Więcej praw dla ofiar

Tagi: ,

Plakat Tygodnia Pomocy Osobom Pokrzywdzonym PrzestępstwemOrganizowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości obchody Tygodnia Pomocy Osobom Pokrzywdzonym Przestępstwem upłynęły pod znakiem ogłoszenia przez Parlament Europejski i Radę Unii dyrektywy ustanawiającej minimalne normy ochrony ofiar przestępstw.

Tegoroczny, 13. z kolei, tydzień informacji i porad prawnych bezpłatnie udzielanych w całej Polsce, zyskał nazwę Tygodnia Pomocy Osobom Pokrzywdzonym Przestępstwem – w przeciwieństwie do wcześniejszych lat, gdy obchodzono Tydzień Pomocy Ofiarom Przestępstw. Zastąpienie „ofiar” „osobami pokrzywdzonymi” miało wymiar nie tylko stylistyczny. Zmiana wyniknęła z potrzeby zapobiegania powtórnej wiktymizacji osób zgłaszających się po pomoc. – Zmieniliśmy nazwę ze względu na opinie osób pokrzywdzonych, które sygnalizowały, że nie chcą być nazywane ofiarami, gdyż kojarzy się to pejoratywnie i biernie. Chodzi o podkreślenie bardziej aktywniej roli, jaką pragnęłyby odgrywać w procedurach prawnych osoby dotknięte przestępstwem – mówi Marzena Kruk, naczelnik Wydziału ds. Pokrzywdzonych Przestępstwem i Promocji Mediacji w Ministerstwie Sprawiedliwości.

W sieci pomocy

Wzrostowi tej aktywności służą właśnie obchody Tygodnia Pomocy. W tym roku między 25 lutego a 2 marca w kilkudziesięciu punktach we wszystkich województwach – zarówno w działających pod patronatem Ministerstwa Sprawiedliwości ośrodkach pomocy dla osób pokrzywdzonych przestępstwem, jak i siedzibach pomocowych organizacji pozarządowych – dyżurowali policjanci, prokuratorzy, adwokaci, radcowie prawni, aplikanci adwokaccy i radcowscy, pracownicy Biura Rzecznika Praw Obywatelskich i Biura Rzecznika Praw Dziecka, a także komornicy, kuratorzy sądowi oraz funkcjonariusze Straży Granicznej. Pokrzywdzeni mogli tam uzyskać, prócz pomocy o charakterze prawnym, również wsparcie psychologiczne.

– Ministerstwo Sprawiedliwości uznaje pomoc osobom pokrzywdzonym przestępstwem za jedno z priorytetowych działań. Zawsze jednak inicjatywy związane z Tygodniem służą zwróceniu szczególniej uwagi społeczeństwa oraz instytucji państwowych i samorządowych na potrzeby pokrzywdzonych – stwierdził Wojciech Węgrzyn, wiceminister sprawiedliwości, w trakcie konferencji poświęconej obchodom tegorocznego Tygodnia zorganizowanej 22 lutego w Ministerstwie Sprawiedliwości. Ten właśnie dzień w Europie, a później i w Polsce, został uznany za Międzynarodowy Dzień Ofiar Przestępstw.

Niewątpliwym osiągnięciem ostatnich lat w Polsce jest powstanie ogólnopolskiej sieci Ośrodków Pomocy dla Osób Pokrzywdzonych Przestępstwem. – W minionym roku, dzięki realizacji projektu finansowanego ze środków Komisji Europejskiej, przybyło miejsc, w których pokrzywdzeni mogą znaleźć opiekę. Nie są to już tylko ośrodki pomocy, lecz także ich filie oraz punkty terenowe – mówi naczelnik Marzena Kruk.

Podczas dyżurów w trakcie ubiegłorocznego Tygodnia udzielono 2761 informacji oraz porad prawnych i psychologicznych. W tym roku 2136.

Materiały dla osób pokrzywdzonych przestępstwem

Fot. Krzysztof Wojciewski

Standard dla pokrzywdzonych

Obchody tegorocznego Tygodnia poprzedziło ogłoszenie 14 listopada 2012 r. Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady UE z 25 października 2012 r., w której określono minimalne standardy w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw. Mają one obowiązywać w każdym państwie Unii począwszy od 16 listopada 2015 r.

Dyrektywa stanowi, iż ofiary przestępstwa muszą niezwłocznie otrzymać wszystkie niezbędne informacje (w szczególności na temat wszelkich form pomocy, np. medycznej, prawnej czy odszkodowawczej), wsparcie i ochronę, a także powinny móc uczestniczyć w postępowaniu karnym. Mają prawo do pełnej wiedzy na temat jego przebiegu i losów sprawców (np. jeśli zostaną zwolnieni z aresztu). Muszą mieć zapewniony dostęp do pomocy prawnej, mogą przedstawiać wszelkie dowody, powinny zostać bez zwłoki wysłuchane w trakcie postępowania w obecności wybranego przez siebie przedstawiciela, zaś liczba ich przesłuchań musi być ograniczona do niezbędnego minimum. Mogą też ubiegać się o odszkodowanie od sprawcy przestępstwa. Jeśli zaś nastąpi odmowa ścigania, przysługuje im prawo odwołania od tej decyzji. Mają też prawo do zwrotu kosztów poniesionych w związku z udziałem w postępowaniu karnym. Jeśli mieszkają w innym kraju niż ten, w którym padły ofiarą przestępstwa, powinny mieć w nim zapewnione prawo zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa oraz prawo złożenia zeznań, np. podczas wideokonferencji.

