Świadek pod ochroną

Tagi: ,

Rys. Łukasz JagielskiW Ministerstwie Sprawiedliwości trwają prace nad ustawą o ochronie pokrzywdzonego i świadka. Jej najważniejsze założenia to wprowadzenie zasady poufności danych uczestników postępowań karnych oraz transparentnych instrumentów ochrony policyjnej.

W Polsce brak jest kompleksowego aktu prawnego mającego na celu ochronę świadka, pokrzywdzonego i innych uczestników postępowania karnego lub karnoskarbowego, wobec których zachodzi realne zagrożenie życia lub zdrowia wynikające ze złożenia przez nich zeznań lub wyjaśnień obciążających sprawcę przestępstwa, powodujących ryzyko ich zastraszenia lub odwetu, lub też z samego faktu uczestnictwa w postępowaniu karnym. Funkcjonujący obecnie system wsparcia i ochrony odnosi się przede wszystkim do świadka koronnego, a więc skruszonego przestępcy (ustawa z dnia 25 czerwca 1997 r. o świadku koronnym, Dz. U. z 2007 r., nr 36 poz. 232 z późn. zm.). Wspomniane środki są zatem niedostępne dla uczciwego obywatela będącego świadkiem przestępstwa. Ustawa o ochronie pokrzywdzonego i świadka ma w swoich założeniach wypełnić tę lukę.

Od policjanta do sędziego

Projektowana ustawa to jeden z kluczowych aktów prawnych, których stworzenie i przyjęcie zadeklarował Marek Biernacki obejmując urząd Ministra Sprawiedliwości. Pomysł jej przygotowania narodził się pięć lat temu, gdy kierował on pracami sejmowej komisji śledczej ds. porwania i śmierci Krzysztofa Olewnika.

W opinii wielu przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości, przyjęcie takiej regulacji jest pilnie potrzebne. Świadkowie są bowiem wiodącym źródłem materiałów dowodowych dla organów prowadzących postępowania karne, zapewniających blisko 90 proc. informacji stanowiących podstawę wydawanych decyzji procesowych. Potrzeba ta wzrasta w związku z oczekiwanym wejściem w życie nowelizacji k.p.k., która rozszerza stosowanie zasady kontradyktoryjności postępowania i nadaje większą rangę zeznaniom świadka składanym przed sądem.

Jednocześnie, liczba osób skazywanych co roku z art. 245 k.k. dotyczącego wywierania wpływu na świadka, którego celem jest wyeliminowanie potencjonalnie obciążających dowodów, oscyluje wokół pół tysiąca. Można podejrzewać, że liczba nieujawnionych przestępstw tego typu jest równie znaczna. Prokuratorzy, którzy pracowali nad projektem założeń do nowej ustawy, wspominali z własnych doświadczeń, że świadkowie skarżą się np. na sprawców wyczekujących pod ich domami, wykonujących wobec nich jednoznaczne gesty mające na celu zastraszenie. Nawet jednak prokurator, mimo pełnionej funkcji oskarżyciela publicznego, jest w takich sytuacjach bezradny, gdyż policja nie dostrzega w tego typu zachowaniach bezpośredniego zagrożenia.

Nieco inną perspektywę w stosunku do świadków prezentują sędziowie. Dla nich świadek często jest tylko źródłem dowodowym i ma przede wszystkim obowiązki. Sąd rzadko uzgadnia ze świadkiem termin rozprawy, zdarza się również, że o nagłym odwołaniu terminu zawiadamia się telefonicznie strony, ale zapomina się o świadkach. Wielu sędziów zaczyna dostrzegać, że takie instrumentalne traktowanie jest ze szkodą dla postępowania. Potrzebne jest zatem wypracowanie instrumentów służących polepszeniu sytuacji procesowej świadka. Z kolei w przypadku policji, największą niedogodnością jest dziś pełna dobrowolność i uznaniowość w przydzielaniu ochrony zagrożonemu świadkowi. Procedury są tu niejawne, co często skutkuje brakiem wiedzy świadków odnośnie możliwości skorzystania z tego rodzaju pomocy. Wprowadzenie przedmiotowej ustawy to zmieni.

