Psycholog w niespecyficznej roli: odtwarzanie sylwetki samobójcy

Tagi: , ,
Sylwetka osoby

Fot. Iwanbeijes/stock.xchng

Jedną z możliwości wykorzystania wiedzy biegłego psychologa na użytek procesu jest wnioskowanie odnośnie właściwości psychospołecznych uwikłanych w niego osób – w sposób pośredni, bez osobistego z nimi kontaktu. Tego typu ekspertyzy mogą być szczególnie przydatne w postępowaniach dotyczących samobójstw i zaginięć.

Przydatność wiedzy psychologicznej do wyjaśniania i rozstrzygania zagadnień związanych z przestępstwem, jego okolicznościami i osobą sprawcy, czy też oceną działania stron uwikłanych w proces cywilny, nie jest już dzisiaj kwestionowana. Wręcz przeciwnie, wymiar sprawiedliwości w coraz szerszym zakresie korzysta z opinii biegłych psychologów na różnych etapach postępowania. Także w sprawach nietypowych, w których dotychczas nie posiłkowano się ich ekspertyzami.

Zadania dla psychologa

Tradycyjnie rolę biegłego psychologa spostrzega się jako polegającą na przeprowadzeniu badania psychologicznego osób uwikłanych w postępowania prawne, a następnie ustaleniu na tej podstawie ich właściwości psychicznych oraz uwarunkowań społecznych. Celem badania psychologicznego jest w konsekwencji określenie związku pomiędzy dokonanymi ustaleniami a konkretnym zachowaniem osoby stanowiącym przedmiot zainteresowania organów procesowych.

Najważniejsze zadania biegłych psychologów w procesie karnym można sprowadzić do oceny stanu psychicznego sprawców oraz ustalenia motywacji dokonanego przez nich czynu lub składania wyjaśnień określonej treści. Psycholog może wypowiadać się także co do zasad przebiegu resocjalizacji oraz możliwości warunkowego przedterminowego zwolnienia. W procesie karnym istotne znaczenie ma też udział psychologa w ocenie wpływu czynników psychospołecznych na zeznania świadków.

W sprawach rozpatrywanych przez sądy dla nieletnich podstawowe zadania sprowadzają się tradycyjnie do ustalania motywów dokonanego czynu, oceny czynników ryzyka wystąpienia zachowań aspołecznych, czy udzielenia wskazówek resocjalizacyjnych. Z kolei w sprawach rodzinnych niekwestionowana jest rola psychologa w ustalaniu kompetencji wychowawczych osób ubiegających się o pełnienie opieki nad małoletnimi.

W innych sprawach cywilnych znaczne tradycje ma zasięganie opinii psychologicznych w celu oceny stanu psychicznego osób dokonujących określonych czynności prawnych, jak np. oświadczenia woli czy dysponowania swoim majątkiem. Warto zauważyć, że w tych przypadkach nie zawsze możliwe jest przeprowadzenie badania psychologicznego osoby, która czynności prawnej dokonała, najczęściej zresztą z powodu jej śmierci. I tu wchodzimy w problematykę niespecyficznej roli psychologa, która polega na wnioskowaniu o właściwościach psychospołecznych określonych osób w sposób pośredni, bez osobistego z nimi kontaktu.

W takich przypadkach proces dochodzenia do ustaleń oparty jest na analizie sposobu i skutków działania osób, których dotyczy prowadzone postępowanie procesowe, ale już nieżyjących bądź z innych powodów niedostępnych dla biegłego. Celem tej analizy jest wnioskowanie o możliwych przyczynach określonego zachowania, czyli ustalanie osobowościowych i sytuacyjnych czynników motywacyjnych. Z podobnymi ekspertyzami mamy do czynienia w przypadku tworzenia portretu psychologicznego nieznanego sprawcy przestępstwa czy ustalania osobowościowych i sytuacyjnych przyczyn śmierci lub zaginięcia.

Poniżej zostanie omówiona problematyka dotycząca tego ostatniego zagadnienia.

