Budżet wciąż rosnący

Tagi: , , ,

Projekt budżetu sądów na 2014 r., pomimo trudnej sytuacji gospodarczo-ekonomicznej państwa, zakłada zwiększenie wydatków. Na działalność orzeczniczą oraz zapewnienie warunków do sprawnej pracy sądów przewidziano o 250 mln zł więcej niż rok wcześniej.

Utrzymująca się kryzysowa sytuacja gospodarczo-ekonomiczna, której widoczną konsekwencją w sektorze finansów publicznych stała się w ostatnich miesiącach nowelizacja ustawy budżetowej na 2013 r., sprawia, że projekt budżetu na 2014 r. jest kolejnym planem finansowym sporządzonym w warunkach istotnych ograniczeń po stronie wydatkowej. Powyższe determinuje również kształt projektu planu wydatków sądownictwa powszechnego. Odnotować jednak należy, że zarówno ograniczenie planu wydatków sądownictwa w ramach nowelizacji budżetu na 2013 r., jak i restrykcyjne zasady konstruowania projektu planu finansowego na 2014 r., nie wpłynęły w sposób istotny na zmniejszenie wysokości środków publicznych przeznaczanych na funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości.

W przypadku nowelizacji budżetu na 2013 r., ograniczenie planu wydatków o 82 mln zł było relatywnie niewielkie – w ujęciu procentowym wyniosło bowiem ok. 1,3 proc. pierwotnie planowanych wydatków. Projekt budżetu sądów na 2014 r. zakłada natomiast zwiększenie poziomu wydatków w stosunku do roku poprzedniego – zarówno w odniesieniu do nakładów planowanych w pierwotnej ustawie budżetowej, jak i do wielkości wynikających z ustawy znowelizowanej.

Analogicznie jak w ubiegłych latach, cały projekt budżetu państwa, a w konsekwencji również budżet sądownictwa, został opracowany z uwzględnieniem tzw. dyscyplinującej reguły wydatkowej (mającej charakter ustawowy – por. art. 112a i 112b ustawy o finansach publicznych), zgodnie z którą wydatki budżetowe nie mogą przekraczać łącznych wydatków roku poprzedniego, powiększonych o wskaźnik inflacji plus jeden punkt procentowy. Z kolei, z uwagi na mechanizm zamrożenia wydatków na wynagrodzenia (na poziomie ustawy budżetowej na 2013 r.), kwestia ewentualnego zwiększenia wysokości funduszu wynagrodzeń w sektorze publicznym została w praktyce wyłączona z obszaru autonomicznych decyzji poszczególnych ministrów. W rezultacie, w projekcie budżetu sądów powszechnych mogły zostać zabezpieczone środki jedynie na podwyżki, kształtowanych na odrębnych zasadach, wynagrodzeń sędziów oraz powiązanych z nimi wynagrodzeń referendarzy oraz uposażeń sędziów w stanie spoczynku.

Plan wydatków sądownictwa powszechnego wg ustawy budżetowej – lata 2003-2014
Plan wydatków sądownictwa powszechnego wg ustawy budżetowej – lata 2003-2014

 

Priorytet: działalność orzecznicza

Plan wydatków sądownictwa na 2014 r. został ustalony na poziomie niemal 6,5 mld zł i jest wyższy od wydatków zaplanowanych w pierwotnej ustawie budżetowej na rok 2013 o 2,7 proc. W porównaniu do skorygowanego planu wydatków sądownictwa w znowelizowanej ustawie budżetowej na 2013 r., poziom wydatków wzrasta faktycznie o ponad 4 proc. W ujęciu wartościowym oznacza to nakłady wyższe o ponad 250 mln zł.

W strukturze budżetu sądownictwa na 2014 r. największą pozycję (niemal czwarta część budżetu), w łącznej kwocie przekraczającej 1,45 mld zł, stanowią wydatki na zapewnienie profesjonalnej kadry orzeczniczej. W porównaniu do 2013 r., wynagrodzenia sędziów wzrosną o 3,31 proc. – zgodnie ze wzrostem podstawy ustalania tych wynagrodzeń (przeciętne wynagrodzenie w gospodarce w II kwartale 2013 r.). Środki na podwyżkę wynagrodzeń sędziów to łącznie ponad 43 mln zł. W związku z powiązaniem z wynagrodzeniami sędziów czynnych zawodowo, dostosowanie uposażeń sędziów w stanie spoczynku i uposażeń rodzinnych do zwiększonej podstawy ich wymiaru wymagać będzie dodatkowych 8 mln zł, zaś podwyżka wynagrodzeń referendarzy – dalszych 6 mln zł.

