Cel: restrukturyzacja

15. upadĹ‚ość1Większa efektywność procedur zapobiegania niewypłacalności przedsiębiorców to główna przesłanka opracowanego w Ministerstwie Sprawiedliwości projektu nowelizacji ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze. Nowe przepisy, nad którymi obecnie pracuje Sejm, uwzględniają postulaty środowisk biznesowych, prawniczych i naukowych.

 

W dniu 9 października 2014 r. do Sejmu RP wpłynął rządowy projekt nowelizacji ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze. Projekt przewiduje wprowadzenie do porządku prawnego nowej ustawy o tytule Prawo restrukturyzacyjne. Obejmie ona cztery postępowania restrukturyzacyjne zmierzające do zawarcia układu pomiędzy dłużnikiem a jego wierzycielami. Obecna ustawa – Prawo upadłościowe i naprawcze zmieni tym samym nazwę na Prawo upadłościowe oraz regulować będzie postępowanie upadłościowe zmierzające do likwidacji majątku upadłego oraz podziału uzyskanych funduszy pomiędzy wierzycieli. W ramach nowelizacji zmodyfikowane zostaną także przepisy k.p.c., k.s.h., ustawy o licencji syndyka, ustaw podatkowych oraz wielu innych regulacji.

Projekt jest efektem pracy zespołu ekspertów powołanych przez Ministra Sprawiedliwości, działających we współpracy z Ministerstwem Gospodarki. Celem zespołu było dostosowanie przepisów prawa upadłościowego do oczekiwań przedsiębiorców wobec aktualnie obowiązującego systemu zapobiegania niewypłacalności oraz prawnych instrumentów restrukturyzacji. W toku prac legislacyjnych umożliwiono, na niespotykaną dotąd skalę, udział w dyskusji szerokiemu kręgowi zainteresowanych. Wpływ na kierunki zmian oraz szczegółowe rozwiązania miały środowiska podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, instytucje finansowe, sędziowie upadłościowi, syndycy, doradcy prawni, przedstawiciele nauki prawa, jak również ekonomiści.

W efekcie, projekt w znacznym zakresie odpowiada potrzebom praktyki odnośnie wyposażenia przedsiębiorców w efektywne narzędzia skutecznej restrukturyzacji, wzmocnienia pozycji prawnej wierzycieli oraz usprawnienia i przyspieszenia postępowania.

Po pierwsze: efektywność

Porównanie krajowych statystyk upadłości z innymi państwami członkowskimi UE wskazuje, że postępowanie upadłościowe w Polsce jest wykorzystywane stosunkowo rzadko. Niewypłacalni przedsiębiorcy poddawani są procesom likwidacji majątku ze szkodą dla wierzycieli, często z pominięciem sądowych procedur upadłościowych.

Obecne przepisy nie stanowią dostatecznej zachęty do poddania się procedurom w nim ujętym, szczególnie we wczesnej fazie kryzysu finansowego w przedsiębiorstwie. Niestety, jak wynika z danych niezależnych instytucji badawczych (por. raport Coface Polska nt. upadłości za pierwsze trzy kwartały 2014 r.), nawet po złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości układowej lub likwidacyjnej sądy w większości przypadków oddalają taki wniosek. Dzieje się tak głównie na podstawie art. 13 ust. 1 p.u.n., czyli z powodu braku majątku wystarczającego na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego. Celem przepisów powinno być natomiast umożliwienie i zachęcanie do poddania się procedurom ochronnym w jak najwcześniejszej fazie niewydolności finansowej. Tylko wtedy prawa wierzycieli mogą zostać zabezpieczone w najwyższym stopniu, zaś sam przedsiębiorca w kryzysie ma szansę na naprawę z korzyścią dla otoczenia rynkowego.

Obecny system, w którym wobec niewypłacalnego przedsiębiorcy dążącego do zawarcia układu z wierzycielami konieczne jest ogłoszenie upadłości – wobec całkowitej porażki postępowania naprawczego – okazał się niewydolny i nieatrakcyjny dla zainteresowanych podmiotów. Sytuacja, w której przedsiębiorca musi złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu oraz występować w obrocie gospodarczym pod własną firmą z dodatkiem „w upadłość układowej” (art. 601 p.u.n.) jest niekorzystna i nosi znamiona stygmatyzacji przedsiębiorcy. Przedsiębiorca nie ma też żadnej pewności, że sąd wyda orzeczenie zgodne z jego wnioskiem. Sąd może bowiem ogłosić upadłość obejmującą likwidację majątku, jeśli uzna, że brak jest przesłanek do otwarcia upadłości układowej.