Kwestia osób zmarłych lub zaginionych

Jedną z okoliczności uzasadniających udział biegłego psychologa w tego typu sprawach jest wątpliwość, czy śmierć określonej osoby nastąpiła w wyniku samobójstwa, czy też osoba ta stała się ofiarą zabójstwa. Przyczyną wątpliwości jest zazwyczaj stan ujawnionych zwłok, który nie pozwala biegłym medykom sądowym na jednoznaczne wskazanie charakteru doznanych przez ofiarę obrażeń oraz wskazanie przyczyny zgonu. Ekspertyza psychologiczna, koncentrująca się w tym przypadku na poszukiwaniu przesłanek przemawiających za prawdopodobieństwem zamachu samobójczego, bądź też wykluczających motywy samobójstwa, może przyczynić się do wyjaśnienia przyczyn śmierci. Nie bez powodu w literaturze anglojęzycznej działania psychologa w tym zakresie nazywa się „autopsją psychologiczną”.

Opinia biegłego psychologa może mieć zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy także w takich przypadkach, w których wiadomo, że śmierć konkretnej osoby była wynikiem samobójstwa, jednak nie można wykluczyć, że do decyzji o podjęciu próby samobójczej przyczyniły się inne osoby. Są to przede wszystkim sytuacje przewidziane w artykułach 151, 190 a § 3, 207 § 3 i 231 k.k., a więc obejmujące takie zachowania jak: namowa, nakłanianie i udzielanie pomocy w dokonaniu zamachu samobójczego, doprowadzenie do samobójstwa poprzez znęcanie się fizyczne i/lub psychiczne, uporczywe nękanie (tzw. stalking), a także nadużycie uprawnień bądź niedopełnienie obowiązków przez funkcjonariuszy państwowych (np. służby więziennej, wojska, wychowawców czy nauczycieli).

Szczególny przypadek, w którym przydatne może być zasięgnięcie opinii psychologicznej, stanowi sytuacja, gdy dana osoba zaginęła i nawet najbliżsi nie mają z nią żadnego kontaktu, jednak brak jest dowodów, że osoba ta nie żyje. Nie wiadomo więc, czy przebywa w nieznanym miejscu, czy stała się ofiarą zabójstwa, samobójstwa, czy może nieszczęśliwego wypadku.

Jak wynika z praktyki autorów tego artykułu, często przyczyną powoływania biegłych psychologów we wspomnianych sytuacjach jest fakt, iż prowadzący śledztwo znajduje się pod silną presją rodziny osoby zmarłej lub zaginionej, aby szukać winnych jej śmierci bądź uprowadzenia. Członkowie rodziny bronią się bowiem kategorycznie przed przyjęciem informacji, że przyczyną śmierci ich bliskich było samobójstwo, często nawet wbrew oczywistym i jednoznacznym dowodom ustalonym w toku prowadzonych przez prokuratora czynności. Przejawiają nasiloną aktywność w kierunku potwierdzenia własnej wersji przebiegu zdarzenia, podważając, nawet wielokrotnie, decyzje o umorzeniu śledztwa.

Warto w tym miejscu wspomnieć o psychologicznych czynnikach wpływających na taką postawę osób z najbliższego otoczenia samobójcy. Przede wszystkim śmierć samobójcza w niektórych środowiskach ciągle jeszcze, ze względu na uwarunkowania kulturowe, zwłaszcza religijne, jest tematem tabu, okolicznością obarczoną piętnem grzechu, wywołującą poczucie wstydu. Jednocześnie konfrontacja z faktem, że bliska osoba zrealizowała decyzję pozbawienia się życia, wzbudza poczucie winy i odpowiedzialności za niedostrzeganie lub bagatelizowanie ujawnianych przez nią wcześniej sygnałów. Nic więc dziwnego, że bliscy skłonni są tworzyć własne wersje wydarzeń i poszukiwać innych powodów śmierci niż samobójstwo. Należy podkreślić, że proces ten najczęściej jest nieświadomy, służy zniwelowaniu poczucia winy. Opinia psychologiczna w takich sprawach może z jednej strony dostarczyć nowych argumentów prowadzącym postępowanie i upewnić ich w decyzjach co do umorzenia postępowania bądź dalszego prowadzenia sprawy, z drugiej – pozwolić bliskim na lepsze zrozumienie sytuacji.

