Przemoc w rodzinie: sposoby przeciwdziałania

Tagi:

fot. arch. 4DBZmieniająca się rzeczywistość prawna wymusza na sędziach, prokuratorach i kuratorach zmianę dotychczasowych praktyk w zakresie przeciwdziałania zjawiskom przemocy domowej. Jak podwyższyć standardy udzielenia pomocy pokrzywdzonym, stosowania środków oddziaływań wobec sprawców oraz współpracy pomiędzy zainteresowanymi służbami?

Na przestrzeni ostatnich kilku lat prokuratorzy, sędziowie oraz kuratorzy sądowi zostali wyposażeni w nowe narzędzia prawne, umożliwiające skuteczne i szybkie działania w zakresie działań antyprzemocowych.

Perspektywa prokuratora

Jedną z częściej spotykanych przyczyn wszczęcia postępowania z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie jest zawiadomienie złożone przez pokrzywdzonego na policji lub w prokuraturze.

Prokurator, niezależnie od właściwości miejscowej i rodzaju czynu zabronionego, sporządza wspólny protokół z przyjęcia ustnego zawiadomienia o przestępstwie i przesłuchania w charakterze świadka osoby zawiadamiającej (w protokole tym można również zamieścić wniosek o ściganie – art. 304a k.p.k.). Załącznikiem do ww. protokołu jest druk pouczenia pokrzywdzonego o podstawowych uprawnieniach i obowiązkach, którego podpisaną przez pokrzywdzonego kopię należy załączyć do akt sprawy. Oryginał zaś na piśmie należy przekazać pokrzywdzonemu, pouczając go, jeszcze przed pierwszym przesłuchaniem, o przysługujących mu uprawnieniach oraz ciążących na nim obowiązkach i konsekwencjach ich niedopełnienia.

Najnowsze „Wytyczne Prokuratora Generalnego z dnia 18 grudnia 2013 roku dotyczące zasad postępowania prokuratury w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie” nakładają na prokuratora dodatkowe obowiązki w trakcie przesłuchania – w postaci udzielenia szczegółowych informacji i pouczeń dotyczących uprawnień pokrzywdzonego, wynikających z ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, w tym dotyczących form pomocy wskazanych w art. 3 ust. 1 pkt 1–6 ustawy (pkt 1 Wytycznych). W celu udzielenia wspomnianych informacji, prokurator sam musi posiadać wiedzę w przedmiocie form pomocowych, które osoba pokrzywdzona może uzyskać najbliżej jej miejsca pobytu. Przedmiotowe formy pomocy są bowiem realizowane przez gminne i powiatowe organy pomocy społecznej oraz ochrony zdrowia.

Pozyskanie wiedzy na temat lokalnych form pomocy jest zadaniem prokuratora zasiadającego w zespole interdyscyplinarnym, w którego skład wchodzą przedstawiciele instytucji publicznych realizujących zadania w zakresie przeciwdziałania przemocy na terenie danej gminy, a jak również zadaniem kierownika jednostki organizacyjnej prokuratury. Ponadto, zgodnie z pkt 2 Wytycznych, każdy prokurator powinien mieć wiedzę na temat programów przeciwdziałania przemocy w rodzinie realizowanych lokalnie, w konsekwencji zaś w niezbędnym zakresie przekazać ją pokrzywdzonemu. Nadto, prokurator powinien poinformować pokrzywdzonego (co wydaje się najważniejsze) o najbliższym ośrodku pomocy, wraz ze wskazaniem zakresu i form świadczonej bezpłatnie pomocy, a także, za jego zgodą, skontaktować się telefonicznie i umówić pokrzywdzonego z właściwą osobą. Taka praktyka ma już miejsce w wielu prokuraturach.

Osoby pokrzywdzone powinno się kierować przede wszystkim do Specjalistycznych Ośrodków Wsparcia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie, jako najbardziej wyspecjalizowanych placówek. W razie braku takich ośrodków blisko miejsca zamieszkania pokrzywdzonego, pokrzywdzonego należy kierować do najbliższego Ośrodka Pomocy Społecznej bądź jednostki specjalistycznego poradnictwa.

Kierownik jednostki organizacyjnej prokuratury powinien zadbać również o to, aby wykaz lokalnych placówek pomocowych był dostępny w prokuraturze – zarówno na użytek samych pokrzywdzonych (w widocznym miejscu, np. obok biura podawczego, na tablicy ogłoszeń, etc.), jak i na użytek prokuratorów zajmujących się tego typu sprawami.

