Mediacje bardziej atrakcyjne

17_optZwiększenie wiedzy społeczeństwa, zwłaszcza przedsiębiorców, o możliwościach i korzyściach wynikających z polubownego rozwiązania konfliktu, zachęcenie sędziów do kierowania spraw do mediacji oraz wzmocnienie pozycji mediatora. Ministerstwo Sprawiedliwości i Ministerstwo Gospodarki rekomendują przyjęcie systemowych zmian w prawie, które mają szansę odciążyć sądownictwo oraz zmniejszyć koszty rozwiązywania sporów dla stron.

Z szacunków Ministerstwa Gospodarki wynika, że konflikty w sprawach gospodarczych generują dla polskich przedsiębiorców nawet 40 mld zł kosztów rocznie. Szacunki te nie obejmują kosztów powstałych w wyniku zaangażowania przedsiębiorcy w proces sądowy zamiast w prowadzenie biznesu, a także skutków obniżenia renomy skonfliktowanej firmy u jej klientów oraz kontrahentów.

Pomimo znacznych kosztów prowadzenia procesów strony nadal nie sięgają po mediację jako alternatywę dla postępowania sądowego. Dane Ministerstwa Sprawiedliwości wskazują, że w 2012 r. do sądów powszechnych skierowano 1 365 652 sprawy gospodarcze, a w 2013 r. już 1 480 719. Z tych spraw do mediacji w 2012 r. trafiło 2 354, a w 2013 r. – 2 812. Mediacje ze skierowań sadów stanowią zatem tylko ok. 0,18 proc. wszystkich spraw gospodarczych rozstrzyganych przez Temidę. Jednocześnie, w 2012 r. jedynie 422 sprawy zostały zakończone w wyniku zatwierdzenia ugody zawartej przed mediatorem.

Podejścia przedsiębiorców do mediacji nie zmienia fakt, że średni czas postępowań sądowych w Polsce wynosi 480 dni (wg raportu Banku Światowego „Doing Business 2014″), zaś średni koszt procesu sądowego to 23,5 proc. wartości przedmiotu sporu. Tymczasem, jak wskazują przeprowadzone w UE badania dotyczące kosztów i czasu postępowań, średni czas postępowania mediacyjnego w Polsce kształtuje się na poziomie 42 dni, zaś średnia wartość kosztów tego postępowania to tylko 5 proc. wartości przedmiotu sporu (źródło: The Cost of Non ADR Surveying and Showing the Actual Costs of Intra-Community Commercial Litigation; Survey Data Report, The ADR Center, Rzym 2010 r.).

Systemowo i proceduralne

Opracowanie rozwiązań mających na celu zmianę powyższego stanu rzeczy było podstawowym zadaniem powołanego we wrześniu 2013 r. Zespołu do spraw systemowych rozwiązań w zakresie polubownych metod rozwiązywania sporów gospodarczych ułatwiających wykonywanie działalności gospodarczej, będącego wspólną inicjatywą Ministerstwa Gospodarki i Ministerstwa Sprawiedliwości. Efektem jego prac są przyjęte w lipcu 2014 r. przez oba ministerstwa Rekomendacje obejmujące ponad 30 propozycji zmian legislacyjnych i pozalegislacyjnych, w tym k.p.c., ustawy o kosztach sądowych, ustawy o podatku od towarów i usług, ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych i prawnych.

Wspomniane propozycje, wywodzące się z projektu Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego, mają w założeniu stanowić wzajemnie uzupełniające się rozwiązania o charakterze procesowym, administracyjnym, ekonomicznym i systemowym, ukierunkowane na zwiększenie wiedzy stron, ich pełnomocników i sędziów o możliwościach i korzyściach wynikających z mediacji. Jednocześnie, pomimo przyjęcia przez Zespół perspektywy przedsiębiorców jako podmiotów najbardziej zainteresowanych szybkimi i pewnymi rozstrzygnięciami sporów, wypracowane rozwiązania będą miały zastosowanie również w zakresie innych sporów cywilnych, dając nadzieję na znaczącą popularyzację mediacji nie tylko w sprawach gospodarczych.