Elementy i etapy oceny

Biegły ma za zadanie przede wszytkim odtworzyć sylwetkę psychologiczną osoby nieżyjącej lub zaginionej oraz jej sytuację życiową. Najogólniej rzecz ujmując, schemat odtwarzania sylwetki psychologicznej winien obejmować stan somatyczny i psychiczny z uwzględnieniem wszelkich zaburzeń w tym zakresie i ich wpływu na funkcjonowanie osoby.

Zasadnicze znaczenie dla ustalania ewentualnych czynników ryzyka zachowania suicydalnego ma ocena sfery emocjonalnej danej osoby, jej odporności na stres i umiejętności rozwiązywania sytuacji trudnych. Szczególne istotna jest zdolność kontroli emocji i charakterystyczne sposoby rozładowywania napięcia bądź skłonności do jego kumulacji. Potencjalnie niebezpieczne w kontekście ryzyka zamachu samobójczego jest zarówno brak kontroli emocjonalnej, impulsywość, stała gotowość do reagowania agresją i gniewem na frustracje, jak i przeciwnie – całkowite nieujawnianie złości, tłumienie wrogości, nawet zaprzeczanie odczuwaniu tego typu emocji. Jak wynika bowiem z badań, w grupie osób o zwiększonym ryzyku samobójstwa, obok wybuchowych i agresywnych znajdują się także osoby spostrzegane w swoim środowisku jako miłe, serdeczne, spokojne, zrównoważone, nie ujawniające żadnych negatywnych emocji. W ocenie otoczenia taki sposób autoprezentacji wskazuje, że osoba ta nie przeżywa żadnych trudności. Dlatego też jej samobójstwo wydaje się tak nieprawdopodobne, że poszukuje się innych przyczyn jej śmierci.

Kolejnym czynnikiem wymagającym oceny biegłych odtwarzających sylwetkę psychologiczną osoby zmarłej lub zaginionej jest samodzielność i dojrzałość w podejmowaniu decyzji, realizm i stabilność samooceny. Jedne z głównych przyczyn podwyższenia ryzyka zachowań autodestrukcyjnych to właśnie brak dojrzałości emocjonalnej i społecznej oraz wahania w zakresie samooceny i poczucia własnej wartości. Ten fakt wyjaśnia też częściowo, dlaczego w okresie dorastania ryzyko samobójstwa jest zwiększone.

Ważnym elementem odtwarzania sylwetki psychologicznej jest ocena aktywności życiowej danej osoby przejawiającej się w jej modelu życia, planach i celach życiowych oraz sposobach ich realizacji, zainteresowaniach i osiągnięciach, wyznawanej hierarchii wartości. Istotna jest zwłaszcza umiejętność długoterminowego planowania i konsekwencja w realizacji dążeń. Nie jest więc argumentem zaprzeczającym samobójstwu fakt, często podnoszony przez bliskich, że dana osoba miała jakieś doraźne plany, np. zamierzała wyjechać na wakacje w określone miejsce, przeprowadzić remont mieszkania, itp.

Cienie ludzi

Fot. Benjamin Earwicker / stock.xchng

Samobójca i jego relacje z otoczeniem

Kolejny obszar, który należy wziąć pod uwagę, to relacje społeczne osoby, której sylwetka jest odtwarzana, przyczyny ewentualnych konfliktów z otoczeniem i sposób ich rozwiązywania, a także jej pozycja w rodzinie i środowisku czy przejawy zaburzeń w funkcjonowaniu rodziny.

