100 komorników rocznie

Komornik

Rys. Łukasz Jagielski

Jednym z zasadniczych elementów wpływających na skuteczność egzekucji, a co za tym idzie na sprawność całego wymiaru sprawiedliwości, jest odpowiednia liczba komorników oraz panująca między nimi konkurencja. Ministerstwo Sprawiedliwości w ciągu ostatnich trzech lat znacząco zwiększyło tę liczbę. Co więcej, do 818 działających dziś kancelarii komorniczych do końca 2014 r. dołączy ponad 400 nowych.

W ostatnich latach wpływ spraw do kancelarii komorniczych wykazuje tendencję wzrostową. W 1997 r. wyniósł on 685 328 spraw, w 2001 r. – 1 009 315, w 2005 r. – 1 684 331, w 2007 r. – 1 716 313, w 2009 r. zaś osiągnął poziom 2 503 442 spraw. Wzrost wpływu spraw egzekucyjnych w 2009 r. w odniesieniu do 1997 r., a więc daty wejścia w życie Ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, wyniósł więc 365,3 proc. W tym samym czasie wzrost liczby komorników sądowych wyniósł zaledwie 11 proc.

Według Międzynarodowej Unii Komorników, w krajach silnie rozwiniętych, gdzie ilość orzeczeń sądów jest duża oraz długie są tradycje funkcjonowania egzekucji, jeden komornik powinien przypadać na 25 tys. mieszkańców. Tymczasem w Polsce pod koniec l. 90- tych XX w., jeden komornik sądowy przypadał na ok. 65 tys. mieszkańców. Dla porównania, we Francji jeden komornik przypadał na 16,7 tys. obywateli, w Niemczech – na 20,5 tys., na L itwie – na 29,9 tys., na Węgrzech – na 40,2 tys.

Problem dotyczący zbyt małej liczby komorników w Polsce dostrzeżony został również przez Bank Światowy w opracowanym w 2006 r., przy współpracy z Narodowym Bankiem Polskim, raporcie pt. „Polska: Prawne bariery egzekucji umów”. W ocenie Banku Światowego, zawód komornika w Polsce cechuje niewielka konkurencja lub niemal jej brak.

Dekada stagnacji

Przed nowelizacją Ustawy o komornikach sądowych i egzekucji z dnia 28 grudnia 2007 r., liczbę komorników ograniczała liczba rewirów komorniczych, gdyż prawo dopuszczało tylko jednego komornika na rewir. Oznaczało to, że nikt nie mógł wejść do zawodu, jeżeli nie było wolnego rewiru komorniczego. W efekcie konkurencja była niewielka, nawet wśród komorników działających w granicach tej samej apelacji. W innych krajach również przydziela się rewir prowadzenia działalności komorniczej, rzadko kiedy jednak przydział ten ma tak silny skutek antykonkurencyjny. We Francji komornicy kupują swoje stanowiska (pozostałość czasów monarchii) i uzyskują w ten sposób rewir do prowadzenia działalności. W danym rejonie działa jednak kilku komorników, którzy bezpośrednio ze sobą konkurują. W Holandii komornikom także przydziela się rewiry, ale w jednym rejonie działa kilku komorników. Natomiast w Anglii i Walii konkurencja między komornikami nie podlega żadnym ograniczeniom.

Według Art. 7 powołanej ustawy, rewir komorniczy obejmował obszar właściwości sądu rejonowego, część tego obszaru lub obszar właściwości kilku sądów rejonowych. Rewir komorniczy tworzony był przez prezesa sądu apelacyjnego w drodze zarządzenia, na wniosek prezesa właściwego sądu okręgowego, po zasięgnięciu opinii rady właściwej izby komorniczej. W rewirze działał tylko jeden komornik. Uregulowanie to powodowało, że niezbędne zwiększanie ilości komorników sądowych było bardzo skomplikowane pod względem prawno-organizacyjnym i wymagało podjęcia działań w kierunku zwiększenia ilości rewirów komorniczych. Prezes sądu apelacyjnego, chcąc zwiększyć liczbę komorników na obszarze właściwości określonego sądu rejonowego, musiał w każdym przypadku dokonać podziału istniejących rewirów komorniczych i wytyczenia granic nowoutworzonych rewirów.

