. 25 k.k. dotyczącego obrony koniecznej, w szczególności rezygnacji z potrzeby regulowania w ramach tego przepisu okoliczności mogących mieć wpływ na zaostrzenie odpowiedzialności karnej wobec osoby, która dopuści się ataku na osobę odpierającą bezpośredni i bezprawny atak na jakiekolwiek dobro prawne.

Dozór elektroniczny – element kary czy probacji?

Odnośnie zmian w kolejnych rozdziałach kodeksu, a zatem regulujących zagadnienia kar i środków karnych, Komisja Kodyfikacyjna zdecydowała, iż celowym będzie jak najszersze wykorzystanie środków technicznych służących do monitorowania miejsc pobytu sprawców – zarówno jako stanowiących element samej kary, jak i środków o charakterze probacyjnym. Okres obowiązywania ustawy z dnia 7 września 2007 r. o wykonywaniu kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym w systemie dozoru elektronicznego (Dz. U. z 2010 r. Nr 142, poz. 960 z późn. zm.) dobiega końca, a zatem propozycje Komisji stanowić będą odpowiedź na pytania odnośnie przyszłości systemu dozoru elektronicznego, a także kierunku i sposobów jego wykorzystania.

Choć ostateczny kształt rozwiązań wykorzystujących potencjał systemu dozoru elektronicznego nie został jeszcze w gronie Komisji przesądzony, to z całą pewnością można już stwierdzić, że postulowane będzie stworzenie podstaw do orzekania tego rodzaju środków technicznych jako jednej z form wykonania kary ograniczenia wolności – obok nieodpłatnej, kontrolowanej pracy, potrącenia z wynagrodzenia za pracę, niemożności zmiany przez sprawcę miejsca pobytu, a także konieczności udzielania wyjaśnień co do odbywania kary.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego rozważa również wprowadzenie możliwości monitorowania za pomocą SDE okresu próby w przypadku, gdy sprawca odbył już część kary pozbawienia wolności. Jednym z nowych postulowanych przez Komisję rozwiązań będzie bowiem instytucja warunkowego zawieszenia części kary pozbawienia wolności (warto dodać, że jednocześnie zaproponowana zostanie rezygnacja z możliwości warunkowego zawieszania wykonania kary ograniczenia wolności).

Nowy katalog środków karnych

Komisja Kodyfikacyjna postanowiła usystematyzować wielokrotnie nowelizowane przepisy dotyczące środków karnych, stąd większość zmian Rozdziału V k.k. będzie miało charakter porządkujący lub redakcyjny. Do takich właśnie ingerencji należeć będzie choćby przeformułowanie brzmienia przepisu art. 39 pkt 2b k.k. oraz art. 41a k.k., zmieniające dotychczasowy obowiązek powstrzymywania się od określonych zachowań w zakaz zachowań takich jak przebywanie w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowanie się z określonymi osobami, zbliżanie się do określonych osób, opuszczenie określonego miejsca pobytu bez zgody sądu, a także nakaz opuszczenia określonego lokalu.

Komisja zrezygnowała również z dotychczasowego określenia „na zawsze”, którym ustawodawca posługuje się obecnie choćby w treści art. 42 § 3 k.k. wskazując bezterminowy zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych. Komisja postanowiła nie tylko zastąpić to określenie znanym kodyfikacji karnej sformułowaniem „dożywotni”, ale również uregulować kwestie ewentualnego zatarcia skazania tak orzeczonego środka, co do chwili obecnej było przez ustawodawcę pomijane. A zatem, jeżeli środek karny orzeczony będzie dożywotnio, sąd będzie mógł uznać go za wykonany, jeżeli środek był w stosunku do skazanego wykonywany przynajmniej przez 10 lat, zaś skazany przestrzegał porządku prawnego i nie zachodzi obawa ponownego popełnienia przestępstwa podobnego do tego, za które orzeczono przedmiotowy środek.

