Książki prawnicze

Tagi: , , , ,

Co roku wydawcy wprowadzają na polski rynek kilka tysięcy publikacji książkowych skierowanych do prawników. Są wśród nich zarówno pozycje nowe, jak i kolejne wydania uznanych tytułów. W tej rubryce przybliżamy pozycje, które ukazały się lub w najbliższym czasie ukażą na rynku wydawniczym. Z nadzieją, że omawiane publikacje staną się użyteczne w pracy Czytelnika.

 Odszkodowanie za błędy wymiaru sprawiedliwości
Odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie

Fot. CH Beck

Łukasz Chojniak – „Odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie”

Jak zauważa autor tej pracy, choć ustawodawca zdaje się przyjmować za oczywiste, iż omyłki sądowe mogą zdarzać się w każdym postępowaniu, to należy dążyć do ich maksymalnego ograniczenia. Nadto, państwo ma obowiązek skonstruowania skutecznych mechanizmów pozwalających na kompensację szkód, jakie obywatel może doznać w związku z błędami szeroko rozumianego wymiaru sprawiedliwości.

Monografia dr. Łukasza Chojniaka, adwokata, adiunkta w Katedrze Kryminologii i Polityki Kryminalnej UW, stanowi rozwinięcie obronionej przez niego rozprawy doktorskiej. Autor stawia sobie za cel przede wszystkim odpowiedź na pytanie, czy obowiązujący stan prawny w zakresie objętym rozdziałem 58 k.p.k. dostatecznie urzeczywistnia zasadę sprawiedliwości, czy odpowiada standardom państwa prawa. Jednocześnie już na wstępie zaznacza, określając tym samym ramy swojej pracy, że we współczesnym świecie często już samo przedstawienie zarzutów w postępowaniu przygotowawczym stygmatyzuje podejrzanego, zaś autorzy relacji prasowych zapominają o domniemaniu niewinności.

Monografia dzieli się na cztery zasadnicze części. Pierwsza ukazuje instytucję odszkodowania za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie na tle innych rozwiązań procesowych oraz materialnoprawnych, z uwzględnieniem analizy wybranych obcych systemów prawnych. Druga koncentruje się na omówieniu zakresu przedmiotowego pojęcia niesłusznego skazania oraz niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania i zatrzymania. Kolejna dotyczy odpowiedzialności Skarbu Państwa, a ściślej jej braku, za samo niesłuszne oskarżenie. Pracę zamyka podsumowanie wraz z próbą odpowiedzi na pytanie o ocenę aktualnych polskich karnoprocesowych rozwiązań kompensacyjnych. W tej części rozprawy autor zawarł też szereg ciekawych uwag na tle propozycji legislacyjnych, które znalazły się w oczekującej na wejście w życie tzw. dużej nowelizacji k.p.k. (Dz.U. z 2013 r., poz. 1247).

W monografii dr. Chojniaka Czytelnik znajdzie rzetelnie przedstawioną wiedzę z zakresu omawianej problematyki, z uwzględnieniem gwarancyjnych rozwiązań zawartych w Konstytucji RP i przyjętych przez Polskę aktów prawa międzynarodowego. Omówieniu stanowisk orzecznictwa i doktryny nierzadko towarzyszy krytyczna refleksja autora. Szczególnie ciekawie wypadają tu uwagi poświęcone pojęciu „niewątpliwej” niesłuszności skazania, zatrzymania oraz tymczasowego aresztowania jako podstawy odszkodowawczej. Cenne w praktyce orzeczniczej powinny okazać się także rozważania odnośnie stosowania prawa cywilnego materialnego w procesie odszkodowawczym. Warto również wspomnieć o poruszonej w tej monografii problematyce wynagrodzenia szkód osobom represjonowanym za działalność opozycyjno-niepodległościową w PRL, a także odpowiedzialności sędziów za bezprawie z lat 1944-1989. Autor słusznie zauważa, że odpowiedzialność sprawców krzywd mieści się – przynajmniej w ujęciu moralnym – w zakresie ich wynagrodzenia. Dobierając rzeczowe argumenty, w granicach naukowego sporu, Autor stanowczo kwestionuje też nadal obecne w debacie publicznej twierdzenie, że jeżeli w kraju obowiązuje określony system prawny, a sędzia działał zgodnie z tym systemem, nie może być po zmianie ustroju oskarżony o działanie bezprawne.