Powyższe trudności były przyczyną niewystarczającego wzrostu liczby komorników w Polsce. W dniu 29 listopada 1997 r., tj. w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji, działało 582 komorników. Przez dziesięć lat obowiązywania ustawy ich liczba zwiększyła się zaledwie o 70, tj. do 652 komorników. Taki stan rzeczy powodował konieczność podjęcia starań w celu radykalnego zwiększenia liczby działających w Polsce komorników. Biorąc pod uwagę kryteria ludnościowe, w celu osiągnięcia zaleceń Międzynarodowej Unii Komorników, liczba funkcjonariuszy publicznych wykonujących zawód komornika w Polsce powinna ulec zwiększeniu do ok. 1,5 tys. osób.

Kluczowa kwestia rewiru

W dniu 28 grudnia 2007 r. weszła w życie nowela ustawy o komornikach sądowych i egzekucji. Wśród wielu istotnych zmian, które wprowadziła, jedną z najważniejszych była zmiana definicji rewiru komorniczego i ilości komorników działających w rewirze.

Według obecnego brzmienia przedmiotowej ustawy, rewirem komorniczym jest (co do zasady) obszar właściwości sądu rejonowego. Zgodnie z Art. 8 ust. 2, w rewirze komorniczym może działać jednak więcej niż jeden komornik. Minister Sprawiedliwości ocenia, czy liczba komorników działających w rewirze jest wystarczająca, biorąc przy tym pod uwagę potrzeby prawidłowego i sprawnego wykonywania czynności egzekucyjnych, wielkość wpływu i stan zaległości spraw o egzekucję oraz o dokonanie zabezpieczenia, stopień opanowania wpływu w tych sprawach, ilość przedsiębiorców mających siedzibę lub oddziały w obszarze rewiru, jak również liczbę i strukturę ludności w rewirze. W razie potrzeby zwiększenia liczby komorników w rewirze Minister Sprawiedliwości, z urzędu lub na wniosek prezesa właściwego sądu okręgowego, zarządza, po zasięgnięciu opinii rady właściwej izby komorniczej, utworzenie wolnego stanowiska komornika w tym rewirze, po czym wszczyna przewidziane w ustawie postępowanie.

Zmiana przepisów pozwoliła na podjęcie intensywnych prac zmierzających do zwiększenia liczby działających w Polsce komorników. Od 28 grudnia 2007 r. do 5 kwietnia 2010 r. Minister Sprawiedliwości utworzył 197 nowych stanowisk komorniczych. W efekcie, wg stanu na dzień 27 kwietnia 2010 r., w kraju działa 818 kancelarii komorniczych. W dniu 6 kwietnia 2010 r. Minister Sprawiedliwości podpisał zarządzenie o utworzeniu kolejnych 30 wolnych stanowisk komorniczych. W stosunku do dalszych 70 stanowisk Minister, zgodnie z obowiązującymi przepisami, zwrócił się do rad właściwych izb komorniczych i prezesów właściwych sadów okręgowych o opinię w tej kwestii. Podjęte działania zmierzają zatem do utworzenia w 2010 r. łącznie kolejnych 100 wolnych stanowisk komorniczych.

250 komorników w trzy lata

Wejście w życie noweli ustawy o komornikach sądowych i egzekucji pozwoliło na radykalne przyspieszenie prac związanych ze zwiększeniem liczby działających w Polsce komorników. O ile w okresie dziesięciu lat przed zmianą ustawy liczba komorników zwiększyła się o 70 osób, o tyle po zmianach, przez dwa lata i cztery miesiące, przybyło 166 nowych stanowisk komorniczych. Roczny wzrost liczby komorników jest zatem ponad dziesięciokrotnie wyższy.

W najbliższym czasie, na skutek zakończenia będących obecnie w toku postępowań administracyjnych, działalność rozpocznie ok. 20 kolejnych komorników. Ze względu na długość trwania postępowania o obsadę nowego stanowiska komorniczego, należy szacować, że do końca 2010 r. w Polsce będzie działać ok. 900 komorników. L iczba komorników w okresie trzech lat zwiększy się tym samym o ok. 250 stanowisk. Obecnie komornicy zatrudniają 1084 asesorów komorniczych i 347 aplikantów, należy więc wykluczyć obawę, że zabraknie odpowiednio wykwalifikowanych osób chętnych do wykonywania zawodu komornika sądowego.

