Karne (r)ewolucje

Tagi: , , , ,
Od lewej: prof. Piotr Hofmański, od grudnia 2013 r. przewodniczący Komisji Kodyfikacyjnej, oraz prof. Andrzej Zoll, przewodniczący Komisji ustępującej kadencji

Fot. Krzysztof Wojciewski

Od opracowania nowego modelu procesu karnego, przez stypizowane przestępstwa stalkingu, po projekt nowelizacji Kodeksu karnego – oto dorobek czterech lat pracy Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego pod przewodnictwem prof. Andrzeja Zolla.
W listopadzie 2013 r. minęła jej dotychczasowa kadencja.

Ostatnie posiedzenie plenarne działającej przy Ministrze Sprawiedliwości Komisji w kadencji 2009–2013 odbyło się 5 listopada ub.r. W tym dniu prof. dr hab. Andrzej Zoll, przewodniczący Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, przekazał na ręce ministra Marka Biernackiego projekt nowelizacji części ogólnej i szczególnej Kodeksu karnego, będący zwieńczeniem prac mijającej kadencji. Profesor podsumował również dokonania Komisji, informując, że w ostatnich czterech latach opracowała ona projekty trzech ustaw i ponad 50 opinii prawnych, zorganizowała sześć konferencji naukowych oraz wydała trzy numery biuletynu KKPK.

Pod tymi danymi statystycznymi kryją się znaczące rozwiązania, które bądź funkcjonują już w polskim porządku prawnym, bądź niebawem znajdą w nim swoje miejsce.

Uporczywe nękanie

Kiedy 3 grudnia 2009 r. Komisja formułowała priorytety i tworzyła plan działania zakładający zmianę obowiązującego modelu postępowania karnego, nie przypuszczano, że pierwszym zadaniem legislacyjnym, z którym przyjdzie zmierzyć się jej członkom, będzie nowelizacja prawa karnego materialnego. Do Komisji skierowano bowiem raport z badań Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości dotyczących sytuacji nienoszących znamion przemocy ani groźby karalnej, które jednak wywołują stan zagrożenia u ofiar bądź zmuszają ich do określonych zachowań.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego podzieliła wnioski z raportu co do braku odpowiedzialności karnej za stosowanie tego typu przemocy. Zaproponowała jednocześnie wprowadzenie nowego typu czynu zabronionego skierowanego przeciwko wolności, ściganego na wniosek, w ramach którego odpowiedzialności karnej podlegałaby osoba uporczywie nękająca inną osobę lub naruszająca jej prywatność, wywołująca poczucie zagrożenia u takiej osoby lub osoby jej najbliższej (tzw. stalking). Kryminalizacji miało również podlegać podszycie się pod inną osobę i wykorzystanie wizerunku takiej osoby lub jej danych osobowych w celu wyrządzenia jej szkody osobistej lub majątkowej. Czyn ten w typie podstawowym zagrożony byłby karą pozbawienia wolności do trzech lat, a w typie kwalifikowanym, ze względu na targnięcie się pokrzywdzonego na życie – w granicach od roku do 10 lat.

Projekt stosownej nowelizacji Kodeksu karnego, przewidujący również możliwość orzeczenia środka karnego w postaci zakazu kontaktowania się sprawcy stalkingu z pokrzywdzonym, został skierowany jako inicjatywa rządowa do Sejmu w lipcu 2010 r. 25 lutego 2011 r. Sejm przyjął tę ustawę, wprowadzając nowy typ czynu zabronionego w zasadzie w kształcie proponowanym przez Komisję. Funkcjonuje on w polskim porządku prawnym począwszy od 6 czerwca 2011 r. Jak wynika z danych statystycznych Ministerstwa Sprawiedliwości, w 2012 r. osądzono ogółem 601 osób za przestępstwa z przedmiotowego art. 190a k.k., zaś w I półroczu 2013 r. – już 512 osób.

Proces karny: nowe zadania sądu i stron

W okresie, gdy Sejm przyjmował ustawę o tzw. stalkingu, powołany z grona Komisji Kodyfikacyjnej zespół ds. nowelizacji prawa karnego procesowego pod przewodnictwem prof. dr. hab. Piotra Hofmańskiego zakończył prace nad projektem obszernej nowelizacji dokonującej zmiany modelu procesu karnego, w szczególności głęboko ingerującej w kształt postępowania przed sądem I i II instancji.

Najogólniej ujmując, przedłożone rozwiązania zasadniczo zmieniają rolę stron i sądu w procesie karnym. Sąd, dotychczas aktywnie poszukujący dowodów, zamieni się w arbitra – obserwatora działań stron w procesie dowodzenia, zaś prokurator – w czynnego oskarżyciela, który przed sądem dowiedzie tez oskarżenia. Jednocześnie projekt przewidywał rozszerzenie możliwości stosowania trybów konsensualnych i instytucji sprawiedliwości naprawczej – tak, by proces obejmował wyłącznie te sprawy, których w inny sposób nie udało się zakończyć.