Poufność i ochrona

Przechodząc do proponowanych rozwiązań nowej ustawy, na pierwszym miejscu należy wskazać wprowadzenie zasady poufności danych świadka. W związku z powyższym proponuje się zmianę regulacji art. 148 i art. 191 k.p.k., która ma na celu doprowadzenie do anonimizacji danych osób przesłuchiwanych w postępowaniu karnym (dotyczy to nie tylko pokrzywdzonych i świadków, ale także biegłych oraz oskarżonych). Anonimizacja będzie polegać na tym, że w protokole przesłuchania nie zostaną zamieszczone dane dotyczące miejsca zamieszkania oraz miejsca pracy osób biorących udział w tej czynności. Dane te zostaną natomiast zamieszone w załączniku do wyłącznej wiadomości organu prowadzącego postępowanie, aby uniemożliwić do nich dostęp oskarżonego. Anonimizacji nie będzie zatem podlegać imię i nazwisko świadka.

Projektodawca proponuje również wprowadzenie instrumentów ochrony policyjnej, w tym ochrony na czas czynności procesowej, ochrony osobistej, pomocy w zakresie zmiany miejsca pobytu lub zatrudnienia, a także pomocy finansowej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych lub uzyskanie świadczeń opieki zdrowotnej. Środki te będą stosowane w postępowaniu karnym i karno–skarbowym wobec pokrzywdzonego lub świadka, jak i podejrzanego, oskarżonego czy skazanego, także osoby wobec takiej osoby najbliższej, w rozumieniu przepisów k.k., lub nawet wobec innej osoby niewezwanej lub nieprzesłuchanej w charakterze świadka – w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia osoby, której wniosek dotyczy.

Ochrona na czas czynności procesowej sprowadzać się będzie do obecności policjantów w pobliżu osoby chronionej w trakcie czynności procesowej z jej udziałem, w drodze do miejsca przeprowadzenia czynności lub w drodze powrotnej. O ile ochrona taka stanowić będzie środek o charakterze podstawowym, to pozostałe środki będą miały charakter zaawansowany i będą dostępne w sprawach najpoważniejszych, powodujących realne zagrożenie dla świadka lub pokrzywdzonego. Za takie uznać należy sprawy, w których rozpoznanie w pierwszej instancji należy do właściwości sądu okręgowego, zgodnie z treścią art. 25 k.p.k. (tj. sprawy o zbrodnie, najpoważniejsze występki czy sprawy o szczególnej wadze lub zawiłości), czy inne szczególne przypadki, np. uzasadnione agresywną postawą oskarżonego i stwarzanym przez niego zagrożeniem.

W sądzie i poza nim

Do środków ochrony o charakterze zaawansowanym zaliczyć należy przede wszystkim ochronę osobistą świadka polegającą na stałej lub czasowej obecności policjanta (policjantów) w pobliżu osoby chronionej, czasowej obserwacji osoby chronionej i otoczenia, w którym przebywa, wskazywaniu osobie chronionej bezpiecznego miejsca przebywania oraz czasu i sposobu przemieszczania się, jak również określenia zakresu, warunków i sposobu kontaktowania się osoby chronionej z innymi osobami.

Innym tego typu środkiem będzie pomoc w zmianie miejsca pobytu, udzielana w przypadkach, gdy zachodzić będzie konieczność długotrwałej ochrony lub gdy ochrona osobista nie będzie wystarczająca do skutecznego przeciwdziałania zagrożeniu życia lub zdrowia osoby chronionej. Polegać ona będzie na podejmowaniu czynności o charakterze organizacyjnym lub finansowym, umożliwiających osobie chronionej pobyt w miejscu innym niż dotychczasowe, poprzez udostępnienie tymczasowego lokalu mieszkalnego zapewniającego podstawowe potrzeby bytowe, pomoc w wynajęciu mieszkania, pomoc w przeprowadzce lub zagospodarowaniu, pomoc w umieszczeniu dzieci w szkole, przedszkolu lub żłobku, podejmowanie czynności niezbędnych do ochrony mieszkania i mienia pozostawionych w poprzednim miejscu pobytu, roztoczenie opieki nad pozostawioną osobą niedołężną lub chorą, którą osoba chroniona się opiekowała, a także załatwienie innych ważnych spraw życiowych.

Kolejnym rodzajem środka ochrony zaawansowanej będzie pomoc w zakresie zmiany miejsca zatrudnienia udzielana w sytuacji, gdy zagrożenie życia lub zdrowia osoby chronionej będzie związane z dotychczasowym miejscem jej zatrudnienia oraz w razie konieczności zapewnienia źródła utrzymania osobie chronionej, która zmieniła miejsce pobytu.

