Pokrzywdzony i świadek w centrum uwagi

15. paragraf_reforma p_optProponowane przez Ministra Sprawiedliwości zwiększenie ochrony świadków i pokrzywdzonych ma szansę wyeliminować ich obawy przed składaniem zeznań. W warunkach kontradyktoryjnego modelu procesu karnego oraz ewolucji pozycji procesowej pokrzywdzonych w legislacji krajowej i europejskiej, ich przyjęcie staje się koniecznością.

Przygotowany w Ministerstwie Sprawiedliwości projekt ustawy o ochronie i pomocy dla świadka i pokrzywdzonego 15 lipca br. został przyjęty przez Radę Ministrów, zaś 27 sierpnia odbyło się jego pierwsze czytanie w Sejmie. Proponowana regulacja stanowi dopełnienie reformy systemu prawa karnego w Polsce, którego głównymi filarami są: wchodząca w życie 1 lipca 2015 r. nowela kodeksu postępowania karnego zmieniająca model tego postępowania na kontradyktoryjny oraz dyskutowana obecnie w Sejmie kompleksowa zmiana części ogólnej kodeksu karnego w kierunku wzmocnienia kar wolnościowych.

Projekt ustawy pozostaje w związku zwłaszcza z nowelizacją k.p.k. W sytuacji, gdy sąd pełnić będzie rolę bezstronnego arbitra oceniającego przedstawione mu dowody, a tym samym zwiększy się ranga zeznań świadków składanych na rozprawie, koniecznym staje się usprawnienie postępowania dowodowego, w tym zwłaszcza z udziałem pokrzywdzonych. Jak dowodzą badania, zeznania ofiar i świadków stanowią w postępowaniu karnym wciąż ok. 90 proc. materiału dowodowego. Pokrzywdzony zatem nie może obawiać się złożenia zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa, zaś świadek – złożenia prawdziwych zeznań. W tym celu konieczne staje się podniesienie standardów ochrony i pomocy udzielanych tym osobom przez państwo – tak, by wyeliminować zjawisko odwoływania zeznań przez świadków (co w części przypadków wynika z ich obaw przed odwetem ze strony sprawcy przestępstwa), a także wzmóc ich zaufanie i chęć współpracy z organami wymiaru sprawiedliwości.

Nowe rozwiązania mają zatem na celu ułatwić sędziom prowadzenie spraw, zaś prokuratorom – pozyskiwanie dowodów, usprawniając tym samym postępowanie karne. Drugie z założeń tej reformy to wzmocnienie pozycji procesowej pokrzywdzonych w kierunku uchronienia ich od wtórnej wiktymizacji – zgodnie z proponowaną w projekcie ustawy zmianą wskazująca jako równorzędny cel procesu karnego, obok ochrony uprawnionych interesów pokrzywdzonego, także „poszanowanie jego godności” (zmiana art. 2 § 1 pkt 3 k.p.k.).

Zwiększyć bezpieczeństwo

Przedłożony projekt ustawy składa się z trzech części. Pierwsza z nich obejmuje rozwiązania mające na celu zwiększenie bezpieczeństwa świadków oraz pokrzywdzonych. W tym zakresie proponuje się wprowadzenie następujących trzech środków: ochrony na czas czynności procesowej, ochrony osobistej, a także pomocy w zakresie zmiany miejsca pobytu oraz związanej z nią pomocy finansowej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, mieszkaniowych lub uzyskanie świadczeń opieki zdrowotnej.

Powyższe środki udzielane byłyby w sytuacjach zagrożenia życia lub zdrowia pokrzywdzonego lub świadka, na jego wniosek lub po uzyskaniu jego zgody, na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego policji. Wybór poszczególnych środków było by uzależniony od stopnia zagrożenia życia lub zdrowia pokrzywdzonego lub świadka. W przypadku środków dalej idących (ochrony osobistej, pomocy w zakresie zmiany miejsca pobytu), zastosowanie znajdą kwalifikowane kryteria ich udzielenia – zarówno podmiotowe, tj. „wysoki stopień” zagrożenia dla życia i zdrowia, jak i przedmiotowe, tj. w odniesieniu do spraw rozstrzyganych w I instancji przez sąd okręgowy. Równocześnie możliwe będzie ich zastosowanie także w innych „uzasadnionych przypadkach”.