Wspomniane opracowanie Komisji stało się podstawą do stworzenia rządowego projektu. W listopadzie 2012 r. został on wniesiony do Sejmu, zaś 27 września 2013 r. parlament przyjął przedłożenie rządowe. Ustawa o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego i niektórych innych ustaw została ogłoszona w dniu 25 października 2013 r. (Dz. U. z 2013 r. poz. 1247) i w swej głównej części wejdzie w życie 1 lipca 2015 r.

Nowa kadencja, nowy skład
17 grudnia 2013 r. odbyło się plenarne posiedzenie inaugurujące prace Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego w kadencji 2013 – 2017, pod przewodnictwem prof. dr hab. Piotra Hofmańskiego.

W skład Komisji weszli: prof. UJ dr hab. Włodzimierz Wróbel (zastępca przewodniczącego), prokurator Prokuratury Krajowej w stanie spoczynku Igor Dzialuk, prof. dr hab. Tomasz Grzegorczyk, prof. UW dr hab. Michał Królikowski, SSN Michał Laskowski, prof. UKSW dr hab. Jarosław Majewski, prof. UG dr hab. Sławomir Steinborn, SSO dr Wojciech Sych, Prokurator Prokuratury Apelacyjnej Janusz Śliwa, prof. dr hab. Stanisław Waltoś, dr hab. Małgorzata Wąsek-Wiaderek, prof. UAM dr hab. Paweł Wiliński, SSN Stanisław Zabłocki, prof. UAM dr hab. Robert Zawłocki oraz prof. dr hab. Andrzej Zoll.

Tego dnia członkowie Komisji zarysowali kierunki prac w bieżącej kadencji. Wśród nich wskazano na potrzebę przeglądu przepisów prawa karnego wykonawczego pod kątem ewentualnej przyszłej reformy, przeglądu przepisów prawa materialnego i procesowego o wykroczeniach, monitorowania wejścia w życie reformy postępowania karnego, rozważenia możliwości wypracowania projektu ustawy o współpracy międzynarodowej w sprawach karnych, a także pracy nad zagadnieniami procesowymi związanymi z: wykorzystaniem informacji pozyskanych operacyjnie, postępowaniem z dokumentami opatrzonymi klauzulami przewidzianymi w ustawie o ochronie informacji niejawnych (m.in. dostęp do akt w tym zakresie, procesowe ich wykorzystanie, itd.) oraz przeglądem zakazów dowodowych (ze szczególnym uwzględnieniem tych, które powiązane są z informacjami operacyjnymi i niejawnymi).

Ochrona małoletnich pokrzywdzonych

W ramach reformy procesu karnego, Komisja podjęła prace nad zmianami mającymi na celu wzmocnienie ochrony małoletnich pokrzywdzonych i świadków uczestniczących w procesie. Przede wszystkim rozszerzyła specjalny tryb przesłuchania takich osób, nie tylko na ofiary przestępstwa handlu ludźmi, ale również umożliwiła jego stosowanie także wobec osób, które ukończyły 15 lat – gdy istnieje obawa, że bezpośrednia obecność oskarżonego przy przesłuchaniu mogłaby oddziaływać krępująco na zeznania świadka lub wywierać negatywny wpływ na jego stan psychiczny. Co istotne, nagrywanie tego rodzaju przesłuchania nie było dotychczas obligatoryjne, obligatoryjne nie było również jego odtworzenie przed sądem. Projekt opracowany przez Komisję zmieni tą sytuację i zobowiązał sąd do korzystania z zapisów przesłuchania małoletnich podczas rozprawy.

Rozwiązania zaproponowane przez Komisję w zakresie szczególnego trybu przesłuchania małoletnich świadków i pokrzywdzonych stały się integralną częścią inicjatywy poselskiej, podjętej w zakresie ochrony ofiar przestępstw przeciwko wolności seksualnej z art. 197-199 k.k., na które miał być rozszerzony właśnie szczególny sposób przesłuchania. Ustawa wprowadzająca tego rodzaju rozwiązania została ogłoszona w dniu 26 lipca 2013 (Dz. U. z 2013 r. poz. 849) i wejdzie w życie z dniem 27 stycznia 2014 r.

