Bliżej przesłuchiwanych dzieci

33. przyjazny pokój_SR_optZgodnie ze znowelizowanymi przepisami k.p.k., zmianie uległy warunki i zasady przesłuchiwania małoletnich pokrzywdzonych oraz świadków przestępstw. Rozszerzono krąg osób podlegających „przyjaznemu trybowi”, zaś pokoje przesłuchań wpisano do k.p.k. Co jeszcze zmieniło się w tym zakresie lub zmieni w najbliższym czasie?

Przesłuchanie dzieci w postępowaniu karnym zawsze stanowi wyzwanie – zarówno dla samych małoletnich, jaki dla przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości. Składający zeznania małoletni często znajdują się w sytuacjach dla nich trudnych. Nie chciałam tam iść. Wiedziałam, że to będzie jeden z najgorszych dni w moim życiu. Wszystko się we mnie trzęsło. Było mi zimno i bolał mnie brzuch. Usiłowałam ćwiczyć oddech tak jak uczyła mnie pani psycholog i powtarzałam w myślach „będzie dobrze, będzie ok – tak w filmie instruktażowym Fundacji Dzieci Niczyje o swoich emocjach związanych z przesłuchaniem opowiada nastoletnia Kinga.

Prowadzący przesłuchania zobowiązani są do ochrony wrażliwej psychiki przesłuchiwanych małoletnich świadków i pokrzywdzonych. Pomocnymi w zbieraniu wartościowych zeznań oraz w zapewnieniu psychicznego komfortu dzieciom są tzw. przyjazne warunki przesłuchiwania wprowadzone do procedury karnej w 2003 r. W ostatnim czasie, na skutek nowelizacji Kodeksu postępowania karnego (Ustawa z dnia 13 czerwca 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz ustawy – Kodeks postępowania karnego) oraz wydania przez Ministra Sprawiedliwości Rozporządzenia z dnia 13 grudnia 2013 r. w sprawie sposobu przygotowania przesłuchania przeprowadzonego w trybie określonym w art. 185a – 185c k.p.k., uległy one znacznej modyfikacji.

33. przyjazny pokój_S_opt1Po uwzględnieniu ostatnich zmian, od 27 stycznia 2014 r. przyjazne warunki przesłuchania polegają na: co do zasady jednorazowości przesłuchania, przeprowadzeniu przesłuchania przez sąd na posiedzeniu, udziale w przesłuchaniu określonych osób, bezwzględnie obowiązkowym udziale w przesłuchaniu biegłego psychologa, konieczności wyznaczenia dla oskarżonego (lub podejrzanego) nieposiadającego obrońcy z wyboru – obrońcy z urzędu. Począwszy od 27 stycznia 2015 r. warunki te zostaną dodatkowo uzupełnione o bezwzględny obowiązek utrwalania przebiegu przesłuchania za pomocą urządzania rejestrującego obraz i dźwięk (art. 147 § 2a k.p.k.), a od 27 lipca 2015 r. – także o bezwzględny obowiązek dokonywania przesłuchania w odpowiednio przystosowanym do tego celu pomieszczeniu (art. 185d k.p.k.).

Szerszy krąg przesłuchiwanych

Na skutek nowelizacji art. 185a k.p.k., od 27 stycznia 2014 r. zeznania w szczególnych warunkach składają nie tylko dzieci pokrzywdzone przestępstwami określonymi w rozdz. XXV (Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności) oraz w rozdz. XXVI (Przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece) k.k., ale także dzieci – ofiary czynów zabronionych określonych w rozdz. XXIII (Przestępstwa przeciwko wolności) k.k oraz innych czynów zabronionych, dokonanych na ich szkodę z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej.

Ustawodawca uznał także, że w szczególnym trybie powinni być przesłuchiwani wszyscy pokrzywdzeni małoletni (a więc osoby do 18 roku życia). Zaznaczył jednak, że małoletni, którzy w chwili składania zeznań ukończyli 15 rok życia, mogą korzystać z przyjaznych warunków jedynie w sytuacji istnienia uzasadnionej obawy, że przesłuchanie ich w innym trybie mogłoby negatywnie wpłynąć na ich stan psychiczny.