Drugą pod względem wielkości grupę wydatków (20 proc. budżetu sądownictwa) stanowią środki na zapewnienie kadry wspomagającej sędziów w realizacji zadań związanych z procesem sprawowania wymiaru sprawiedliwości. W łącznej kwocie 1,29 mld zł obejmuje ona wynagrodzenia asystentów sędziów oraz urzędników sądowych zatrudnionych w wydziałach merytorycznych sądów powszechnych. Na realizację zadań z zakresu ochrony prawnej (wynagrodzenia referendarzy sądowych) zabezpieczone zostały natomiast środki w wysokości 210 mln zł.

Obok wyżej wskazanych, w projekcie budżetu zapewnione zostały środki w sposób bezpośredni związane z kosztami prowadzenia postępowań sądowych, obejmujące m.in. koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej z urzędu, koszty doręczeń wezwań i pism sądowych, należności z tytułu wydanych opinii, wynagrodzenia biegłych, rekompensaty pieniężne dla ławników za czas wykonywania czynności w sądzie, zwroty kosztów diet, przejazdów, noclegów dla ławników, biegłych i świadków, koszty egzekucji i zabezpieczenia komorniczego, itp. – w łącznej wysokości 647 mln zł.

Biorąc pod uwagę środki na wykonywanie orzeczeń sądu przez kuratorską służbę sądową, zaplanowane na poziomie 616 mln zł, na szeroko rozumianą działalność orzeczniczą sądów i realizację orzeczeń projekt budżetu państwa na 2014 r. gwarantuje kwotę przekraczającą 4,2 mld zł.

Realizacja zasadniczych zadań związanych z rozpatrywaniem spraw sądowych i ochroną prawną oraz wykonaniem orzeczeń sądowych obejmuje zatem 2/3 planowanych wydatków w części budżetu państwa odpowiadającej sądom powszechnym.

Zadania pomocnicze

Pozostałe środki z projektu budżetu przeznaczone są na zapewnienie warunków i infrastruktury niezbędnych do realizacji zadań merytorycznych sądownictwa. Zaplanowano je w łącznej wysokości 1,9 mld zł. W tej grupie wydatków ujęte zostały środki na utrzymanie nieruchomości sądowych, zapewnienie obsługi organizacyjnej i administracyjnej sądów, a także utrzymanie i rozwój infrastruktury informatycznej.

W ramach powyższych kategorii, obok wynagrodzeń urzędników sądowych zatrudnionych w oddziałach sądów, realizujących zadania pomocnicze (finanse, kadry, administracja, logistyka, itp.), zabezpieczone zostały także środki finansowe na zakupy usług zewnętrznych, koszty mediów, zakupy materiałów i wyposażenia, zobowiązania publiczno-prawne oraz pozostałe wydatki związane z bieżącym utrzymaniem i funkcjonowaniem jednostek organizacyjnych sądownictwa.

W ramach omawianej grupy wydatków, istotną kategorią pozostają także wydatki majątkowe (inwestycyjne), w ramach których zdecydowana większość (299 mln zł z puli 363 mln zł) obejmuje wydatki z przeznaczeniem na podnoszenie standardów funkcjonowania sądów,
w szczególności poprzez ograniczanie niedoboru powierzchni użytkowej w budynkach sądów. Z uwagi na obostrzenia zewnętrzne wynikające z założeń projektu budżetu państwa na 2014 r., wydatki inwestycyjne musiały zostać zaplanowane z ograniczeniem do inwestycji kontynuowanych, bez możliwości uwzględnienia inwestycji noworozpoczynanych.

