Na wokandzie ETPCz

Tagi: ,
Siedziba Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Fot. Council of Europe

Prezentujemy omówienie najciekawszych orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka zapadłych między marcem a majem 2013 r. – ze szczególnym uwzględnieniem rozstrzygnięć w sprawach polskich.

W ciągu ostatnich trzech miesięcy Trybunał ogłosił jedynie pięć wyroków w sprawach przeciwko państwu polskiemu: dwa dotyczące warunków odbywania kary pozbawienia wolności (Zarzycki przeciwko Polsce oraz Olszewski przeciwko Polsce), jeden dotyczący poszanowania prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego w kontekście przymusowej hospitalizacji skarżącej oraz braku odszkodowania z tego tytułu (Baran przeciwko Polsce), jeden odnoszący się do problematyki długości stosowania tymczasowego aresztowania oraz przeludnienia w jednostce penitencjarnej (Kurkowski przeciwko Polsce) oraz jeden odnośnie prawa do rzetelnego procesu w zakresie dostępu do Naczelnego Sądu Administracyjnego (Kozłowski przeciwko Polsce).

Analizując wskazane wyroki, warto zwrócić uwagę, że w czterech z nich Europejski Trybunał Praw Człowieka odwołał się do szeregu przykładów dobrych praktyk podejmowanych przez władze krajowe. Jedynie w przypadku sprawy Baran przeciwko Polsce, Trybunał w pełni podzielił zarzuty podniesione w skardze.

Długość aresztowania

W sprawie ze skargi Mariusza Kurkowskiego ETPCz nie stwierdził występowania zarzucanego naruszenia art. 5 ust. 3 Konwencji z uwagi na rzekomo nadmierną długość tymczasowego aresztowania skarżącego. W sprawie tej Trybunał uznał, że okres tymczasowego aresztowania trwający prawie rok i jedenaście miesięcy nie był nadmierny z uwagi na uwzględnienie przez sądy decydujące w przedmiocie przedłużenia stosowania środka zapobiegawczego kryteriów wynikających z orzecznictwa ETPCz.

Po pierwsze, Trybunału zaakceptował, że uzasadnione podejrzenie popełnienia przez skarżącego poważnych przestępstw oraz grożąca mu surowa kara stanowiły wystarczającą podstawę stosowania środka na początkowym etapie postępowania. Ponadto, konieczność zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, w szczególności w związku z potrzebą przesłuchania znacznej grupy świadków, uzasadniała kontynuowanie stosowania tymczasowego aresztowania. Trybunał podkreślił również, iż wówczas, gdy potrzeba stosowania środka nie była już uzasadniona, został on przez sąd krajowy uchylony.

W związku z powyższym, Trybunał doszedł do wniosku, że przyczyny przywołane przez sądy krajowe były istotne i wystarczające do uzasadnienia stosowania tymczasowego aresztowania przez cały kwestionowany okres. Ponadto, władze krajowe zachowały szczególną staranność prowadząc postępowanie karne bacząc na fakt, iż sprawa była skomplikowana z uwagi na liczbę oskarżonych oraz to, iż dotyczyła złożonych kwestii finansowych. Stwierdzone w tej sprawie przez ETPCz naruszenia odnosiły się natomiast do kwestii arbitralnego ograniczenia kontaktu skarżącego z jego najbliższymi (naruszenie art. 8 Konwencji) oraz do krótkotrwałego umieszczenia go w przeludnionej celi (naruszenie art. 3 Konwencji).

Opieka medyczna w zakładzie karnym

W dwóch kolejnych sprawach Trybunał nie podzielił stanowiska skarżących co do tego, iż nie zapewniono im należytej opieki medycznej w czasie pobytu w jednostkach penitencjarnych.