Perspektywa sędziego

Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie w art. 4 statuuje konieczność stosowania wobec sprawców przemocy w rodzinie oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych realizowanych przez powiaty. Program korekcyjno-edukacyjny jest jednym ze skutecznych sposobów oddziaływania na osoby stosujące przemoc w rodzinie, zawierającym określone elementy i strukturę działań oraz określonym w czasie, a po jego zakończeniu ocenianym pod względem skuteczności i efektywności, poprzez monitoring zachowań osoby, która w okresie trzech lat ukończyła dany program.

Podstawowym celem każdego programu korekcyjno-edukacyjnego jest powstrzymanie sprawcy przed dalszym stosowaniem przemocy, a także rozwijanie umiejętności samokontroli i współżycia w rodzinie, kształtowania umiejętności w zakresie wychowywania dzieci bez używania przemocy, czy też uznanie przez taką osobę swojej odpowiedzialności za stosowanie przemocy. Programy korekcyjno-edukacyjne stosowane są wobec osób, które były bądź aktualnie są podmiotami procedur procesowych, jak i sprawców, którzy samodzielnie zgłoszą się do uczestnictwa. Powiaty realizują te zadania samodzielnie, tj. poprzez własne jednostki, bądź poprzez zlecanie ich innym podmiotom, w tym m.in. Powiatowym Centrom Pomocy Rodzinie, Ośrodkom Interwencji Kryzysowej, Miejskim Ośrodkom Pomocy Społecznej czy też Specjalistycznym Ośrodkom Wsparcia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie.

W związku z tym, że nie każdy powiat realizuje takie działania, istotne jest, aby organy wymiaru sprawiedliwości posiadały niezbędną wiedzę o tym, w których placówkach na terenie właściwości sądu realizowane są programy. Informacje dotyczące tych podmiotów można uzyskać za pośrednictwem kuratora sądowego, ewentualnie sędziego uczestniczącego w pracach zespołu interdyscyplinarnego, strony internetowej sądu okręgowego (powinien na niej być umieszczony wykaz takich podmiotów) bądź ogólnopolskiej bazy teleadresowej podmiotów realizujących programy korekcyjno-edukacyjne, dostępnej na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości.

Perspektywa kuratora sądowego

Podstawowym narzędziem przeciwdziałania przemocy w rodzinie jest procedura „Niebieskiej Karty”, która została szczegółowo opisana i wdrożona rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 13 września 2011 roku w sprawie procedury „Niebieskiej Karty” oraz wzorów formularzy rozporządzenia.

Zgodnie z art. 9 ust. 4 rozporządzenia, w skład zespołu interdyscyplinarnego, oprócz innych przedstawicieli służb, wchodzą kuratorzy sądowi (dla dorosłych, jak i rodzinni). Z uwagi na obowiązki kierownika zespołu kuratorskiej służby sądowej, polegające m.in. na reprezentowaniu zespołu i koordynowaniu zadań kuratorów, zasadnym byłoby, aby w pracach zespołu interdyscyplinarnego uczestniczył kierownik zespołu kuratorskiego, zaś w pracach grupy roboczej – kurator prowadzący czynności w danej rodzinie. W celu umożliwienia kuratorom udziału w grupach roboczych, stosowne postanowienia powinny znaleźć się w projektach podziału czynności kuratorów w każdym zespole kuratorskim. Podkreślić przy tym należy, że właściwa byłaby praktyka powierzania czynności w zakresie uczestnictwa w grupach roboczych, co do zasady, kuratorom sądowym zawodowym, a nie społecznym.

W związku z brakiem ustawowego opisu zadań kuratora sądowego w pracach zespołu interdyscyplinarnego, wydaje się, że kurator powinien udzielać członkom takiego zespołu informacji o obowiązującym stanie prawnym w zakresie oddziaływania prawnego na osoby stosujące przemoc w rodzinie, a także uzyskiwać diagnozę problemu tej przemocy na terenie właściwości zespołu kuratorskiej służby sądowej. Kurator powinien także pozyskiwać informacje dotyczące funkcjonowania gminnego i powiatowego programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie, podmiotów świadczących pomoc ofiarom przemocy na terenie właściwości zespołu kuratorskiej służby sądowej oraz placówek realizujących oddziaływania korekcyjno-edukacyjne dla sprawców przemocy. Do zadań kuratora należy także ustalanie z przedstawicielami pomocy społecznej lub organizacji pozarządowych zasad kierowania wymagających pomocy osób dotkniętych przemocą, z którymi pracują kuratorzy, do właściwych jednostek pomocowych oraz zasad sprawnego powoływania kuratorów sądowych do poszczególnych grup roboczych.