Jednym z ostatnich dostępnych środków w tej kategorii będzie pomoc finansowa w wysokości dochodów uzyskiwanych przez osobę chronioną przed objęciem jej ochroną, nieprzekraczająca wysokości przeciętnego wynagrodzenia ogłaszanego przez GUS – przyznawana osobie objętej ochroną w zakresie zmiany jej miejsca pobytu, która nie posiada źródeł utrzymania i nie może podjąć pracy z powodu zagrożenia jej życia lub zdrowia związanego z podjęciem pracy – w związku z postępowaniem karnym lub karno-skarbowym, lub braku możliwości zatrudnienia.

Instrumenty miękkie

Ważnymi, bez wątpienia najczęściej stosowanymi w codziennej praktyce, będą przewidziane przez projektodawcę tzw. instrumenty miękkie – w postaci stałego kontaktu zagrożonego świadka z funkcjonariuszem policji bądź udzielenia świadkowi pomocy psychologicznej.

W tym celu przewiduje się powołanie w komendach wojewódzkich policji tzw. koordynatorów do spraw zapewnienia bezpieczeństwa osób występujących w procesie karnym w charakterze pokrzywdzonego lub świadka. Co ważne, koordynator będzie dostępny w każdej sprawie.

Do zadań koordynatora należałoby zapewnienie pokrzywdzonym lub świadkom stałej informacji o przysługujących im prawach i obowiązkach, a także możliwych do zastosowania środkach ochrony i pomocy. Ponadto byłby on zobowiązany do niezwłocznego informowania organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze lub sądu o ujawnionych zagrożeniach pokrzywdzonych lub świadków. W przypadkach niecierpiących zwłoki inicjowałby on czynności zmierzające do zastosowania środków ochrony. Należy podkreślić, że dostęp do policyjnego koordynatora wyznaczałby minimalny standard ochrony i wsparcia przysługujący każdej osobie, która w związku z udziałem w postępowaniu karnym odczuwa zagrożenia swojego bezpieczeństwa.

Pomoc psychologiczna – jako kolejny rodzaj instrumentu miękkiego – byłaby udzielana w każdej sprawie, za zgodą osoby zainteresowanej lub na jej wniosek, gdy przemawiają za tym okoliczności ujawnione w toku postępowania, zwłaszcza zaś charakter przestępstwa będącego jego przedmiotem. Środek ten miałby szczególne znaczenie dla osób, które były świadkami bezprawnych działań sprawcy, w szczególności związanych ze stosowaniem przemocy.

Implementacja dyrektyw

Proponowane zapisy ustawy w dużej mierze wynikają z obowiązku implementacji przez Polskę dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012 roku ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw, a także dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/99/UE z dnia 13 grudnia 2011 roku w sprawie europejskiego nakazu ochrony, którego celem jest podniesienie standardów ochrony pokrzywdzonego w postępowaniu karnym w sytuacjach transgranicznych.

We wspomnianym zakresie, projektodawca przewiduje wprowadzenie do ustawy następujących instrumentów:

  • rozszerzony katalog osób uprawnionych do wstąpienia w prawa zmarłego pokrzywdzonego (zmiana treści art. 52 k.p.k.),
  • pouczenie pokrzywdzonego (i świadka) o z góry ustalonej zrozumiałej treści o przysługujących uprawnieniach i obowiązkach (wprowadzenie art. 300 § 3 k.p.k.),
  • prawo do informacji o sprawie,
  • prawo do otrzymania potwierdzenia zawiadomienia o przestępstwie i innych dokumentów, w szczególności orzeczeń podlegających zaskarżeniu lub kończących postępowanie, wraz z pisemnym tłumaczeniem,
  • prawo do udziału osoby trzeciej w czynnościach postępowania przygotowawczego z udziałem pokrzywdzonego (wprowadzenie art. 299a k.pk),
  • szczególny tryb przesłuchania (wideokonferencja lub opuszczenie sali rozpraw przez oskarżonego) pozwalający w uzasadnionych przypadkach wyeliminować bezpośredni kontakt pomiędzy pokrzywdzonym lub świadkiem a oskarżonym (nowe brzmienie art. 390 § 2 k.p.k.).

W związku z obowiązkiem implementacji dyrektywy dotyczącej europejskiego nakazu ochrony, planuje się wprowadzenie rozdziału 66j oraz 66k k.p.k. Zgodnie z ich treścią, osoby chronione w chwili przeniesienia się do innego państwa członkowskiego będą mogły wystąpić z wnioskiem o wydanie tzw. europejskiego nakazu ochrony, co umożliwi miejscowym władzom uznanie i wykonanie orzeczonych w państwie macierzystym środków ochrony (w postaci obowiązku powstrzymania się sprawcy od przebywania w określonych środowiskach i miejscach lub powstrzymania się od kontaktów z określonymi osobami lub zbliżania się do określonych osób).