Pierwszy z nich, Adam Zarzycki, który w wypadku stracił oba przedramiona i wymaga pomocy osoby trzeciej, został tymczasowo aresztowany, a później pozbawiony wolności w konsekwencji wydanego wyroku skazującego. Co do jego osoby, w ocenie Trybunału, władze krajowe podjęły konieczne działania uwzględniające stan jego zdrowia w celu zapewnienia mu odpowiedniej pomocy. W szczególności korzystał on z dłuższych widzeń i pomocy psychologicznej, jak również przysługiwało mu prawo do otrzymywania dodatkowych paczek żywnościowych. Ponadto, za pośrednictwem władz więziennych skarżący otrzymał możliwość zakupu protez mechanicznych, jak również umożliwiono mu zakup protez biomechanicznych na zasadach identycznych jak osobom przebywającym na wolności (z czego jednak nie skorzystał, podobnie jak z rehabilitacji). Przez cały okres pobytu w zakładzie karnym, jak wskazywali lekarze, stan niepełnosprawności skarżącego nie uniemożliwiał jego izolacji.

Na kanwie tej sprawy Trybunał przypomniał, iż nawet w przypadku osoby chorej, wymagającej skomplikowanego bądź długotrwałego leczenia, nie istnieje ogólny wymóg umieszczenia jej poza zakładem karnym, o ile zakład dysponuje możliwościami zapewnienia takiemu osadzonemu należytej opieki. Skoro zaś we wspomnianej sprawie poziom dolegliwości związany z umieszczeniem w izolacji nie przekroczył minimalnego progu wskazującego na niedopełnienie standardu z art. 3 Konwencji (zakaz tortur i nieludzkiego traktowania), w sprawie tej nie doszło do naruszenia.

W drugiej z tego typu spraw – ze skargi wniesionej przez Grzegorza Olszewskiego – Trybunał nie stwierdził naruszenia zakazu nieludzkiego i poniżającego traktowania z uwagi na rzekomy brak badania skarżącego przez lekarza ortopedę i niezapewnienie mu leków przeciwbólowych. ETPCz podkreślił, że stan zdrowia skarżącego był na bieżąco monitorowany przez lekarzy specjalistów, a władze krajowe stosowały się do ich zaleceń. Do naruszenie art. 3 Konwencji doszło tu jedynie w związku z przeludnieniem panującym w celach, w których przebywał skarżący.

Natomiast w sprawie ze skargi wniesionej przez Piotra Kozłowskiego, Trybunał nie stwierdził naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji (prawo do rzetelnego procesu sądowego) w sytuacji, w której pełnomocnik ustanowiony z urzędu odmówił skarżącemu sporządzenia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Pełnomocnik z urzędu powiadomił bowiem skarżącego o braku podstaw do sporządzenia skargi na tyle wcześnie (11 dni przed upływem stosownego terminu), że skarżący, o ile nie zgadzał się z jego stanowiskiem, mógł skutecznie skorzystać z pomocy pełnomocnika z wyboru.

Ukraina: uwięzienie byłej premier

Ze spraw innych krajów rozstrzyganych przez Trybunał w ostatnich trzech miesiącach, godnym zasygnalizowania wydaje się głośny wyrok w sprawie Tymoszenko przeciwko Ukrainie.

W kontekście tymczasowego aresztowania byłej premier, ETPCz stwierdził szereg naruszeń prawa skarżącej do wolności i bezpieczeństwa osobistego – z uwagi na arbitralne pozbawienie jej wolności (art. 5 ust. 1 Konwencji), brak prawidłowego badania legalności pozbawienia wolności (art. 5 ust. 4 Konwencji), czy też brak możliwości dochodzenia odszkodowania za bezprawne pozbawienie wolności (art. 5 ust. 5 Konwencji). Warto zwrócić też uwagę na dodatkowe stwierdzone naruszenie – art. 18 Konwencji (w tym przypadku w związku z art. 5), które w orzecznictwie Trybunału pojawia się stosunkowo rzadko, a zakazuje stosowania dozwolonych Konwencją ograniczeń praw i wolności w celach innych niż te, dla których je wprowadzono.