Jak wskazują zapisy dyrektywy, niezależnie od ich prawa do pobytu w danym kraju, ofiary przestępstwa należy traktować z szacunkiem, w sposób taktowny, zindywidualizowany, bez jakiegokolwiek dyskryminowania. Chronione muszą być ich dane osobowe, prywatność i wizerunek. Szczególną opieką należy otoczyć dzieci i osoby niepełnosprawne. Ofiarom trzeba zapewnić również skuteczną i bezpłatną pomoc tłumaczy, a w kontaktach wszelkich organów z nimi używać języka prostego i przystępnego. Jeśli pokrzywdzony zdecyduje, że nie chce uzyskiwać informacji na temat postępowania, a następnie zmieni zdanie, jego wola jest wiążąca dla odpowiednich organów.

W dyrektywie podkreślono, że ofiarom przestępstw i członkom ich rodzin (niezależnie od tego czy złożyli zawiadomienie o przestępstwie) należy zapewnić dostęp do usług wszelkich służb udzielających wsparcia i doradztwa – zwłaszcza w sytuacjach zagrożenia ponowną wiktymizacją, zastraszeniem i odwetem (np. oferując bezpieczne miejsca zakwaterowania). Należy zapewnić im również możliwość uniknięcia kontaktu ze sprawcą i jego bliskimi, a w razie potrzeby także ochronę fizyczną.

Jak wskazano w dyrektywie, szczególnego, ukierunkowanego wsparcia i ochrony wymagają osoby, które np. padły ofiarą przestępczości zorganizowanej, przestępstw z nienawiści, aktów terroru, przemocy seksualnej lub na tle płciowym, przemocy w rodzinie. Ofiary o szczególnych potrzebach w zakresie ochrony powinny być przesłuchiwane z udziałem odpowiednio przeszkolonych specjalistów (gdy to możliwe – osób tej samej płci co ofiara), bez stawiania zbędnych pytań dotyczących ich życia prywatnego, w warunkach wyłączających kontakt ze sprawcą i pod nieobecność publiczności. Dzieci – ofiary przestępstwa powinny otrzymać specjalnego przedstawiciela lub korzystać z zastępstwa procesowego podczas postępowania (jeśli może istnieć konflikt interesów między dzieckiem a jego rodzicami lub opiekunami), zaś przesłuchania z ich udziałem powinny być utrwalane audiowizualnie tak, by służyły jako dowód.

Czy zrealizujemy dyrektywę?

Wiele norm zgodnych z dyrektywą z 25 października 2012 r. można znaleźć w polskiej Karcie Praw Ofiary, przygotowanej już w październiku 1999 r. w resorcie sprawiedliwości. Wynikają one z zapisów m.in. Konstytucji RP, Kodeksu karnego, Kodeksu cywilnego, Kodeksu postępowania karnego, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o policji czy ustawy o zawodzie lekarza. Oprócz tego Karta zawiera uprawnienia wynikające np. z deklaracji ONZ czy zaleceń Rady Europy. Dostępna jest w komendach policji na terenie całej Polski.

Choć większość wskazań europejskiej dyrektywy od dawana realizowana jest w ramach obowiązujących w Polsce przepisów, to niektóre z jej wskazań można uznać za nowość. – Prawnym minimum powinno być zrównanie praw pokrzywdzonych z prawami sprawców. Przepisy gwarantują sprawcom prawo do korzystania z pomocy tłumaczy, pokrzywdzonym – na razie nie. Stosowne zapisy powinny znaleźć się więc w k.p.k. – wskazuje naczelnik Marzena Kruk.

Czasem też „pokrzywdzeniowa” praktyka odbiega od standardów zapisanych w Karcie Praw Ofiary. Przykładowo, pokrzywdzony nie zawsze może skorzystać ze „zrozumiałej dla niego i wyczerpującej informacji”. – Pokrzywdzeni wciąż mają problemy ze zrozumieniem hermetycznej terminologii, której używają przedstawiciele wymiaru sprawiedliwości. Może to skutkować tym, że nie zawsze są oni w stanie skorzystać z pełni przysługujących im praw. Musimy poprawić dostępność informacji dla osób pokrzywdzonych oraz uprościć język, jakim te informacje są przekazywane – dodaje naczelnik Kruk.

Obecnie trwają prace legislacyjne nad nowelizacją k.p.k. m.in. rozszerzającą krąg pokrzywdzonych o ofiary fałszerstw dokumentów oraz składania fałszywych zeznań. Dziś w takich sprawach pokrzywdzone może być jedynie państwo. Obecnie również osoby, które złożyły zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa, zaś szkoda dotyczy ich samych, nie mogą wnieść zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa czy o jego umorzeniu. Planowana nowelizacja ma tę niedogodność wyeliminować.