Kary i środki zabezpieczające

Ostatnie dwa lata swojej kadencji Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego poświęciła tematyce prawa karnego materialnego. Przekazany Ministrowi Sprawiedliwości 5 listopada 2013 r. projekt nowelizacji Kodeksu karnego zawiera szereg propozycji zmian zarówno w części ogólnej, jak i szczególnej tej kodyfikacji. Przede wszystkim zwracają uwagę propozycje odnośnie kar i środków karny – chociaż Komisja nie rozszerzyła katalogu kar, to jednak znacznie rozszerzyła ich formy i zasady wymiaru.

Najbardziej istotne zmiany dotknęły karę ograniczenia wolności. W obowiązującym stanie prawnym kara ta może polegać na wykonywaniu prac społecznie użytecznych, dokonywaniu potrąceń z wynagrodzenia za pracę oraz ograniczeniu w zakresie swobody zmiany miejsca pobytu i obowiązku udzielania wyjaśnień co do przebiegu wykonania kary. W propozycji Komisji, oprócz tych obowiązków i potrąceń, sąd będzie mógł orzec o obowiązku pozostawania w miejscu stałego pobytu lub w innym wyznaczonym miejscu z zastosowaniem systemu dozoru elektronicznego. Obowiązek pozostawania w miejscu stałego pobytu kontrolowany za pomocą środków technicznych trwałby maksymalnie 12 miesięcy i nie mógłby być dłuższy niż 24 godziny w stosunku tygodniowym oraz 12 godzin w stosunku dziennym.

To nie jedyny przykład zastosowania środków systemu dozoru elektronicznego w Kodeksie karnym proponowany przez Komisję Kodyfikacyjną. Także w przypadku wymierzenia kary pozbawienia wolności w rozmiarze nieprzekraczającym dwóch lat, sąd mógłby orzec, że po odbyciu określonej części kary, nie dłuższej jednak niż trzy miesiące, pozostałą jej część skazany odbywa w systemie dozoru elektronicznego. Z kolei przy orzeczeniu kary pozbawienia wolności nieprzekraczającej dwóch lat z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, sąd mógłby ustalić długość odbywania tej kary w systemie dozoru elektronicznego, z tym, że okres odbywania kary w tym systemie nie mógłby być krótszy niż trzy miesiące i dłuższy niż sześć miesięcy.

Dozór elektroniczny znalazłby zastosowanie nie tylko w przypadku kar, ale również w przy orzekaniu środków zabezpieczających – Komisja Kodyfikacyjna przewidziała elektroniczną kontrolę miejsca pobytu jako odrębny środek, polegający na dozorowaniu osoby przy użyciu środków technicznych.

Nowe typy przestępstw

W projekcie nowelizacji Kodeksu karnego Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego nie bez zmian pozostawiła jego cześć szczególną. Przewidziano szereg zmian w zakresie przestępstw przeciwko obrotowi gospodarczemu i bezpieczeństwu w komunikacji (zob. artykuł „Racjonalnie o zbrodniach i przestępstwach gospodarczych” – NW nr 4/2013). Istotne propozycje zmian dotyczą także zapisów Rozdziału XIX poświęconego przestępstwom przeciwko życiu i zdrowiu.

Przede wszystkim propozycja zmiany dotyczy przestępstwa zabójstwa i polega na rezygnacji z typów kwalifikowanych określonych w art. 148 § 2 i 3 k.k. Projekt wprowadza również pojęcie „dziecka poczętego zdolnego do samodzielnego życia poza organizmem matki” i proponuje generalną zasadę, aby przepisy przewidujące odpowiedzialność karną za czyny skierowane przeciwko życiu i zdrowiu człowieka miały także zastosowanie do czynów skierowanych przeciwko życiu i zdrowiu takiego dziecka. Propozycje Komisji wypełniają także dotychczasową lukę ustawową, a więc brak typu czynu zabronionego polegającego na nieumyślnym spowodowaniu uszczerbku na zdrowiu dziecka poczętego niezdolnego do życia poza organizmem matki.

W zakresie przestępstw przeciwko czci i nietykalności cielesnej, zgodnie z projektem, Komisja sugeruje złagodzenie odpowiedzialności karnej za przestępstwo zniesławienia za pomocą środków masowego komunikowania, ustalając ustawowe zagrożenie na poziomie grzywny i ograniczenia wolności. Zaostrzenie odpowiedzialności nastąpiłoby natomiast w przypadku przestępstw z art. 256 k.k. – karą do trzech lat pozbawienia wolności zagrożone ma być propagowanie ustrojów totalitarnych i mowa nienawiści.

Z całością propozycji Komisji Kodyfikacyjnej odnośnie kształtu Kodeksu karnego można zapoznać się za pośrednictwem strony internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości (www.ms.gov.pl – zakładka Działalność / Komisje Kodyfikacyjne). Projektowana regulacja, zgodnie z zamierzeniami Komisji, winna wywołać dyskusję co do kierunku zmian w zakresie prawa karnego materialnego.