Dla przypomnienia: postępowanie karne przeciwko Julii Tymoszenko zostało wszczęte w kwietniu 2011 r. i dotyczyło zarzutu nadużycia władzy przy podpisywaniu umowy na dostawę gazu z Rosji. 11 października 2011 r. była premier została uznana za winną zarzutów i skazana na karę siedmiu lat pozbawienia wolności. Skarżąca zarzuciła, że zastosowanie tymczasowego aresztowania miało na celu wyeliminowanie jej z życia politycznego i pozbawienie możliwości wzięcia udziału w wyborach parlamentarnych. W przypadku Tymoszenko – zdaniem Trybunału, ale wbrew odmiennym twierdzeniom strony rządowej, która wskazywała na konieczność aresztowania w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania – chodziło o ukaranie jej za brak szacunku dla sądu prowadzącego postępowanie, które (podobnie jak w innej zakończonej wcześniej sprawie Lutsenko przeciwko Ukrainie) zostało wszczęte po zmianie władzy na Ukrainie przeciwko liderowi opozycyjnej partii politycznej, dotyczyło zaś rzekomych nadużyć poprzedniej ekipy rządzącej.

Nowy protokół do Konwencji

Mając na uwadze zmiany zmierzające do usprawnienia konwencyjnego systemu ochrony praw człowieka, warto odnotować, że 16 maja br., podczas 123. sesji Komitetu Ministrów Rady Europy, został przyjęty Protokół nr 15 do Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka, wprowadzający zmiany w proceduralnej części Konwencji.

Zgodnie z treścią Protokołu, państwa – strony zdecydowały się przede wszystkim uzupełnić preambułę do Konwencji. Po to, by wyraźnie zaznaczyć, że to na nich właśnie, zgodnie z zasadą subsydiarności, spoczywa podstawowa odpowiedzialność zagwarantowania praw i wolności zdefiniowanych w Konwencji i jej Protokołach dodatkowych oraz że, wywiązując się z tego obowiązku, korzystają z marginesu swobody oceny, pod nadzorem jurysdykcyjnym Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Wśród zmian wprowadzanych Protokołem w celu pełniejszego urzeczywistnienia zasady subsydiarności, warto wskazać również na zmianę w art. 30 Konwencji, regulującą kwestię zrzeczenia się właściwości danej izby Trybunału na rzecz jego Wielkiej Izby. W założeniu zmiana ta ma uelastycznić procedurę postępowania przed Trybunałem poprzez wyłączenie możliwości sprzeciwienia się przez strony takiemu zrzeczeniu w przypadku, gdy w sprawie toczącej się przed którąś z izb pojawia się poważne zagadnienie dotyczące interpretacji Konwencji lub jej protokołów, lub jeśli rozstrzygnięcie takiego zagadnienie może doprowadzić do sprzeczności z wyrokiem wydanym wcześniej przez Trybunał.

Szersze praktyczne znaczenie, w szczególności dla osób, które zdecydują się na skierowanie sprawy do Trybunału, będzie miało z pewnością skrócenie terminu do wniesienia skargi określonego w ust. 1 art. 35 – z sześciu do czterech miesięcy od daty podjęcia ostatecznej decyzji na szczeblu krajowym. Bardziej efektywnemu eliminowaniu skarg w sprawach błahych czy nieistotnych ma z kolei służyć zmiana w zakresie stosunkowo nowego kryterium dopuszczalności skargi do Trybunału, określonego w lit. b ust. 3 art. 35 Konwencji. Dotyczy ona możliwości uznania skargi za niedopuszczalną z uwagi na fakt, że skarżący nie doznał znaczącego uszczerbku i sprowadza się do wyeliminowania obowiązującego dziś zastrzeżenia, że wymóg ten nie dotyczy spraw nienależycie rozpoznanych przez sąd.

Protokół nr 15 zostanie otwarty do podpisu 24 czerwca br. W życie wejdzie zaś w pierwszym dniu miesiąca następującego po upływie trzech miesięcy od dnia wyrażenia przez wszystkie państwa – strony Konwencji zgody na związanie się Protokołem na warunkach w nim określonych.