Rozwiązaniem, które można uznać za najistotniejsze dla poprawy świadomości społecznej w zakresie możliwości rozwiązania sporu na drodze polubownej, jest propozycja uzupełnienia katalogu warunków formalnych pisma wszczynającego postępowanie cywilne (art. 187 k.p.c.) o obowiązek wyjaśnienia, czy strony podjęły próbę mediacji lub skorzystały z innego pozasądowego sposobu rozwiązania sporu, a także uzasadnienia przyczyn, które przemawiały przeciwko takiemu postępowaniu. Obowiązek ten skłaniałby strony i ich pełnomocników do weryfikacji możliwości mediacyjnych, co niewątpliwie wpłynęłoby na zwiększenie ich wiedzy o alternatywnych wobec sądowego sposobach rozwiązania sporu. Jednocześnie sąd decydując m.in. o nałożeniu obowiązku zwrotu kosztów procesu, niezależnie od wyniku sprawy, mógłby odpowiednio ocenić zachowanie strony – nie tylko w przypadku nieuzasadnionej odmowy uczestnictwa w postępowaniu mediacyjnym lub niestawiennictwa, ale również w przypadku zaniechania próby mediacji przed wszczęciem postępowania (odpowiednia zmiana art. 103 k.p.c.).

Zwiększanie mediacyjnej świadomości i akcentowanie konieczności stałej weryfikacji stanowisk stron winno, zdaniem Zespołu, odbywać się również poprzez aktywną postawę sądu. Rekomendowano przyznanie sądowi szerszych niż dotychczas kompetencji, m.in. w zakresie prawa pouczania o możliwości ugodowego załatwienia sprawy i akcentowania możliwości skierowania sprawy do mediacji na każdym etapie postępowania, w tym w pierwszym piśmie kierowanym do stron. W tym zakresie proponuje się odpowiednią zmianę w art. 10 k.p.c. oraz dodanie art. 210 § 22 k.p.c.

Powyższemu celowi służyć miałoby również wyposażenie sędziego przewodniczącego w nowy instrument – możliwość nakazania stronom wzięcia udziału w spotkaniu informacyjnym prowadzonym przez odpowiednio przeszkolonych sędziów, referendarzy lub mediatorów, na którym, przed pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę, strony byłyby informowane o możliwościach i korzyściach związanych z mediacją (uzupełnienie art. 183 8 k.p.c.). Sądowi przyznanoby również prawo do kierowania stron do mediacji wielokrotnie i w każdym stanie sprawy (odpowiednia zmiana art. 1838 § 1 k.p.c. oraz uchylenie art. 1838 § 2 k.p.c.) – przeciwnie do obecnego rozwiązania, zgodnie z którym strony mogą zostać skierowane do mediacji jedynie do zamknięcia pierwszego posiedzenia wyznaczonego na rozprawę i tylko raz w toku postępowania.

Uzupełnieniem uprawnień sądu w tym zakresie byłyby zmiany w odpowiednich kodeksach etyki zawodowej, nakładające na profesjonalnych pełnomocników obowiązek informowania mocodawcy o możliwości skorzystania z mediacji – wraz z przedstawieniem szacunkowego zestawienia kosztów postępowania mediacyjnego oraz sądowego. Obecnie akty te nie zwierają obowiązku o charakterze bezwzględnym, wskazując jedynie na powinność pełnomocnika w tym zakresie aktualizującą się w określonych przypadkach.

Pakiet obowiązków i zachęt

Ułatwianie rozwoju mediacji to również poprawa warunków pracy sędziów oraz przekonywanie ich o celowości stosowania mediacji w praktyce orzeczniczej. Za konieczną uznano zmianę rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 października 2013 r. w sprawie wzorów arkuszy oceny pracy i indywidualnego planu rozwoju zawodowego sędziego, tak aby – w przeciwieństwie do stanu obecnego – do czasu trwania postępowania sądowego nie wliczano czasu postępowania mediacyjnego (co dziś może wpływać na ocenę przewlekłości tego pierwszego), zaś w arkuszu oceny pracy i indywidualnego planu rozwoju zawodowego sędziego uwzględniano dane dotyczące spraw kierowanych do mediacji, pod warunkiem posiadania przez nie zdatności mediacyjnej. Jednocześnie zaproponowano dokonanie ustawowego umocowania w u.s.p. instytucji sędziego-koordynatora ds. mediacji oraz wyposażenie takiej osoby w kompetencje dające możliwość pełniejszego wykorzystania jej potencjału – m.in. pozwalające na organizowanie spotkań między sędziami i mediatorami, koordynację szkoleń, konferencji oraz warsztatów dotyczących mediacji, czy też udział w zarządzaniu treściami dotyczącymi mediacji, publikowanymi na stronach internetowych sądów.