Wydawca: C. H. Beck, s. 313, cena 99 zł

Procedura karna
Instytucja gravamen w postępowaniu karnym

Fot. CH Beck

Joanna Brylak – „Instytucja gravamen w postępowaniu karnym”Prawo do zaskarżania orzeczeń wydanych w pierwszej instancji ma charakter konstytucyjny, a jego właściwa realizacja w procesie karnym decyduje o rzetelności postępowania. Na prawidłowo sporządzony środek odwoławczy składa s

ię wiele elementów, z których należy wymienić przede wszystkim określenie zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz precyzyjne wskazanie, czego domaga się skarżący oraz jakie elementy orzeczenia uznaje za nietrafne i naruszające jego interes. W tym miejscu pojawia się pojęcie gravamen wiązane z „uciążliwością” orzeczenia dla skarżącego i w konsekwencji z jego interesem w kwestionowaniu takiego rozstrzygnięcia. Przepis art. 425 § 3 k.p.k. stwierdza w sposób syntetyczny, że skarżyć można jedynie rozstrzygnięcia lub ustalenia naruszające prawa skarżącego lub szkodzące jego interesom.

Monografia dr. Joanny Brylak to przede wszystkim analiza instytucji gravamen na tle zasadniczych zagadnień postępowania odwoławczego, takich jak granice środka odwoławczego i przyczyny odwoławcze. W zasadniczym dla pracy rozdziale II autorka bada instytucję gravamen w kontekście subiektywnych i obiektywnych kryteriów naruszenia interesu strony, szereg ciekawych uwag poświęcając samemu pojęciu „interesu”. W tym też rozdziale znalazły się rozważania dotyczące stosunku instytucji gravamen do zakazu reformationis in peius (pogorszenia sytuacji skazanego w wyniku wyroku w postępowaniu odwoławczym). Wydaje się przy tym oczywistym, że ustalenie przez sąd granic „uciążliwości” orzeczenia stanowi właściwy punkt wyjścia w zakresie oceny możliwości wydania orzeczenia surowszego – na skutek kontroli instancyjnej. Za szczególnie wartościowe należy uznać uwagi dr. J. Brylak poświęcone sytuacji poszczególnych podmiotów procesu karnego związanych instytucją gravamen. Nie można tu pominąć zwłaszcza szczególnej sytuacji obrońcy oskarżonego, który może podejmować tylko czynności na jego korzyść.

Pracę zamyka analiza poszczególnych rozstrzygnięć procesowych z punktu widzenia zastosowania instytucji gravamen oraz wnioski z uwzględnieniem postulatów de lege ferenda. Monografia zasługuje na polecenie przede wszystkim adwokatom występującym w sprawach karnych i sędziom, szczególnie wydziałów karnych odwoławczych.

Wydawca: C. H. Beck, s. 221, cena 89 zł

 Zbrodnia sądowa
Crimen laesae iustitiae. Odpowiedzialność karna sędziów i prokuratorów za zbrodnie sądowe według prawa norymberskiego, niemieckiego, austriackiego i polskiego

Fot. Wydawnictwo UŁ

Witold Kulesza – „Crimen laesae iustitiae. Odpowiedzialność karna sędziów i prokuratorów za zbrodnie sądowe według prawa norymberskiego, niemieckiego, austriackiego i polskiego”

Sędzia dlatego właśnie korzysta z niezawisłości, by orzekając prawa nie wypaczał, by służył sprawiedliwości. Stwierdzenie to może stanowić właściwy wstęp do prezentacji książki ważnej, bo poświęconej problematyce zbrodni sądowych i wątpliwej w praktyce odpowiedzialności ich sprawców – zarówno tych, którzy służyli totalitarnemu systemowi nazistowskiemu, jak i komunistycznemu.

Sprawiedliwość rozstrzygnięcia, jak się wydaje oczywisty cel każdego procesu, powinna być zasadniczą regułą postępowania sędziów, pełniących rolę najważniejszych stróżów sprawiedliwości. Stąd szczególnego znaczenia w pracy dr. hab. Witolda Kuleszy, profesora Uniwersytetu Łódzkiego, poświęconej zbrodni obrazy sprawiedliwości, przypisano próbie odpowiedzi na pytanie, czy sędziowie rzeczywiście są zawsze związani treścią prawa. Również prawa nieludzkiego, rażąco niesprawiedliwego, takiego, które np. łamie podstawowe, naturalne, wspólne cywilizowanym społeczeństwom, zasady – choćby nullum crimen sine lege czy lex retro non agit. Obok tego pytania musiało pojawić się kolejne. Czy sędziów, a także prokuratorów. zwalnia z odpowiedzialności podnoszona często argumentacja o ich braku świadomości bezprawności działania w oparciu o zbrodnicze „prawo”?