Z uwagi na pierwszoplanowe znaczenie dla usprawnienia pracy sądów, bardzo istotną pozycję w planie budżetu – podobnie jak w latach ubiegłych – stanowią wydatki związane z projektami w obszarze informatyzacji sądownictwa. Na ich realizację zaplanowano kwotę 64 mln zł wydatków o charakterze inwestycyjnym, natomiast łączny budżet wydatków związanych z utrzymaniem i rozwojem infrastruktury informatycznej sądów – z uwzględnieniem zarówno wydatków majątkowych, jak i bieżących – wynosi ok. 225 mln zł.

Struktura budżetu sądownictwa
w 2013 r. – układ zadaniowy
183277

Optymalizacja wykorzystania zasobów

Projekt budżetu sądownictwa na 2014 r. to projekt napięty, z ograniczeniami wynikającymi z uwarunkowań zewnętrznych. Niemniej, kontynuowany jest trend wzrostu nakładów na sądownictwo, zaś zwiększenie wydatków osiągnęło maksymalny, dopuszczalny w obecnych uwarunkowaniach prawnych, poziom.

W warunkach istotnych ograniczeń finansów publicznych, za krytyczny element zarządzania sądami należy przyjąć – jakkolwiek banalnie postulat ten by nie brzmiał – optymalne wykorzystanie dostępnych środków. Niezbędne jest zatem kontynuowanie trendu przejścia, z podejścia ukierunkowanego na pozyskiwanie z budżetu państwa coraz wyższych środków finansowych, do orientacji na maksymalizację efektów w ramach posiadanych zasobów. W obszarze kadrowym postulat ten oznacza m.in. prowadzenie polityki elastycznego zatrudniania i wynagradzania. W tym kontekście należy zaznaczyć, że w projekcie budżetu na 2014 r. zaplanowano utworzenie 129 dodatkowych etatów referendarzy sądowych. Etaty te jednak nie powstaną na bazie dodatkowych funduszy z budżetu państwa, ale w ramach dostępnych środków finansowych, bez zwiększania funduszu wynagrodzeń – podobnie jak miało to miejsce w przypadku 100 etatów sędziowskich i 81 asystenckich w 2013 r.

W sferze finansowej bezwzględnym wymogiem staje się natomiast wykorzystywanie, w coraz szerszym stopniu, nowoczesnych metod i narzędzi zarządczych, które pozwalają na podejmowanie decyzji o alokacji środków w obszary wymagające doinwestowania, bez nadmiernego ryzyka powodowania zakłóceń w pozostałych obszarach funkcjonowania sądu, gdzie „generowane” są oszczędności. W taki właśnie model wpisuje się Zintegrowany System Rachunkowości i Zarządzania Kadrami (ZSRK), który na początku 2014 r., po pilotażowym wdrożeniu w apelacji wrocławskiej, zostanie uruchomiony we wszystkich sądach. Obecnie w sądach powszechnych funkcjonuje ponad 1,5 tys. niezależnych aplikacji informatycznych, istnieją różne plany kont w rachunkowości oraz zróżnicowane procedury. Wprowadzenie ZSRK wpłynie na obniżenie kosztów administrowania systemami oraz znacznie usprawni pozyskiwanie informacji i sporządzanie sprawozdań. Zarówno w obszarze finansowym, jak i statystycznym (odnoszącym się do meritum działalności sądów, tj. sprawowania wymiaru sprawiedliwości), możliwe będzie dokonywanie bardziej złożonych analiz dotyczących efektywności i skuteczności działania poszczególnych sądów, wielowymiarowych analiz porównawczych oraz analiz obciążenia pracą. W połączeniu z przygotowywanymi zmianami w zakresie wdrożenia rachunku kosztów oraz rozwoju budżetu zadaniowego powstanie zatem kompleksowy system monitorowania oraz raportowania danych finansowych, kadrowych i statystycznych na potrzeby zarządzania sądownictwem.

Sposób zarządzania, w którym efektywne funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości nie jest zależne jedynie od dodatkowego strumienia środków z budżetu państwa, ale od zdolności do optymalnego wykorzystania posiadanych zasobów (kadrowych, finansowych i rzeczowych), to kluczowe wyzwanie dla sądownictwa – zarówno w obecnych realiach budżetowych, jak i przy stale rosnącej liczbie spraw wpływających do polskich sądów.