Projekt przewiduje ponadto środki uzupełniające, tj. powołanie koordynatorów działań policji w zakresie ochrony pokrzywdzonych i świadków, jak również ułatwienia w dostępie do pomocy psychologicznej dla pokrzywdzonych świadczonej w ramach dotacji z Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej. W toku uzgodnień odstąpiono od nadmiernego formalizowania procedury udzielania pomocy psychologicznej, decydując się na wskazanie istniejących ośrodków pomocy wsparcia pokrzywdzonym jako podstawowego ogniwa tej formy pomocy. Novum polega natomiast na ułatwieniu dostępu do pomocy psychologicznej osobom pokrzywdzonym oraz osobom im najbliższym, u których zidentyfikowano zagrożenie dla zdrowia psychicznego. W takim przypadku organ prowadzący postępowanie przygotowawcze lub sąd poinformuje pokrzywdzonego o możliwości udzielenia pomocy świadczonej przez podmioty, które otrzymały na ten cel dotację z Funduszu, zaś na wniosek pokrzywdzonego organ będzie mógł również wezwać taki podmiot do udzielenia pomocy psychologicznej w terminie 14 dni.

Kwestie procesowe i ochrona europejska

W drugiej części projektu, tj. przepisach zmieniających do Kodeksu postępowania karnego, przewiduje się wprowadzenie dodatkowych środków o charakterze procesowym służących ochronie pokrzywdzonych i świadków. Projekt zakłada pisemne pouczenie świadka o jego uprawnieniach i obowiązkach procesowych, na wzór istniejących od niedawna pouczeń dla pokrzywdzonych czy oskarżonych. Pouczenie winno być sporządzone jasnym i przystępnym językiem, w sposób zrozumiały także dla osoby nieposiadającej wiedzy prawniczej. Rozwiązanie to ułatwi świadkom skuteczne korzystanie z ich praw oraz sumienne wypełnianie obowiązków procesowych. To samo pouczenie obejmie również informację o możliwości zastosowania wobec świadków środków ochrony i pomocy przewidzianych w ustawie. Tak dokładna informacja powinna zmniejszyć stres świadka związany ze składaniem zeznań.

Rozwiązaniem wykorzystującym nowoczesne technologie komunikacyjne będzie rozszerzenie możliwości przesłuchania w formie wideokonferencji. Dotychczas metoda ta była stosowana wyłącznie wówczas, gdy osoba przesłuchiwana znajdowała się w znacznej odległości od miejsca przesłuchania (art. 177§ 1a k.p.k.). Zgodnie z projektem, wideokonferencja będzie miała zastosowanie także w sytuacji zaistnienia prawdopodobieństwa, że obecność oskarżonego będzie oddziaływać krępująco na osobę przesłuchiwaną. Zastosowanie wideokonferencji umożliwi wówczas uniknięcie bezpośredniej konfrontacji między świadkiem a oskarżonym, co zmniejszy obawy świadka związane ze złożeniem zeznań.

Wreszcie, trzecia grupa rozwiązań dotyczy Europejskiego Nakazu Ochrony – instytucji mającej na celu zapewnienie ochrony pokrzywdzonym niezależnie od państwa członkowskiego UE, do którego zdecydowali się przemieścić. ENO opiera się na typowym dla Unii Europejskiej mechanizmie wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych, zaś jego wprowadzenie jest wymogiem dyrektywy 2011/99/UE.

Zgodnie z projektem, mechanizmy dotyczące nakazu ochrony znajdą się w dwóch nowych rozdziałach (66j i 66k) dodawanych do działu XIII k.p.k., regulującego postępowanie w sprawach ze stosunków międzynarodowych. Na ich mocy, wobec osoby chronionej wykonywane będą krajowe odpowiedniki następujących, określonych w dyrektywie środków: a) zakaz przebywania w określonych miejscach, miejscowościach lub na określonych obszarach, gdzie mieszka lub które odwiedza osoba podlegająca ochronie, b) zakaz lub ograniczenie wszelkich form kontaktu z osobą podlegającą ochronie, w tym kontaktów telefonicznych, elektronicznych, korespondencyjnych, faksowych czy innych, c) zakaz lub ograniczenie możliwości zbliżania się na odległość mniejszą, niż to określono, do osoby podlegającej ochronie.

Wzmocnić świadka i pokrzywdzonego

Przedmiotowy projekt stanowi kolejny krok w ewolucji polskiego systemu prawnego w kierunku wzmocnienia pozycji pokrzywdzonego w postępowaniu karnym oraz zmiany postrzegania jego roli w procesie wymierzania sprawiedliwości – ze służebnej na centralną. W tym kontekście, projektowana ustawa stanowi domknięcie budowanego przez Ministerstwo Sprawiedliwości od lat systemu wsparcia i ochrony osób pokrzywdzonych przestępstwem.