Zgodnie z obowiązującym od 27 stycznia 2014 r. nowym brzmieniem art.185b k.p.k., w przyjaznych warunkach muszą być obowiązkowo przesłuchiwane nie tylko dzieci pokrzywdzone przestępstwami, ale także dzieci będące ich świadkami. Szczególny tryb składania zeznań dotyczy tych małoletnich, którzy w chwili składania zeznań nie ukończyli 15 roku życia i którzy byli świadkami czynów zabronionych, popełnionych z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej, określonych w rozdz. XXV (Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności), a po nowelizacji, określonych również w rozdz. XXVI (Przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece) k.k. Ustawodawca zdecydował przy tym, że z przyjaznych warunków przesłuchania nie mogą korzystać małoletni świadkowie współdziałający w popełnieniu czynu zabronionego, a także małoletni świadkowie, których czyn pozostaje w związku z czynem, o który toczy się postępowanie karne.

Jednocześnie, małoletni pokrzywdzeni uzyskali podobną ochronę do małoletnich świadków, którzy w chwili składania zeznań nie ukończyli 15 roku życia, polegającą na tym, że mogą oni w ogóle nie składać zeznań w całym procesie karnym – w sytuacji, gdy nie mają one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Kto i w jak sposób?

Obowiązujące przed wspomnianą nowelizacją k.p.k. przepisy prawne gwarantowały dzieciom przyjazne warunki przesłuchania, ale nie regulowały także wielu zagadnień związanych z tą czynnością procesową. Praktycy zastanawiali się więc np. nad sposobem przygotowania takiego przesłuchania oraz rolą biegłego psychologa przed, w trakcie, jak i po złożeniu zeznań przez małoletniego. Dzięki nowym regulacjom, wiele z tych wątpliwości zostało rozwianych.

Zgodnie z art. 185a § 2 k.p.k., przesłuchania dzieci – niezależnie od etapu procesu karnego – przeprowadzane jest na posiedzeniu sądu. W związku z tym, w postępowaniu przygotowawczym odbieranie zeznań od małoletnich pokrzywdzonych i świadków przestępstw dokonywane jest co do zasady na podstawie art. 329 § 1 k.p.k. – a więc przez sąd powołany do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej.

Przeprowadzającemu przesłuchanie sądowi bezwzględnie towarzyszy biegły psycholog, którego rola przed i w trakcie czynności procesowej powinna być aktywna. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości, przed przystąpieniem do przesłuchania biegły zobowiązany jest do przeprowadzenia wstępnej rozmowy z każdym małoletnimi, w celu obniżenia poczucia jego lęku i niepokoju. Ponadto, biegły psycholog przed rozpoczęciem czynności procesowej może udzielić sędziemu, prokuratorowi, obrońcy podejrzanego (oskarżonego) oraz pełnomocnikowi pokrzywdzonemu wskazówek co do sposobu zadawania dzieciom pytań – w sytuacji, gdy przesłuchiwane dziecko nie ukończyło 15 roku życia, jest upośledzone umysłowo albo potrzeba taka wynika ze stanu emocjonalnego lub właściwości osobistych małoletniego. Biegły psycholog w miarę możliwości zobowiązany jest też do udzielenia sędziemu pomocy w wyjaśnianiu zasad przesłuchania małoletnim poniżej 15 roku życia lub małoletnim cierpiącym na upośledzenie umysłowe (w tym także prawa do odmowy składania zeznań i obowiązku mówienia prawdy), a także faktu utrwalania czynności za pomocą sprzętu rejestrującego obraz i dźwięk.

Oprócz sędziego i biegłego psychologa, w przesłuchaniu dzieci mogą uczestniczyć także inne osoby, których uprawnienia do udziału w tej czynności procesowej wynikają z przepisów k.p.k. oraz z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, a więc: protokolant, tłumacz (jeżeli został powołany), pełnomocnik pokrzywdzonego, obrońca oskarżonego (podejrzanego), prokurator, osoba pełnoletnia wskazana przez małoletniego oraz osoba wymieniona w art. 51 §2 k.p.k. (rodzic lub osoba, pod której stałą pieczą pozostaje małoletni, albo kurator procesowy). Ustawodawca zadecydował jednak, że udział osoby pełnoletniej wskazanej przez małoletniego (może nią być np. babcia, nauczyciel) oraz osoby wymienionej w art. 51 §2 k.p.k. uzależniony jest od tego, czy obecność tych osób podczas przesłuchania nie będzie ograniczała swobody wypowiedzi małoletniego, o czym każdorazowo decyduje organ procesowy.