Cztery nowe postępowania

Z uwagi na powyższe, twórcy projektu ustawy postanowili wzbogacić oraz udrożnić system sądowej restrukturyzacji przedsiębiorcy. Głównym celem reformy jest położenie nacisku na skuteczne procedury naprawcze kosztem procedur likwidacyjnych. Te drugie powinny być wszczynane tylko jako ultima ratio, w sytuacji braku możliwości prowadzenia dalszej efektywnej ekonomicznie działalności.

Warunkiem osiągnięcia tego celu jest rozdzielenie postępowania prowadzącego do zawarcia układu z wierzycielami i zachowania działalności przedsiębiorcy od postępowań zmierzających do likwidacji jego majątku. W projekcie przewiduje się system, w którym sąd restrukturyzacyjny, jako sąd funkcjonalnie odrębny od sądu upadłościowego, będzie prowadził następujące rodzaje postępowań restrukturyzacyjnych:

• postępowanie o zatwierdzenie układu, które umożliwi zawarcie układu w wyniku samodzielnego zbierania głosów wierzycieli przez dłużnika bez udziału sądu oraz może być prowadzone, jeżeli suma wierzytelności spornych uprawniających do głosowania nad układem nie przekracza 15 proc. sumy wierzytelności uprawniających do głosowania nad układem;

• przyspieszone postępowanie układowe, które umożliwi dłużnikowi zawarcie układu po sporządzeniu spisu wierzytelności w uproszczonym trybie oraz może być prowadzone, jeżeli suma wierzytelności spornych uprawniających do głosowania nad układem nie przekracza 15 proc. sumy wierzytelności uprawniających do głosowania nad układem;

• postępowanie układowe umożliwiające dłużnikowi zawarcie układu po sporządzeniu i zatwierdzeniu spisu wierzytelności, które może prowadzić dłużnik niemogący prowadzić przyspieszonego postępowania układowego, gdyż suma wierzytelności spornych uprawniających do głosowania nad układem przekracza 15% sumy wierzytelności uprawniających do głosowania nad układem;

• postępowanie sanacyjne, które będzie najbardziej rozbudowane i umożliwi dłużnikowi przeprowadzenie działań sanacyjnych oraz zawarcie układu po sporządzeniu i zatwierdzeniu spisu wierzytelności; projektodawca sprecyzował przy tym, że działaniami sanacyjnymi są czynności prawne i faktyczne, które zmierzają do poprawy sytuacji ekonomicznej dłużnika i mają na celu przywrócenie dłużnikowi zdolności do wykonywania zobowiązań, przy jednoczesnej ochronie przed egzekucją.

Powyższy opis wskazuje zatem, że pierwsze trzy postępowania pozwolą na dokonanie korzystnych zmian w strukturze zobowiązań dłużnika. Jedynie postępowanie sanacyjne umożliwi dodatkowe zmiany w majątku dłużnika, a precyzyjniej – w jego przedsiębiorstwie w znaczeniu przedmiotowym.

Sąd upadłościowy na podstawie przepisów znowelizowanej ustawy – Prawo upadłościowe będzie powołany funkcjonalnie wyłącznie do rozpoznawania wniosków o ogłoszenie upadłości, stanowiącej odpowiednik obecnej upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika. Wniosek restrukturyzacyjny złożony przez dłużnika do sądu restrukturyzacyjnego nie będzie mógł prowadzić do ogłoszenia upadłości przez sąd upadłościowy, chyba że odrębny wniosek upadłościowy zostanie złożony przez któregoś z wierzycieli. Dodatkowo, w razie niepowodzenia postępowania restrukturyzacyjnego (wobec braku zawarcia układu lub umorzenia postępowania z innych przyczyn) nie dojdzie do automatycznego przekształcenia w postępowanie upadłościowe (likwidacyjne). Projektodawca przesądził tym samym, że korzystanie przez wierzycieli oraz dłużnika z ich praw podmiotowych powinno pozostać w sferze ich całkowitej autonomii.

