Książki prawnicze

Tagi: , ,

Co roku wydawcy wprowadzają na polski rynek kilka tysięcy nowych publikacji książkowych skierowanych do prawników. Są wśród nich zarówno pozycje nowe, jak i kolejne wydania uznanych tytułów. W tej rubryce chcielibyśmy przybliżyć Czytelnikom najciekawsze, naszym zdaniem, książki prawnicze, które ukazały się lub w najbliższym czasie ukażą się na rynku.wydawniczym.

Prawo karne
Józef. K. Gierowski, Lech K. Paprzycki – „Niepoczytalność i psychiatryczne środki zabezpieczające. Zagadnienia prawno-materialne, procesowe, psychiatryczne i psychologiczne”

Fot. C.H. Beck

Józef. K. Gierowski, Lech K. Paprzycki – „Niepoczytalność i psychiatryczne środki zabezpieczające. Zagadnienia prawno-materialne, procesowe, psychiatryczne i psychologiczne”

Nienależnie od różnic w doktrynalnych definicjach, wina jest kluczowym pojęciem prawa karnego, podstawowym warunkiem odpowiedzialności karnej. Jak zauważa przywołany przez autorów opisywanej publikacji prof. Andrzej Zoll, wina to „oceniana z punktu widzenia kryteriów społeczno-etycznych, nieusprawiedliwiona wadliwość procesu decyzyjnego” sprawcy. Kary i środki karne mogą więc dotyczyć tylko tych sprawców przestępstw, na których proces decyzyjny nie miała wpływu choroba psychiczna, upośledzenie umysłowe czy zakłócenia czynności psychicznych, w stopniu wyłączającym zdolność rozpoznania czynu lub pokierowania ich postępowaniem. A zatem, wobec sprawcy niepoczytalnego czy takiego, którego poczytalność w chwili popełnienia czynu była znacznie ograniczona, pozostaje stosowanie środków zabezpieczających.

Kierowanie się powyższą zasadą wymaga w praktyce, dla zapewnienia prawidłowej reakcji prawnokarnej, współdziałania prawników oraz lekarzy – psychiatrów i psychologów. Właściwym warunkom i zasadom tej współpracy poświęcone jest wspólne dzieło profesora nauk medycznych Józefa Krzysztofa Gierowskiego i profesora nauk prawnych oraz prezesa Izby Karnej Sądy Najwyższego Lecha Paprzyckiego. Zadanie, jakie postawili sobie autorzy, trudno zaliczyć do prostych. Zasadniczo inna jest bowiem rola prawa karnego, związana z ochroną porządku prawnego i koniecznością zabezpieczenia społeczeństwa przed sprawcami przestępstw (w tym zaburzonymi psychicznie), inna zaś – medycyny, której zadaniem jest ochrona zdrowia, w zgodzie z dobrą wolą pacjenta. Jak podnoszą autorzy, dualizm ten nieuchronnie musi prowadzić do kolizji związanej zwłaszcza z koniecznością pogodzenia interesu społeczeństwa z prawami jednostki – osoby chorej. Refleksem tego konfliktu są doniesienia medialne wskazujące na konieczność stosowania coraz bardziej radykalnych rozwiązań, np. w stosunku do sprawców przestępstw przeciwko wolności seksualnej. Znajduje on odzwierciedlenie także w niedawnych zmianach w prawie, pozwalających (na warunkach art. 95a k.k.) na umieszczenie sprawcy, po odbyciu kary, w zakładzie zamkniętym i przeprowadzenie terapii farmakologicznej lub psychoterapii celem zapobieżenia popełnieniu podobnego przestępstwa w przyszłości, w tym na farmakologiczne obniżenie popędu seksualnego sprawcy.