Najistotniejszą zmianą w zakresie środków karnych będzie jednak wyłączenie z ich katalogu przepadku oraz obowiązku naprawienia szkody, a tym samym stworzenie odrębnej kategorii tzw. środków kompensacyjnych. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego stoi bowiem na stanowisku, iż charakter przepadku oraz obowiązku naprawienia szkody nie cechuje się przede wszystkim represyjnością, lecz zasadniczo ma funkcję kompensacyjną i restytucyjną.

W celu ułatwienia pokrzywdzonemu realizacji jego roszczeń, Komisja proponuje, by w razie skazania sąd mógł orzec, a na wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej orzekał (stosując przepisy prawa cywilnego), obowiązek naprawienia przez sprawcę wyrządzonej przestępstwem szkody lub zadośćuczynienia pokrzywdzonemu doznanej krzywdy. Utrzymana zostanie zasada, że przepisów prawa cywilnego o możliwości zasądzenia renty nie stosuje się. Zamiast obowiązku naprawienia szkody sąd będzie mógł, jak dotychczas, orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, ale także, co jest rozwiązaniem nowym, nawiązkę na rzecz osoby pokrzywdzonemu najbliższej w razie śmierci pokrzywdzonego w wyniku popełnionego przez skazanego przestępstwa. Orzeczenie odszkodowania, zadośćuczynienia albo nawiązki nie będzie stanowiło przeszkody w dochodzeniu niezaspokojonej części roszczenia na drodze postępowania cywilnego.

Umorzenie postępowania karnego

Rozważając konieczną reformę części ogólnej k.k., Komisja Kodyfikacyjna podtrzymuje pogląd o potrzebie wprowadzenia materialnoprawnej podstawy do zakończenia postępowania w przypadku braku zainteresowania stron prowadzeniem sprawy – zwłaszcza wówczas, gdy spór między stronami został zakończony poprzez pojednanie, naprawienie szkody i zadośćuczynienie krzywdzie. Komisja, w uzupełnieniu stosownej propozycji rządowej, procedowanej obecnie na etapie sejmowym (nr druku 870), wprowadziła możliwość odmowy uwzględnienia wniosku pokrzywdzonego o umorzenie postępowania w sytuacji, gdy – na zasadzie wyjątku uzasadnionego szczególnymi okolicznościami – umorzenie postępowania byłoby sprzeczne z potrzebą realizacji celów kary.

W związku z powyższym, naturalna, zdaniem Komisji, stała się potrzeba modyfikacji podstaw warunkowego umorzenia postępowania karnego. Proponuje się zatem rezygnację z dotychczasowego rozwiązania przewidzianego w art. 66 § 3 k.k. i wprowadzenie jako reguły warunkowego umorzenia w przypadku wszystkich występków zagrożonych karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą pięciu lat – oczywiście przy zachowaniu dotychczasowych podstaw takich jak: niebudzące wątpliwości okoliczności popełnienia czynu, niekaralność sprawcy oraz jego postawa pozwalająca na przypuszczenie, iż pomimo umorzenia będzie on przestrzegał porządku prawnego w przyszłości. Kolejną konsekwencją wprowadzenia obligatoryjnego warunkowego umorzenia w przypadku pojednania stron będzie postulowane przez Komisję wydłużenie okresu próby dla sprawcy – z obecnych dwóch, do trzech lat.

Plany Komisji

Powyższe, ledwie zarysowane, propozycje zmian w zakresie prawa karnego materialnego stanowią jedynie niewielki procent całego katalogu zagadnień będących obecnie przedmiotem dyskusji w gronie Komisji Kodyfikacyjnej. Dość powiedzieć, że Komisja zaprezentuje niebawem ostateczne propozycje zmian dotyczące również definicji czynu ciągłego, ciągu przestępstw oraz zasad wymiaru kary łącznej – zagadnień istotnych nie tylko dla przedstawicieli doktryny, lecz przede wszystkim ważkich z punktu widzenia praktyki.

Z praktycznego punku widzenia doniosłe oraz niewątpliwie szeroko dyskutowane będą również planowane zmiany odnośnie części szczególnej Kodeksu karnego. Ich przedstawienia przez Komisję możemy spodziewać się w najbliższej przyszłości.