Bliżej e-komornika

21. e-komornikOpracowane w Ministerstwie Sprawiedliwości przepisy przewidują gruntowną informatyzację postępowania komorniczego – od postępowania w sprawach o nadanie klauzuli wykonalności bankowym tytułom egzekucyjnym, przez licytacje ruchomości i zajęcia wierzytelności, aż po komorniczą biurowość.

 W Sejmie trwają prace legislacyjne nad projektem ustawy o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (w dniu 10 września 2014 r. odbyło się pierwsze czytanie projektu ustawy). Celem proponowanych zmian jest dalsza informatyzacja postępowania cywilnego. Zmiany zmierzające do rozszerzenia zakresu stosowania technik informatycznych odnoszą się nie tylko do postępowania rozpoznawczego, ale obejmują również postępowanie egzekucyjne (w szerokim znaczeniu).

Elektroniczny bankowy tytuł egzekucyjny

Projektowane przepisy przewidują, że postępowanie w sprawach o nadanie klauzuli wykonalności bankowym tytułom egzekucyjnym będzie odbywało się przy wykorzystaniu systemu teleinformatycznego. Wniosek w takiej sprawie będzie składany przez bank wyłącznie za pośrednictwem tego systemu. Do wniosku bank będzie dołączał bankowy tytuł egzekucyjny sporządzony w postaci elektronicznej (nie będzie możliwe sporządzenie tego tytułu w postaci „papierowej”) oraz poświadczone elektronicznie odpisy załączników (w tym oświadczenie dłużnika o poddaniu się egzekucji i pełnomocnictwa).

Postępowanie sądowe będzie przebiegało według reguł podobnych do tych, które obowiązują w elektronicznym postępowaniu upominawczym. Założenie elektronicznych akt sprawy i jej przydzielenie będzie następowało automatycznie. Wszystkie czynności sądu lub referendarza sądowego (zarządzenia i orzeczenia) będą utrwalane w systemie teleinformatycznym i opatrywane bezpiecznym podpisem elektronicznym. Postanowienie w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności będzie wydawane na posiedzeniu niejawnym i doręczane wierzycielowi elektronicznie. Także dalsze pisma w tym postępowaniu (np. zażalenia lub skargi) wierzyciel będzie mógł wnosić wyłącznie za pośrednictwem systemu teleinformatycznego.

Według ogólnych reguł obowiązujących w postępowaniu klauzulowym, postanowienie wraz z uzasadnieniem będzie doręczane dłużnikowi tylko na jego wniosek. Dłużnik, w zależności od swojego wyboru, będzie mógł złożyć taki wniosek w formie tradycyjnego („papierowego”) pisma procesowego albo za pośrednictwem konta w systemie teleinformatycznym. W taki sam sposób dłużnik będzie mógł wnosić środki zaskarżenia.

W razie nadania klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu powstanie elektroniczny tytuł wykonawczy, który będzie przechowywany w repozytorium systemu teleinformatycznego. Sposób posługiwania się takim tytułem i jego weryfikacji będzie identyczny jak w przypadku elektronicznych tytułów wykonawczych opartych na orzeczeniu wydanym w elektronicznym postępowaniu upominawczym.

Planuje się utworzenie kilku e–sądów w Polsce, które będą rozpoznawały sprawy o nadanie klauzuli wykonalności bankowym tytułom egzekucyjnym (m.in. we Wrocławiu, Elblągu, Zielonej Górze, Nisku, Gorzowie Wielkopolskim). Obszary ich właściwości będą pokrywały się z obszarami właściwości poszczególnych sądów apelacyjnych.

Korzyści z wprowadzenia tego rozwiązania, poza oszczędnościami finansowymi, będą polegały na odciążeniu sędziów i referendarzy orzekających w pozostałych („tradycyjnych”) sądach, przyspieszeniu postępowań w przedmiotowych sprawach, a także standaryzacji czynności procesowych.

Elektroniczne biuro podawcze

W aktualnym stanie prawnym istnieje możliwość składania pism do komornika za pośrednictwem systemu teleinformatycznego. Dotyczy ona jednak wyłącznie wniosku wierzyciela o wszczęcie egzekucji na podstawie elektronicznego tytułu wykonawczego. Projektowane przepisy rozszerzają dopuszczalność wnoszenia pism do komornika drogą elektroniczną.