Książka zawiera analizę stanów chorobowych i zaburzeń psychicznych wpływający na poczytalność sprawców przestępstw. Nie ogranicza się jednak do ich skatalogowania czy opisania towarzyszących im objawów, przynosi też rozważania szersze, dotyczące etiologii i czynników sprzyjających rozwojowi chorób i zaburzeń, z uwzględnieniem obszernej, światowej literatury przedmiotu. Dla praktyków, w szczególności sędziów, prokuratorów i adwokatów, pomocnymi winny okazać się uwagi odnośnie procesu diagnozowaniu zakłóceń psychicznych, zasad opiniowania o stanie psychicznym czy błędów w opiniowaniu sądowo-psychologicznym. Podobnie należy ocenić zawartą w publikacji analizę ciekawej kwestii prognozowania ryzyka – stopnia zagrożenia, jakie stwarza sprawca czynu zabronionego dla porządku prawnego, w kontekście sięgania po środki zabezpieczające na warunkach art. 93, 94 czy 95a k.k.

„Niepoczytalność i psychiatryczne środki zabezpieczające” to pozycja cenna. Przydatna zarówno dla prawników, jak i psychiatrów i psychologów, zwłaszcza występujących przed sądami w roli biegłych. Szkoda tylko, że do obecnego w debacie publicznej problemu powrotu na wolność zaburzonych psychicznie sprawców drastycznych przestępstw (skazanych w l. 80.) oraz propozycji ich dalszej izolacji połączonej z leczeniem, autorzy opracowania odnieśli się jedynie marginalnie. Wydaje się, że podniesiony w publikacji zarzut niekonstytucyjności tego rozwiązania oraz instrumentalnego traktowania psychiatrii powinien stanowić wstęp do analizy możliwości wyeliminowania zagrożeń związanych z powrotem do społeczeństwa sprawców manifestujących brak akceptacji dla rządzących w nim reguł.

Wydawca: C.H. Beck, s. 454, cena 129 zł

Postępowanie cywilne
Maciej Gutowski – „Bezskuteczność czynności prawnej”

Fot. C.H. Beck

Maciej Gutowski – „Bezskuteczność czynności prawnej”

Monografia „Bezskuteczność czynności prawnej” wieńczy cykl badań dr. hab. Macieja Gutowskiego, profesora Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, nad problematyką wadliwości czynności prawnych. Wcześniej ukazały się prace tego autora dotyczące „brzegowych” przypadków wadliwości – pt. „Nieważność czynności prawnej” (2006 r.) oraz „Wzruszalność czynności prawnej” (2012 r.). Jak zauważa autor, bezskuteczność wydaje się być najtrudniejszą częścią jego rozważań, tak z uwagi na niejednolity charakter jej przypadków, jak również brak ich zamkniętego katalogu oraz wątpliwości interpretacyjne w zakresie identyfikacji czynności bezskutecznych.

Poszczególne rodzaje bezskuteczności, tj. bezskuteczność względna, zawieszona i sensu stricto, wyznaczają zasadniczy podział omawianej pracy. W rozdziale poświęconym bezskuteczności względnej, nie sposób pominąć rozważań dotyczących skargi pauliańskiej. Szczególnie interesująca wydaje się prezentacja tej instytucji na tle prawnoporównawczym, a także rozważania dotyczące zagadnienia świadomości dłużnika i osoby trzeciej w zakresie pokrzywdzenia wierzycieli, domniemań ułatwiających sytuację wierzyciela, czy zbiegu actio pauliana i bezpodstawnego wzbogacenia. Z kolei w rozdziale poświęconym bezskuteczności sensu stricto, autor poddaje analizie te niejednorodne przypadki wadliwości czynności, których nie da się zakwalifikować do innych kategorii, a które łączy wspólny „mechanizm wyłączenia reguł konsekwencyjnych”. Duże znaczenie praktyczne należy również przypisać zawartym w rozdziale VI porównaniom mechanizmów sankcji wobec czynności wadliwych. Autor odwołuje się tu m.in. do schematów graficznych ułatwiających uporządkowanie wiedzy.