Biorąc pod uwagę przewidziane w Art. 8 ustawy kryteria, optymalna liczba komorników prowadzących czynności egzekucyjne w Polsce wynosić powinna ok. 1,2 tys. osób.

Kryterium opłacalności

Z wyliczeń Ministerstwa Finansów wynika, że w 2008 r. średni miesięczny przychód jednego komornika wyniósł ok. 86 tys. zł, koszty prowadzenia kancelarii komorniczej – ok. 46,4 tys. zł, zaś dochód brutto – ok. 39,6 tys. zł. Dla porównania, w 2010 r. średni miesięczny dochód brutto sędziego sądu rejonowego to ok. 6,5 tys. zł, a więc jest on aż sześciokrotnie niższy od dochodu komornika.

W roku 2008 działało 662 komorników. Można zatem szacować, że roczny przychód osiągany przez wszystkich komorników w Polsce wynosi ok. 680 mln zł. Jeżeli zatem liczba komorników zostanie podwojona, to przychód z działalności komorniczej wyniesie średnio miesięcznie ok. 43-45 tys. zł na komornika. Przy kosztach prowadzenia kancelarii na tym samym poziomie, działalność ta przynosiłaby stratę. Zwiększenie liczby komorników spowoduje jednak zmniejszenie wpływu spraw do poszczególnych kancelarii.
To z kolei wpłynie na redukcję kosztów prowadzenia kancelarii (mniejsza liczba pracowników potrzebnych do obsługi egzekucji), albo zwiększenie skuteczności egzekucji, która w 2008 r. wyniosła zaledwie ok. 32 proc. Redukując koszty prowadzenie kancelarii do kwoty ok. 30 tys. zł (przy dwukrotnie mniejszym wpływie spraw jest to całkowicie realne), dochód brutto komornika wyniesie ok. 15 tys. zł. Pamiętać przy tym należy o zdecydowanej tendencji wzrostowej liczby spraw egzekucyjnych w skali kraju, a co za tym idzie, wzrostowej tendencji przychodów z tytułu opłat egzekucyjnych.

Biorąc pod uwagę ekonomiczne kryteria prowadzenia kancelarii komorniczej należy zatem przyjąć, że optymalna liczba komorników działających w Polsce powinna wynosić ok. 1,2-1,3 tys. osób. Przy obecnym tempie tworzenia ok. 100 nowych stanowisk komorniczych rocznie, poziom 1,3 tys. komorników zostanie osiągnięty w 2014 r.


Stopniowy wzrost, stabilna polityka

Mając na uwadze obecną sytuację kadrową komorników sądowych uznać należy, że stopniowe, acz systematyczne zwiększanie liczby komorników przyczyni się do zdecydowanej poprawy skuteczności egzekucji, nie doprowadzając zarazem do załamania się egzekucji sądowej w wyniku zbyt gwałtownego czy nadmiernego wzrostu tej liczby.

Komornik sądowy, będąc funkcjonariuszem publicznym, jest jednocześnie osobą wykonującą czynności egzekucyjne na własny rachunek, rozliczającą się z urzędem skarbowym jak osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą. Podejmując decyzje dotyczące utworzenia kolejnych wolnych stanowisk komorniczych, Minister Sprawiedliwości kieruje się ekonomicznymi uwarunkowaniami dotyczącymi prowadzenia kancelarii komorniczej, a zwłaszcza poziomem dochodowości z tytułu prowadzenia tego typu działalności.

Wydaje się zatem, że znaczne zwiększenie liczby kancelarii komorniczych od czasu wejścia w życie zmiany ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, jak również podjęte działania zmierzające do wzrostu liczby komorników do 900 do końca 2010 r. oraz plany dalszego zwiększania tej liczby o ok. 100 nowych komorników rocznie, jest optymalnie dynamiczną polityką Ministerstwa Sprawiedliwości. Jej zasadniczy cel to wprowadzenie realnej konkurencji do zawodu komornika, a tym samym zwiększenie skuteczności samej egzekucji.

Autor jest sędzią, zastępcą dyrektora Departamentu Organizacyjnego Ministerstwa Sprawiedliwości.