Praktyka pokazuje, że w większości tego typu spraw biegły dochodzi do wniosku, że sytuacja w rodzinie znacząco wpływa na obniżenie zasobów radzenia sobie w sytuacjach trudnych u osób, które dokonały zamachu samobójczego. Należy zaznaczyć, że niekoniecznie były to tzw. rodziny patologiczne, w których agresja i przemoc są stałym sposobem interakcji. Chodzi raczej o oddziaływania wychowawcze, które wpływały na kształtowanie nieadekwatnej samooceny – zarówno poprzez nadmierną koncentrację na dziecku, przypisywanie mu szczególnych zdolności i uprawnień, oczekiwanie sukcesów w każdej podejmowanej przez niego aktywności, czemu trudno było sprostać, jak też przeciwnie – niedostrzeganie jego potencjalnych możliwości, traktowanie go jako słabego i niezaradnego, co wpływało na poczucie niższości i niekompetencji. Jeśli chodzi o relacje z dalszym otoczeniem społecznym, to największe ryzyko popełnienia samobójstwa wiąże się z nieumiejętnością nawiązywania trwałych, prawidłowych (a więc nie opartych na dominacji i podporządkowaniu) relacji z innymi oraz poczuciem izolacji społecznej i braku wsparcia ze strony otoczenia.

Następnym etapem ekspertyzy jest odtworzenie historii życia osoby nieżyjącej lub zaginionej, ze szczególnym uwzględnieniem ostatniego okresu przed śmiercią. Poszukuje się cech tzw. syndromu presuicydalnego, czyli wszelkich oznak mogących wskazywać na przeżywanie negatywnych emocji. Szczegółowe odtworzenie funkcjonowania takiej osoby w środowisku rodzinnym, koleżeńskim i zawodowym w okresie poprzedzającym śmierć może przyczynić się do ustalenia ewentualnych obszarów konfliktów i sposobów ich przeżywania. Daje to też podstawy do wypowiedzenia się przez biegłego co do znaczenia zdarzeń z udziałem określonych osób, które mogły spowodować, że samobójca uznał swoją sytuację za krytyczną, bez możliwości innego rozwiązania. Przyjmuje się bowiem, że kluczowa dla podjęcia decyzji o pozbawieniu się życia jest nie tyle ocena własnej sytuacji jako nawet bardzo trudnej i traumatycznej, co uznanie, że nie ma już nadziei na jej odmianę.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że ważnym zadaniem biegłego jest próba spojrzenia na sytuację życiową oczami takiej osoby, a nie usiłowanie dokonania oceny tej sytuacji według tzw. kryteriów obiektywnych. Nigdy nie można bagatelizować znaczenia różnych wydarzeń czy incydentów zaistniałych w życiu samobójcy dla jej stanu psychicznego. Nawet jeśli w ocenie otoczenia były one błahe i mało ważne, dla tej osoby mogły się stać czynnikiem pogłębiającym poczucie beznadziejności, a w konsekwencji wyzwalającym reakcje autoagresywne.

Wiele istotnych informacji wnosi także dokonywana w końcowym etapie opracowywania ekspertyzy analiza okoliczności śmierci. Pozwala ona ocenić, czy decyzja o pozbawieniu się życia była zaplanowana i przemyślana, czy też osoba działała pod wpływem impulsu.

Źródła informacji

Informacje, które należy uwzględnić przy odtwarzaniu omówionych okoliczności, znajdują się przede wszystkim w aktach sprawy. Oprócz zeznań świadków dających ogólny obraz funkcjonowania osoby, której ekspertyza dotyczy (tj. nieżyjącej lub zaginionej), danych dotyczących okoliczności śmierci, wyników ekspertyz kryminalistycznych i medyczno-sądowych (w przypadku osob nieżyjących), szczególne znaczenie ma ewentualna dokumentacja stanu zdrowia fizycznego i psychicznego. Nie chodzi tylko o stwierdzenie występowania poważnych zaburzeń psychicznych (np. depresji, schizofrenii), których związek z zachowaniami audestrukcyjnymi jest powszechnie znany. Również schorzenia somatyczne wpływają na stan psychiczny i mogą przyczyniać się do znacznego obniżenia nastroju, pesymizmu, utraty nadziei.

Innym czynnikiem obciążającym są uzależnienia od alkoholu, czy narkotyków powodujące poważne i trwałe zmiany osobowości. Substancje te zażyte doraźnie mogą wpłynąć na obniżenie krytycyzmu w ocenie sytuacji, zmniejszenie wrażliwości na ból, zdolności empatii, a tym samym stać się czynnikiem ułatwiającym podjęcie działań autodestrukcyjnych.