W ostatnim okresie przyjęto cały szereg reform w tej dziedzinie. Zmiany legislacyjne objęły m.in. kompleksową nowelę kodeksu postępowania karnego służącą w szczególności zwiększeniu ochrony najbardziej narażonych pokrzywdzonych, którzy padli ofiarą handlu ludźmi czy małoletnich pokrzywdzonych przestępstwami o charakterze seksualnym (m.in. poprzez rozszerzenie specjalnego trybu przesłuchań i ustawowe uregulowanie przyjaznych pokoi przesłuchań dzieci). Inne zmiany prawne w tej dziedzinie to wprowadzenie nowych pouczeń dla pokrzywdzonych sporządzonych w języku przystępnym i zrozumiałym dla osoby niebędącej profesjonalnym prawnikiem (art. 244 § 5 k.p.k., art. 263 § 8 k.p.k., art. 300 § 1-2 k.p.k., art. 607 § 4 k.p.k.) oraz przyjęcie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości systematyzującego działanie Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej.

Powyższym działaniom towarzyszyły zmiany praktyczne i organizacyjne, w szczególności utworzenie Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej, utworzenie sieci ośrodków udzielających wsparcia pokrzywdzonym (w ostatnich dwóch latach udzieliły one wsparcia ponad 20 tys. osobom), coroczne porady udzielane podczas Tygodnia Pomocy Pokrzywdzonym czy utworzenie strony internetowej www.pokrzywdzeni.gov.pl, zawierającej praktyczne informacje przydatne ofiarom przestępstw.

Jeśli chodzi o świadków niebędących pokrzywdzonymi, to – poprzez regulacje proponowanej ustawy – po raz pierwszy traktowani są oni w sposób podmiotowy. W szczególności, projektodawca docenia ich kluczowe znaczenie dla efektywności organów ochrony prawa oraz proponuje wprowadzenie stosownego zaplecza, które posłuży właściwemu pełnieniu ich roli w procesie karnym.

Tło europejskie

Do niedawna prawami ofiar w Unii Europejskiej zajmowano się bądź bardzo ogólnie (decyzja ramowa 2001/220/WSiSW), bądź jedynie fragmentarycznie, przy okazji przyjmowania materialno-prawnych regulacji sektorowych (handel ludźmi, seksualne wykorzystywanie dzieci). Dopiero w ostatnich trzech latach problematyka ta doczekała się należnego zainteresowania na forum europejskim. Stało się to przy aktywnym wsparciu Polski, która wraz z Hiszpanią i 10 innymi państwami przedstawiła w 2010 r. inicjatywę dyrektywy w sprawie europejskiego nakazu ochrony. Następnie, w czasie polskiej prezydencji w Radzie UE przed ponad dwoma laty, udało się doprowadzić do przyjęcia tej dyrektywy, jak również do sfinalizowania porozumienia w radzie ministrów sprawiedliwości UE dotyczącego przyjęcia drugiej kluczowej dyrektywy – ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw (dyrektywa 2012/29/UE).

Projekt ustawy o ochronie i pomocy dla świadka i pokrzywdzonego zapewni implementację obu dyrektyw. W przedłożeniu rządowym proponuje się nawet przyjęcie wyższego poziomu ochrony pokrzywdzonych, w szczególności w zakresie środków bezpieczeństwa, jak i rozszerzenia ochrony na świadków niebędących pokrzywdzonymi oraz osób im najbliższych.

Przede wszystkim jednak, wspomniany projekt jest elementem znacznie głębszej reformy postępowania karnego w Polsce. O ile przyjęte już zmiany skupiają się na kompetencjach i obowiązkach organów prowadzących postępowanie oraz nowej konfiguracji procesowej, o tyle projektowane regulacje dotyczą zaplecza tej reformy, które w praktyce może warunkować jej powodzenie. Proponowane rozwiązania służą wzmocnieniu pozycji procesowej pokrzywdzonych i świadków, jak i poczucia ich bezpieczeństwa, czego efektem powinna być zmiana podejścia uczestników postępowania karnego do obowiązku złożenia zeznań. W dalszej perspektywie, projektowane zmiany służyć mają temu samemu celowi, co zmiana modelu procesu karnego – tj. poprawie jakości oraz szybkości prowadzenia postępowań karnych.