Podsumowując swoje rozważania prof. Gutowski przedstawia liczne wnioski de lege ferenda. Pośród nich nie można pominąć postulatu rezygnacji z konstrukcji konwalidacji czynności na rzecz bezskuteczności zawieszonej, a także przypisania sankcji nieważności do tych przypadków, które dzisiaj opisywane są jako bezskuteczność sensu stricto (np. art. 976 k.p.c.). W przypadku tych ostatnich, autor łączy postulat zmiany z zanegowaniem konieczności utrzymywania zbliżonych instytucji oraz możliwością elastycznego podejścia do nieważności bezwzględnej.

Monografia prof. Gutowskiego jest pierwszym całościowym opracowaniem problematyki bezskuteczności. Wyróżnia ją przystępny język i jasna konstrukcja. Godne dostrzeżenia jest i to, że autor, łączący pracę naukową z praktyką adwokacką, na skomplikowane problemy doktrynalne spogląda z uwzględnieniem potrzeb obrotu cywilnoprawnego i gospodarczego. Te cechy pozwalają książkę polecić przede wszystkim praktykom, adwokatom, radcom prawnym i sędziom orzekającym w sprawach cywilnych.

Wydawca: C.H. Beck, s. 516, cena 179 zł

Prawo karne
Sylwia Spurek – „Izolacja sprawcy od ofiary. Instrumenty przeciwdziałania przemocy w rodzinie”

Fot. Wolters Kluwer

Sylwia Spurek – „Izolacja sprawcy od ofiary. Instrumenty przeciwdziałania przemocy w rodzinie”

W powszechnym stereotypie, zjawisko przemocy w rodzinie łączone jest z marginesem społecznym. Media poświęcają problematyce uwagę zazwyczaj dopiero wówczas, gdy przemoc dotyczy tzw. celebrytów lub gdy dochodzi do najbardziej drastycznych jej przejawów godzących w zdrowie i życie ofiar, często dzieci. Z drugiej strony, jak wskazują wyniki badań, prawie połowa Polaków uważa, iż ofiary przemocy akceptują swoją sytuację, zaś kilkanaście procent twierdzi, że dopóki same nie proszą o pomoc, „nie należy się wtrącać”. W świetle tych ustaleń nie powinno zatem dziwić, że aż 13 proc. respondentów dostrzega sytuacje, w których przemoc w rodzinie jest usprawiedliwiona, zaś niemal co czwarty uważa, że sprawca zaprzestanie jej stosowania, gdy… „trafi na odpowiedniego partnera”.

Trudno o lepszą niż powyższe dane rekomendację dla powstania rozprawy naukowej poświęconej analizie tego interdyscyplinarnego problemu. Monografia dr Sylwii Spurek, oparta na jej rozprawie doktorskiej obronionej w czerwcu 2012 r., stanowi próbę całościowego ujęcia zagadnienia przemocy domowej – począwszy od zdefiniowania zasadniczych dla niego pojęć, poprzez analizę statystyk, po prezentację międzynarodowych i krajowych standardów ochrony ofiar. Jaka jest polska skala przemocy w rodzinie? Tylko w 2011 r. odnotowano ponad 70 tys. interwencji domowych związanych z użyciem przemocy. Liczba ofiar przekracza 100 tys. i z całą pewnością znajdziemy je we wszystkich grupach społecznych. Jednocześnie zjawisko, uznawane za jeden z najpoważniejszych problemów społecznych, nie doczekało się dotąd dostatecznej reakcji w postaci zintegrowanych, kompleksowych rozwiązań obejmujących profilaktykę i edukację społeczną, a także skuteczne środki ścigania sprawców przestępstw oraz pomocy ich ofiarom.

W swojej publikacji autorka prezentuje również genezę i „rzeczywistość” funkcjonowania rozwiązań prawnych z ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, w szczególności po jej nowelizacji z czerwca 2010 r. – wśród nich budzącą ożywioną debatę możliwość odebrania dziecka rodzinie przez pracownika socjalnego, nakaz opuszczenia mieszkania przez sprawcę przemocy, czy też jego zatrzymanie porządkowe. Pochyla się też nad stosownymi zmianami wprowadzonymi do k.k. oraz k.k.w., które miały wspomóc mechanizmy ochrony ofiar przemocy domowej, m.in. zakaz zbliżania się sprawcy do ofiary czy obligatoryjne odwołanie warunkowego zwolnienia. Dokonując krytycznej analizy obowiązujących rozwiązań, autorka przedstawia ciekawe wnioski de lege ferenda. Pośród nich znalazł się m.in. postulat przyznania policji uprawnień do nakazania sprawcy przemocy opuszczenia lokalu – jako środka tymczasowej, niezwłocznej ochrony udzielanej ofiarom.