Autor nie ma problemu z odpowiedzią na te pytania. Stwierdza dobitnie, że ślepota prawna, która nie pozwoliła prokuratorom i sędziom rozpoznać tego, że zasada lex retro non agit ma absolutny charakter, jest specyficznym schorzeniem mentalnym sądowych prawników przenoszonym drogą instancyjną i utrwalającym się w swych objawach na skutek wzajemnego oddziaływania ich na siebie w toku instancji stosowania ustawowego bezprawia.

W tym kontekście autor jednoznacznie ocenia postawę sędziów gwałcących zasadę lex retro non agit i wydających wyroki skazujące np. organizatorów protestów przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego, w dniu 13 grudnia 1981 r. (przed publikacją dekretu penalizującego kontynuację działalności związkowej i organizowanie strajków). Zdecydowanie ocenia również uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2007 r. (I KZP 37/07), zgodnie z którą sądy orzekające w sprawach o przestępstwa z dekretu Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U., nr 29, poz. 154) nie były zwolnione z obowiązku stosowania retroaktywnych przepisów karnych rangi ustawowej.

Szeroko przytaczając stany faktyczne i zapadłe na ich tle zbrodnicze wyroki sądów III Rzeszy oraz sądów komunistycznych, a także znajdując analogię w prawniczej argumentacji ich sprawców, prof. W. Kulesza analizuje szczegółowo postacie karalnego wypaczania prawa przez sędziów i prokuratorów, w świetle szczególnych norymberskich, a także niemieckich i austriackich regulacji prawnych oraz polskich rozwiązań normatywnych. Odnosząc się do kondycji moralnej sędziów III Rzeszy, prof. Kulesza wskazuje, że nie został odnotowany żaden wyrok, wydany w zgodzie z sędziowskim sumieniem, który jako zbyt łagodny naraziłby życie, zdrowie lub wolność sędziego na niebezpieczeństwo z tego powodu, że jego orzeczenie potępiły władze Rzeszy jako sprzeczne z jej ideologią. Z drugiej strony, jak podaje profesor, przed sądami demokratycznych Niemiec zostały przeprowadzone łącznie 22 postępowania przeciwko sędziom i prokuratorom III Rzeszy. Skazano w nich wyłącznie sędziów sądów doraźnych. Niestety, ustalenia prof. W. Kuleszy nie pozostawiają wątpliwości, że także w przypadku sędziów komunistycznych sprawiedliwość nie zatryumfowała. Dotyczy to nawet tych, którzy i prawo, i swoją rolę w jego stosowaniu postrzegali jako narzędzie w walce klasowej i zwalczaniu „elementów kontrrewolucji”.

Na tle polskich doświadczeń dotyczących zbrodni sądowych, Autor przedstawił klasyfikację zasadniczych wypaczeń prawa. Obejmuje ona m.in. naruszanie zasady lex retro non agit, posługiwanie się przez sędziego ogólnie sformułowanym przepisem w sposób, który prowadzi do stworzenia przestępstwa, wykraczanie poza semantyczną treść przepisu w drodze wykładni rozszerzającej po to, by uzasadnić ukaranie za czyn niezabroniony przez ustawę, czy też wymierzanie kary tak surowej, że niedającej się pogodzić z elementarnym poczuciem sprawiedliwości.

Co istotne, rozważania prof. Kuleszy nie ograniczają się do analizy historycznej sądowego bezprawia, autor Postuluje bowiem wprowadzenie do obowiązującego kodeksu przepisu, który wypaczanie prawa opisywałby jako przestępstwo sui generis. Działania tego, jak zauważa, wymaga pamięć i sprawiedliwość.

„Crimen laesae iustitiae” powinna być lekturą obowiązkową dla wszystkich, którzy aspirują do służby sędziowskiej i prokuratorskiej. Pozycja ta, dając świadectwo prawdzie, stanowi również swoiste zadośćuczynienie dla ofiar sądowej niesprawiedliwości.

Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 529, cena 69,30 zł

 Postępowanie wobec nieletnich
Prawny system postępowania z nieletnimi w Polsce

Fot. Wolters Kluwer

Violetta Konarska-Wrzosek – „Prawny system postępowania z nieletnimi w Polsce”

Podstawową dyrektywą postępowania w sprawach nieletnich jest dobro tych osób, co determinuje sposób reakcji na czyny karalne przez nie popełniane. Założenie to zderza się jednak ze społecznym, umacnianym wielokrotnie przez media, przekonaniem, iż ta właśnie grupa sprawców, często już zdemoralizowanych, szczególnie zagraża dobrom chronionym prawem, pozostając jednocześnie bezkarna – przynajmniej w rozumieniu sprawiedliwej odpłaty za najpoważniejsze przestępstwa.

Dr hab. Violetta Konarska-Wrzosek, prof. UMK w Toruniu, kierownik Katedry Prawa Karnego i Kryminologii – odwołując się do wyników analiz kryminologicznych – stanowczo polemizuje z powyższym poglądem. Wskazuje jednocześnie na konieczność tworzenia systemu w założeniu odpowiadającemu przede wszystkim potrzebie wychowania oraz kształtowania właściwych postaw nieletnich, którzy wprawdzie weszli w konflikt z prawem, mają jednak szansę i zasługują na powrotu do normalnego życia. Niejako w uzasadnieniu tego stanowiska autorka stawia sobie za cel uświadomienie Czytelnikowi odrębności rozwojowych dzieci i młodzieży, usprawiedliwiających ich specjalne traktowanie na tle dorosłych sprawców przestępstw. Z kolei szerokiej prezentacji reguł rządzących postępowaniem w sprawach nieletnich towarzyszy wiele cennych uwag poświęconych pojęciu demoralizacji, słusznie postrzeganemu jako nie dość precyzyjna – w ujęciu normatywnym – podstawa ingerencji sądu w życie nieletniego i jego rodziny.

Na kolejnych kartach swojej pracy autorka omawia pozostające w dyspozycji sądu środki wychowawcze, wychowawczo – lecznicze i poprawcze. Prof. Konarska-Wrzosek widzi je zarówno w kontekście stawianych im specyficznych celów, jak i praktyki orzeczniczej, czemu niewątpliwie służy odwołanie się do wyników badań statystycznych. W tym samym rozdziale znajdziemy także przekonujące argumenty za stosowaniem mediacji w sprawach nieletnich oraz ciekawe rozważania poświęcone wyjątkowej możliwości orzekania wobec nieletnich kar kryminalnych. Konsekwentnie realizując założenie całościowego ujęcia tematyki, kolejne rozdziały autorka poświęca postępowaniu przed sądem rodzinnym i postępowaniu wykonawczemu. Na uwagę zasługuje tu konsekwentna obrona obowiązującego modelu postępowania, który dopuszcza łączenie funkcji sędziego prowadzącego postępowanie wyjaśniające i sędziego orzekającego na rozprawie. Podjęcie tego problemu, budzącego kontrowersje z punktu widzenia prawa do bezstronnego sądu, wydaje się celowe – zwłaszcza w kontekście krytycznego stanowiska Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Adamkiewicz przeciwko Polsce.

Krajowe rozwiązania normatywne zestawione zostały ze standardami międzynarodowymi i wybranymi regulacjami obowiązującymi m.in. w Niemczech, Holandii, Włoszech czy w Anglii i Walii. Ich analiza porównawcza, wraz z uwzględnieniem wyników badań, zwłaszcza psychologicznych, a także głosów doktryny, pozwoliła Autorce – od 2009 r. kierującej ministerialnym zespołem ekspertów z zakresu problematyki nieletnich – na krytyczną w wielu punktach ocenę aktualnego stanu prawnego i przedstawienie całościowej koncepcji polskiego systemu postępowania z nieletnimi. Jest ona szczególnie cenna w kontekście szerokiej nowelizacji (wchodzącej w życie z dniem 1 stycznia 2014 r.), pochodzącej jeszcze z 1982 r.. ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich.

Wydawca: Wolters Kluwer Polska, s. 321, cena 99 zł

Recenzje przygotował sędzia Rafał Reiwer