Omówienie istoty zmian w tym zakresie wymaga sięgnięcia do projektowanych przepisów dotyczących postępowania rozpoznawczego, w których przewiduje się możliwość składania przez stronę (uczestnika postępowania, przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika) pism procesowych za pośrednictwem systemu teleinformatycznego także w postępowaniach prowadzonych w sposób tradycyjny („papierowy”). Warunkiem będzie założenie konta w tym systemie i złożenie oświadczenia o wyborze „drogi elektronicznej”. Wybór ten będzie dotyczył jedynie postępowania w konkretnej sprawie. Stronie, która złoży takie oświadczenie, pisma będą doręczane elektronicznie. Na każdym etapie postępowania strona będzie mogła zrezygnować z wnoszenia pism za pośrednictwem systemu teleinformatycznego lub z doręczeń elektronicznych (organ administracji publicznej i pełnomocnik zawodowy nie będą mogli zrezygnować z samych doręczeń elektronicznych).

Za pośrednictwem systemu teleinformatycznego będzie można wnieść nie tylko samo pismo procesowe (np. wniosek), ale także załączniki do pisma (np. dokumenty) oraz pełnomocnictwa – zarówno wytworzone w postaci elektronicznej, jak i istniejące w postaci papierowej (te drugie w formie kopii cyfrowej poświadczonej przez notariusza albo występującego w sprawie pełnomocnika). Również wyrok będzie mógł być wydany w postaci elektronicznej. Będzie on utrwalany w systemie teleinformatycznym i opatrywany bezpiecznym podpisem elektronicznym przez sąd. Reguła ta będzie stosowana również do postanowień sądu i zarządzeń przewodniczącego.

Powyższe regulacje znajdą odpowiednie zastosowanie w postępowaniu egzekucyjnym (art. 13 § 2 k.p.c.). Przewiduje się też uzupełnienie przepisu art. 760 k.p.c., w którym wyraźnie zostanie wskazana możliwość składania wniosków i oświadczeń za pośrednictwem systemu teleinformatycznego. W konsekwencji, strona (wierzyciel lub dłużnik) albo inny uczestnik postępowania (np. poddłużnik, nabywca licytacyjny) będą mogli założyć konto w systemie teleinformatycznym obsługującym postępowanie egzekucyjne i złożyć oświadczenie o wyborze „drogi elektronicznej”. Także czynności komornika (postanowienia, zawiadomienia i inne pisma) będą mogły być utrwalane w systemie teleinformatycznym i opatrywane bezpiecznym podpisem elektronicznym.

Wierzyciel, który wybierze wnoszenie pism za pośrednictwem systemu teleinformatycznego nie będzie mógł jednak złożyć tą drogą tytułu wykonawczego sporządzonego w postaci tradycyjnej („papierowej”). Nie będzie zatem dopuszczalne prowadzenie egzekucji na podstawie poświadczonego elektronicznie odpisu takiego dokumentu. Wynika to stąd, że podstawą egzekucji może być wyłącznie oryginał tytułu wykonawczego. Liberalizacja tej zasady wiązałaby się z ryzykiem nadużyć, które poważnie godziłyby w interesy dłużników (np. możliwość inicjowania wielu egzekucji prowadzonych przez różnych komorników na podstawie tego samego tytułu wykonawczego). Konieczność przesłania komornikowi tytułu wykonawczego nie będzie natomiast zachodziła wówczas, gdy tytuł ten będzie wytworzony w postaci elektronicznej.

O ile wnoszenie pism do komornika za pośrednictwem systemu teleinformatycznego oraz stosowanie doręczeń elektronicznych będzie fakultatywne, to projektowane przepisy przewidują, że – pomijając regulacje dotyczące elektronicznej licytacji ruchomości oraz elektronicznych zajęć niektórych wierzytelności – korespondencja między komornikiem, administracyjnym organem egzekucyjnym i organem podatkowym będzie przesyłana wyłącznie za pośrednictwem systemu teleinformatycznego lub za pomocą środków komunikacji elektronicznej. Obowiązek ten znajdzie zastosowanie przede wszystkim do tzw. zapytań komornika w celu uzyskania informacji niezbędnych do prowadzenia egzekucji (art. 761 § 1 k.p.c.) oraz do przesyłania dokumentów w związku ze zbiegiem egzekucji sądowych i administracyjnych (w tym ostatnim przypadku projekt wprowadza zasadę rozstrzygania o zbiegu egzekucji z mocy prawa).