Rewizja przez Zespół obecnych rozwiązań doprowadziła ponadto do konkluzji o potrzebie pilnej regulacji zawodu mediatora. Zarekomendowano zdefiniowanie pojęcia mediatora sądowego, które obejmowałoby osobę po przebytym szkoleniu, posiadającą odpowiednią wiedzę oraz umiejętności, wpisaną na listę prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego (zmiana art. 1832 k.p.c.). Zaproponowano też ujednolicenie zasad dotyczących standardów szkolenia mediatorów, niezbędnych kwalifikacji, wynagradzania, a także zasad i sposobu prowadzenia list stałych mediatorów, w tym listy centralnej. Powyższe zmiany pozwoliłyby na podniesienie zaufania społecznego, w tym zaufania sędziów do mediatorów. Status mediatora uległby zwiększeniu także poprzez zmianę art. 1833 k.p.c., na mocy którego mediator miałby obowiązek składania w postępowaniu oświadczenia o swojej bezstronności, a także niezwłocznego ujawniania okoliczności mogących wzbudzić wątpliwości co do jego bezstronności.

W celu uczynienia mediacji bardziej atrakcyjnej dla stron, w szczególności przedsiębiorców, zarekomendowano wprowadzenie szeregu zachęt o charakterze ekonomicznym i podatkowym. Szczególne znaczenie ma propozycja zaliczania kosztów mediacji do wydatków sądowych, co umożliwiłoby zwalnianie stron od całości lub części kosztów mediacji prowadzonej ze skierowania sądu. Obecna regulacja sprawia, że korzystający ze zwolnienia z kosztów sądowych zmuszeni są we własnym zakresie pokrywać koszty mediacji, nawet w przypadku mediacji ze skierowania sądu. Wśród pozostałych rozwiązań znalazła się również propozycja zwolnienia od opłaty sądowej wniosku o zatwierdzenie ugody pozasądowej zawartej przed mediatorem, a także zwrot całej opłaty sądowej oraz połowy uiszczonej opłaty od zarzutów – jeżeli w toku postępowania zawarto ugodę przed mediatorem. Proponuje się również uznanie kosztów związanych z zawarciem ugody i wynagrodzeniem mediatora za koszty uzyskania przychodu przedsiębiorcy.

Aby uatrakcyjnić mediację dla pełnomocników i mediatorów, zaproponowano możliwość zasądzenia wyższych kosztów zastępstwa procesowego odzwierciedlającego stopień zaangażowania w rozwiązanie sporu na drodze mediacji, jak również wypłatę wynagrodzenia mediatorowi w toku postępowania tymczasowo ze środków Skarbu Państwa.

Zmiany w społecznym postrzeganiu mediacji nie nastąpią bez stałego podkreślania jej znaczenia. W zakresie rozwiązań systemowych, Zespół wskazał na konieczność prowadzenia konsekwentnych działań promocyjnych oraz edukacji mediacyjnej na wszystkich szczeblach, ze szczególnym uwzględnieniem studiów prawniczych, ekonomicznych, pedagogicznych oraz szkolenia aplikantów zawodów prawniczych. Zarekomendowano zwłaszcza wprowadzenie do programów studiów elementów symulacji rozwiązywania sytuacji konfliktowych, w tym wprowadzenie takich rozwiązań do rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 6 października 2011 r. w sprawie odbywania aplikacji ogólnej, sędziowskiej i prokuratorskiej.

Wspomnieć ponadto należy, że w Rekomendacjach uwzględniono rozwiązania usprawniające postępowanie arbitrażowe, m.in. poprzez skrócenie z trzech do dwóch miesięcy terminu na wniesienie skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego, wprowadzenie obowiązku przesłania przez arbitra stronom i pozostałym arbitrom oświadczenia w zakresie jego bezstronności i niezależności, a także zmiany w zakresie zachowania mocy zapisu na sąd polubowny pomimo ogłoszenia upadłości przedsiębiorstwa. Jednym z celów tych propozycji jest zwiększenie atrakcyjności polskich sądów arbitrażowych dla biznesu międzynarodowego.

Czas na ustawę

Powyższe propozycje są jedynie przykładami kompleksowych rozwiązań zawartych w Rekomendacjach, które, jako wyważone i w większości adresujące zgłaszane dotychczas postulaty środowiska, powinny stać się podstawą projektu ustawy o wspieraniu polubownych metod rozwiązywania sporów.

Implementacja proponowanych zmian skłoniłyby strony sporu do większej refleksji przy poszukiwaniu satysfakcjonujących i obopólnie korzystnych rozwiązań. Pozwoliłaby również na skrócenie procedury dowodowej, a co za tym idzie, przyspieszenie rozstrzygnięć sądowych. Skorzystanie z procedury mediacji już w fazie przedsądowej zaowocowałoby z kolei zmniejszeniem liczby rozstrzygnięć procesowych, pozwalając na realne odciążenie sądów cywilnych, a samym stronom przyniosłoby realne zmniejszenie kosztów prowadzenia sporów.