Trudno oczekiwać, by w aktach sprawy znalazły się wszystkie interesujące biegłego informacje. Przeważnie zachodzi konieczność ich uzupełnienia poprzez wywiady psychologiczne przeprowadzane z osobami wytypowanymi przez psychologa na podstawie analizy akt. Oprócz osób z najbliższego otoczenia osoby nieżyjącej lub zaginionej, istotnych informacji na jej temat mogą udzielić osoby z dalszego otoczenia, mające większy dystans emocjonalny do sprawy i oceniające ją z innej perspektywy.

Należy podkreślić, że obowiązkiem biegłego jest poinformowanie organu procesowego zlecającego opinię o konieczności uzupełnienia informacji psychologicznych poprzez przeprowadzenie wywiadu ze wskazanymi osobami. Wywiad jest w psychologii niekwestionowaną metodą badań i nie ma nic wspólnego z czynnością przesłuchania, tym samym nie może być uznany za pozaprocesowe zbieranie materiału dowodowego. Po uzyskaniu stosownej akceptacji prokuratora lub sędziego, niezbędne jest też uzyskanie zgody wytypowanych osób, gdyż nie mają one obowiązku wzięcia udziału w badaniach.

Ważnym źródłem informacji pozwalającym na odtworzenie sylwetki psychologicznej są też tzw. wytwory osoby nieżyjącej lub zaginionej, a więc wszelkie materiały sporządzone przez nią własnoręcznie. Mogą to być rysunki, obrazy, pamiętniki, zapiski, utwory literackie, korespondencja, a w przypadku uczniów – ich zeszyty.

Informacji o szczególnych uzdolnieniach i zainteresowaniach danej osoby, a także konsekwencji w ich realizacji, dostarczają świadectwa szkolne, zaświadczenia o ukończonych kursach itp. Z kolei przesłanki do tworzenia hipotez o jej relacjach społecznych, pozycji w rodzinie, w środowisku szkolnym lub zawodowym można uzyskać z analizy fotografii tej osoby wykonanych w różnych sytuacjach i różnych okresach jej życia. Bogatym źródłem wiedzy może stać się również jej komputer – zawierający nie tylko tworzone przez nią dokumenty tekstowe, lecz także informacje o rodzaju i charakterze nawiązywanych kontaktów, uczestnictwie w określonych forach dyskusyjnych, podejmowaniu wątków tematycznych, sposobie prezentowania się w portalach społecznościowych, także o najczęściej przeglądanych stronach w Internecie.

O ile osoba nieżyjąca pozostawiła list pożegnalny, może on stanowić istotne źródło informacji o mechaniźmie podejmowania decyzji o samobójstwie. Dla psychologa ważny jest nie tylko komunikat bezpośrednio określający motywy tej decyzji bądź wskazujący osoby, którym samobójca przypisuje odpowiedzialność za swój niekorzystny stan. Analizie poddaje się też formę listu, na podstawie której można wnioskować o stanie emocjonalnym autora w chwili sporządzania zapisu, spontaniczności jego decyzji lub realizacji znacznie wcześniej planowanego zamiaru. Biorąc pod uwagę, że list jest też formą pożegnania się ze światem, może on zawierać przesłanki do wnioskowania o systemie wartości samobójcy, jego autentycznych potrzebach czy znaczących osobach w jego życiu.

Żmudna współpraca

Podsumowując, należy stwierdzić, że efektywność pracy biegłego psychologa, a tym samym przydatność dla celów procesowych jego opinii, będzie tym większa, im bogatszym zasobem informacji ze wskazanych wyżej obszarów dysponuje. Dlatego tak ważna jest dobra współpraca biegłego ze zleceniodawcą ekspertyzy, gdyż to od tego drugiego w dużym stopniu zależy możliwość zebrania dodatkowych materiałów. Dopiero bowiem na podstawie analizy całości informacji możliwe jest wnioskowanie o przyczynach podjęcia samobójstwa bądź też wykluczenie określonych motywów.