Ustawodawca zadecydował jednocześnie, że jeżeli oskarżony (lub podejrzany) zawiadomiony o czynności przesłuchania małoletniego nie posiada obrońcy z wyboru, sąd ma obowiązek wyznaczyć mu obrońcę z urzędu. Wprowadzenie tego uregulowania do k.p.k. ma ograniczyć jedną z podstaw do ponownego składania zeznań przez dzieci, które, co do zasady, w toku całego procesu karnego powinny być przesłuchiwanie tylko jeden raz. Ponowne przesłuchanie dzieci, tak jak dotychczas, będzie możliwe w sytuacji wyjścia na jaw istotnych okoliczności sprawy wymagających wyjaśnienia podczas ponownego przesłuchania oraz gdy zażąda tego podejrzany (oskarżony), który nie posiadał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania małoletniego.

Przyjazne pokoje w kodeksie

Bardzo ważną rolę w zakresie uzyskiwania od małoletnich ofiar i świadków przestępstw wiarygodnych i spójnych zeznań odgrywa miejsce ich przesłuchiwania. Dodatkowo, jak podkreślają psychologowie, bezpieczne i przyjazne miejsce przesłuchania ogranicza u dzieci ich poczucie lęku i bezradności wywołane traumatycznymi wydarzeniami oraz faktem uczestnictwa w procedurach prawnych.

W Polsce od początku lat 90. rozwinęła się, pod wpływem działań lobbingowych Fundacji Dzieci Niczyje oraz inicjatyw Ministerstwa Sprawiedliwości, praktyka przesłuchiwania dzieci poza salą rozpraw – w odpowiednio przystosowanych do tego celu pomieszczeniach, które z czasem zaczęto nazywać przyjaznymi pokojami przesłuchań dzieci. Nowelizacją z czerwca 2013 r., k.p.k. uzupełniono o art. 185d, który sankcjonuje istnienie przyjaznych pokoi przesłuchań dzieci, zaś w wydanym w grudniu 2013 r. rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości określono standardy i warunki funkcjonowania takich pomieszczeń. Dodatkowo, zgodnie z brzmieniem art. 4 ust. 1 ustawy nowelizującej, począwszy od 27 lipca 2015 r. wszystkie przesłuchania dzieci będą przeprowadzane wyłącznie w miejscach spełniających wymogi wskazane w tym rozporządzeniu.

Zgodnie z powyższym, miejsce przyjaznych przesłuchań powinno składać się z dwóch pomieszczeń: pokoju technicznego oraz pokoju przesłuchań. W pokoju przesłuchań może przebywać jedynie sędzia, biegły psycholog oraz tłumacz (jeżeli został powołany), natomiast osoba wskazana albo reprezentant małoletniego mają prawo przebywać w pokoju przesłuchań razem z dzieckiem jedynie po wyrażeniu zgody przez sędziego, jednak bez prawa aktywnego udziału w czynności. Pokój przesłuchań powinien być wyposażony w meble dostosowane do dorosłych, jak i dzieci, mieć ściany w jasnych, stonowanych barwach, podłogę wyłożoną miękką wykładziną, a także urządzenia techniczne umożliwiające zdalną rejestrację zdarzeń w całym pokoju przesłuchań oraz rejestrację mimiki twarzy dziecka, również wtedy, gdy opuszcza ono głowę.

Co ważne, pokój przesłuchań powinien znajdować się przede wszystkim w instytucji państwowej lub samorządowej, organizacji pozarządowej zajmującej się pomocą małoletnim, sądzie, prokuraturze albo jednostce policji. Psychologowie podkreślają jednak, że dzieci składające zeznania czują się najbardziej komfortowo i bezpiecznie w pokojach przesłuchań zlokalizowanych poza gmachem sądu, prokuratury czy policji.

Natomiast pokój techniczny jest pomieszczeniem, w którym podczas przesłuchania małoletniego przebywają protokolant, obrońca, pełnomocnik pokrzywdzonego, prokurator, co do zasady również osoba wymieniona w art. 51 § 2 k.p.k. czy osoba pełnoletnia wskazana przez dziecko. Pokój techniczny może przylegać do pokoju przesłuchań i być oddzielony od niego lustrem obserwacyjnym, może też być połączony z pokojem przesłuchań za pomocą środków technicznych umożliwiających przeprowadzenie przesłuchania na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku (w takim przypadku pokój techniczny może znajdować się w innym budynku niż pokój przesłuchań).

Zastosowanie się przesłuchujących do nowych regulacji prawnych z pewnością zminimalizuje lęk i strach małoletnich przed składaniem zeznań, a tym samym pozwoli na zebranie wartościowych materiałów dowodowych.