Kurator sądowy powinien nadto przekazywać ustalenia i informacje kierownikowi zespołu kuratorskiej służby sądowej, a ten – prezesowi sądu rejonowego, który po ich zaakceptowaniu powinien poinformować pozostałych kuratorów w sądzie o podjętych ustaleniach lub przekazać stosowne informacje do wykorzystania i stosowania.

Udział kuratora sądowego w pracach zespołu interdyscyplinarnego lub wyodrębnionej w jego ramach grupy roboczej należy traktować jako obowiązek w sprawach osób lub rodzin, które jednocześnie pozostają pod dozorem lub nadzorem kuratora. W pozostałych sprawach, niedotyczących bezpośrednio osób pozostających pod dozorem lub nadzorem kuratora sądowego, takiego obowiązku nie ma. Podkreślić przy tym należy, że udział kuratora w grupie roboczej jest niezwykle korzystny z punktu widzenia zarówno możliwości uzyskania przez niego informacji od innych służb w zakresie konkretnej rodziny lub dozorowanego sprawcy przemocy, jak również w zakresie pomocy i zapewnienia poczucia bezpieczeństwa osobie dotkniętej przemocą w rodzinie.

Dużym ułatwieniem dla kuratora będzie znajomość opracowanego uprzednio przez grupę roboczą indywidualnego planu pomocy, zawierającego m.in. konkretne działania poszczególnych służb przewidziane w celu poprawy sytuacji życiowej danej osoby dotkniętej przemocą w rodzinie. Kurator zawodowy wykorzystuje informacje uzyskane od pozostałych służb do zapewnienia właściwego oddziaływania na sprawcę, w tym złożenia do sądu wniosków o zastosowanie właściwych środków probacyjnych. Nadto, ewentualne spotkanie ze sprawcą przemocy w rodzinie w ramach grupy roboczej jest pomocne w celu późniejszego wyegzekwowania od niego nałożonych zobowiązań.

W trosce o standardy

Wskazane powyżej przykłady działań prokuratorów, sędziów i kuratorów sądowych ukierunkowane są na podwyższenie standardów działania szeroko pojętego wymiaru sprawiedliwości w zakresie zwiększenia ochrony pokrzywdzonych przemocą w rodzinie, dostosowania krajowych uregulowań do zasad prawa międzynarodowego, skutecznego oddziaływania na sprawców przemocy, a także zacieśniania współpracy pomiędzy służbami zaangażowanymi w przeciwdziałanie czynom przemocowym. Wspomniane instytucje stanowią bowiem kluczowy element krajowego systemu przeciwdziałania przemocy w rodzinie – ich działania w sposób bezpośredni wpływają na poczucie bezpieczeństwa obywateli nie tylko w przestrzeni publicznej, ale także we własnych domach.

Przeciwdziałanie przemocy – informator

25 projekt okladki_optOmówione w artykule kwestie, a także wiele innych, zostały szczegółowo przedstawione w opracowanym przez Ministerstwo Sprawiedliwości „Informatorze dla sędziów, prokuratorów i kuratorów sądowych dotyczącym przeciwdziałania przemocy w rodzinie”, który w I kwartale br. trafił do sądów rejonowych, a także znajduje się do nieodpłatnego pobrania na stronie: http://ms.gov.pl/pl/dzialalnosc/przeciwdzialanie-przemocy-w-rodzinie/.

Informator jest pierwszym kompleksowym zestawieniem informacji – pogrupowanych oddzielnie dla prokuratora, sędziego oraz kuratora sądowego – pomagających w codziennej pracy podmiotom profesjonalnym. W szczególności dotyczą one najnowszych uregulowań procesowych oraz materialnych w kodeksach karnych, zwłaszcza w zakresie izolacji sprawców, właściwego na nich oddziaływania oraz zapewnienia bezpieczeństwa osobom pokrzywdzonym.

W informatorze zamieszczono również dodatkowe materiały w postaci m.in. niezbędnych aktów prawnych, raportów, sprawozdań, baz danych, wykazów, wzorów wniosków i pism procesowych – do ich samodzielnej edycji.