Publikacja warta jest polecenia tym wszystkim, u których ofiary przemocy mogą szukać ochrony i wsparcia, a więc zarówno przedstawicielom wymiaru sprawiedliwości, jak i pracownikom pomocy społecznej.

Wydawca: Wolters Kluwer Polska, s. 320, cena 99 zł

Publicystyka
„Rzeźbienie państwa prawa. 20 lat później. Ewa Łętowska w rozmowie z Krzysztofem Sobczakiem”

Fot. Wolters Kluwer

„Rzeźbienie państwa prawa. 20 lat później. Ewa Łętowska w rozmowie z Krzysztofem Sobczakiem”

Perspektywa ponad dwudziestu lat, które upłynęły od początku transformacji ustrojowej w Polsce, usprawiedliwia pytania o stan państwa i prawa. Pytania te Krzysztof Sobczak – dziennikarz i publicysta prawny – kieruję do prof. Ewy Łętowskiej, pierwszego Rzecznika Praw Obywatelskich, sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaś w latach 2002-2011 – sędziego Trybunału Konstytucyjnego.

Wywiad-rzeka porusza wiele wątków, które ogniskowały uwagę opinii publicznej i trafiały na wokandę Trybunału. Wystarczy wymienić problem nauczania religii w szkołach czy konfliktu wartości na tle ustawy o planowaniu rodziny, kwestię lustracji, a także liczną problematykę koncentrującą się wokół zagadnień dyskryminacji czy równości wobec prawa.

Prof. Łętowska nie pozostawia Czytelnikowi złudzeń, że budowa państwa prawa w Polsce trwa i pewnie jeszcze potrwa. W tym porcesie fundamentalne znaczenie ma, jej zdaniem, wejście w życie Konstytucji RP z 1997 r. Z perspektywy proklamowanych przez nią wartości, Pani Profesor precyzyjnie, czasem nie bez emocji, sięgając po oręż w postaci dogmatyki prawnej, rozprawia się z wadami procesu legislacyjnego, szuka przyczyn psucia prawa, a także piętnuje niedostateczne zakorzenienie na polskim gruncie „prawnoczłowieczych” standardów europejskich. Nie tylko politycy, którym zarzuca instrumentalne traktowanie prawa, nie mogą liczyć na jej litość. Wskazuje też na własne podwórko, wytykając sędziom (w szczególności sądów powszechnych) rutynę i przywiązanie do wykładni językowej, w dodatku ograniczonej do „pierwszego znaczeniowego wrażenia”. Trybunałowi zaś pamięta te przypadki, kiedy mógł zmierzyć się z problemem, lecz odwołując się do względów formalnych, unikał orzekania. Profesor nie ucieka przy tym od pytań trudnych, choćby o ocenę wyroku TK z 2011 r. (K 35/08), dotyczącego dekretu o stanie wojennym. Jej krytyczne wnioski, odwołujące się do granic konstytucyjnego wzorca kontroli, zmuszają do refleksji nad zderzeniem prawa z imperatywem sprawiedliwości historycznej.

„Rzeźbienie państwa prawa” nie pozostawia Czytelnika obojętnym. Nie może być inaczej, skorą rozmowa dotyczy kwestii zasadniczych, a zarazem kontrowersyjnych, zaś Krzysztof Sobczak doczekał się odpowiedzi szczerych, pozwalających odczytać emocje i sympatie jego rozmówczyni.

Wydawca: Wolters Kluwer Polska, s. 384, cena 39 zł