Elektroniczna licytacja ruchomości

Egzekucja z ruchomości należy do najmniej efektywnych sposobów egzekucji, najczęściej z powodu braku nabywców. Obwieszczenia o licytacji trafiają obecnie zazwyczaj do ograniczonego kręgu adresatów, zaś udział w licytacji wymaga poświęcenia czasu, a nierzadko również wydatków związanych z dotarciem do miejsca licytacji.

Wyeliminowaniu powyższych niedogodności służy propozycja elektronicznej licytacji ruchomości. Licytacja ta byłaby prowadzona za pośrednictwem dedykowanego systemu teleinformatycznego utrzymywanego przez Krajową Radę Komorniczą i udostępnianego w internecie. Osoby, które nie posiadają dostępu do internetu, będą mogły korzystać z dostępu do systemu licytacyjnego w każdym sądzie rejonowym, dzięki czemu licytacja będzie miała charakter publiczny.

Z uwagi na to, że sprzedaż zajętej ruchomości będzie dokonywana „na odległość”, przewiduje się wprowadzenie dodatkowej ochrony licytantów w postaci zastrzeżenia, że sprzedaży w tym trybie podlega wyłącznie ruchomość oddana pod dozór osobie innej niż dłużnik. W obwieszczeniu o licytacji będą też zamieszczane dodatkowe pouczenia o procesowych skutkach niektórych czynności lub zaniechań.

Warunkiem udziału w licytacji będzie uiszczenie rękojmi. Rękojmia będzie wpłacana za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego licytacje albo poza tym systemem (np. bezpośrednio na rachunek komornika). W tym ostatnim przypadku komornik będzie obowiązany potwierdzić w systemie fakt uiszczenia rękojmi. Z chwilą tego potwierdzenia licytant będzie mógł zgłaszać postąpienia.

W przypadku licytacji tradycyjnej (ustnej) przybicia udziela się osobie, która zaofiarowała najwyższą cenę. W praktyce zakończenie takiego przetargu odbywa się przez trzykrotne wygłoszenie przez komornika ostatnio postąpionej ceny, z jednoczesnym zapytaniem: kto da więcej?. Brak dalszych postąpień komornik stwierdza przez wypowiedzenie słowa: nikt. W przypadku licytacji elektronicznej zostanie zaś wykorzystany mechanizm stosowany na internetowych portalach aukcyjnych. Przybicie będzie zatem udzielane licytantowi, który zaofiarował najwyższą cenę w chwili zakończenia licytacji. Chwila ta (data, godzina, minuta i sekunda) będzie określana w obwieszczeniu o licytacji. Będzie ona mogła przypadać najwcześniej po upływie siedmiu dni od dnia obwieszenia i tylko w godzinach urzędowania sądu rejonowego, przy którym działa komornik.

Przybicie będzie dokonywane wyłącznie w systemie teleinformatycznym, a licytanci będą o nim zawiadamiani wyłącznie elektronicznie. Licytant, któremu udzielono przybicia (nabywca) będzie obowiązany zapłacić cenę nabycia do godziny piętnastej dnia następnego po doręczeniu zawiadomienia o udzieleniu przybicia. Jeżeli ten dzień przypada w sobotę lub dzień ustawowo wolny od pracy, cenę uiszcza się w następnym dniu po dniu lub dniach wolnych od pracy. W razie niewykonania tego ciężaru, nabywca utraci prawa wynikające z przybicia.

Elektroniczne zajęcia wierzytelności

Obligatoryjną drogę elektroniczną przewiduje się również w razie egzekucji z rachunków bankowych. Komornik wyłącznie za pośrednictwem systemu teleinformatycznego będzie przesyłał do banku zawiadomienie o zajęciu takiego rachunku. Również pisma banku kierowane do komornika w ramach realizacji zajęcia (o istnieniu przeszkód w wypłacaniu środków lub o zbiegu egzekucji) będą mogły być przesyłane jedynie za pośrednictwem systemu teleinformatycznego.

Podobne rozwiązanie jest proponowane w przypadku korespondencji między komornikiem a organem podatkowym odnośnie zajęć wierzytelności z tytułu nadpłaty podatku lub zwrotu podatku. Dodatkowo, proponuje się wprowadzenie regulacji, według której zajęcie takiej wierzytelności będzie obejmowało także wierzytelności przyszłe, które powstaną w ciągu roku od dnia dokonania zajęcia.

Zmiany te w istotny sposób przyspieszą komunikację między komornikami i poddłużnikami (bankami lub urzędami skarbowymi).