W celu ochrony interesów wierzycieli, w razie fiaska restrukturyzacji, wierzycielom przyznano prawo do złożenia uproszczonego wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika. Wniosek ten powinien spełnić wyłącznie warunki formalne pisma procesowego oraz zawierać żądanie ogłoszenia upadłości (art. 327 ust.2 projektu). Na czas prawomocnego rozpoznania tego wniosku lub na czas prawomocnego zakończenia postępowania restrukturyzacyjnego, majątek dłużnika pozostawał będzie pod ochroną zastosowanego w sprawie środka zabezpieczenia, w szczególności zabezpieczenia poprzez ustanowienie nadzorcy sadowego lub zarządcy (art. 322 projektu).

Nowy cel postępowania

Nowa ustawa – Prawo restrukturyzacyjnie inaczej rozłoży akcenty, jeśli chodzi o sam cel prowadzonego postępowania. Zgodnie z art. 2 projektu ustawy, postępowania prowadzone są po to, aby uniknąć ogłoszenia upadłości dłużnika, przy zabezpieczeniu słusznych praw wierzycieli. Innymi słowy, projektodawca założył, że umożliwienie przedsiębiorcy dalszego prowadzenia racjonalnej ekonomicznie działalności gospodarczej doprowadzi do wyższego poziomu zaspokojenia jego wierzycieli.

W celu realizacji tego założenia, znacznie zliberalizowano podstawy wszczęcia postępowań restrukturyzacyjnych. Po pierwsze, wszystkie postępowania będą wszczynane i prowadzone wobec dłużnika już niewypłacalnego, jak i zagrożonego niewypłacalnością. Takie rozwiązanie zlikwiduje główną barierę wszczęcia obecnego postępowania naprawczego, które może być dopuszczone jedynie wobec podmiotów zagrożonych niewypłacalnością oraz przy niewielkiej niewypłacalności określonej w art. 12 p.u.n. Wobec rygorystycznie interpretowanej definicji niewypłacalności, warunek ten jest obecnie niezwykle trudny do spełnienia. Po drugie, w przyspieszonym postępowaniu układowym oraz postępowaniu o zatwierdzenie układu zrezygnowano z przesłanki uprawdopodobnienia zdolności dłużnika do bieżącego zaspokajania kosztów postępowania i zobowiązań powstałych po jego otwarciu. Przesłanka ta dotyczyć będzie wyłącznie postępowania układowego oraz sanacyjnego, które ze swej natury będą toczyły się dłużej, a zatem badanie w powyższym zakresie nie będzie pozbawione sensu.

Sąd może mieć jedynie problem z szybkim rozstrzygnięciem, czy zachodzi okoliczność pokrzywdzenia wierzycieli na skutek otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego. Można jednak przewidywać, że w typowym stanie faktycznym, kiedy to wniosek restrukturyzacyjny dłużnika będzie jego historycznie pierwszym wnioskiem restrukturyzacyjnym lub upadłościowym, oraz wobec braku innych wniosków upadłościowych wierzycieli, jak również przy braku niewypłacalności lub stosunkowo niewielkim jej stopniu, również i ta przesłanka nie będzie stanowiła realnej przeszkody we wszczęciu postępowania.

Zbieg wniosków

Nowe przepisy rozstrzygają też kwestię zbiegu wniosku restrukturyzacyjnego i wniosku o ogłoszenie upadłości. Staje się to konieczne w sytuacji istnienia dwóch funkcjonalnie odrębnych sądów rozpoznających te wnioski.

Obecnie, wniosek o ogłoszenie upadłości niezależnie od żądanego trybu prowadzenia postępowania rozpatruje jeden sąd rejonowy – sąd upadłościowy. Może on połączyć sprawy do łącznego ich rozpoznania, a także rozstrzygnięcia na podstawie art. 219 k.p.c. Po wejściu w życie nowej ustawy, zgodnie z art. 20, w przypadku złożenia wniosku restrukturyzacyjnego i wniosku o ogłoszenie upadłości sąd w pierwszej kolejności rozpoznaje wniosek restrukturyzacyjny. Sąd restrukturyzacyjny zawiadamia przy tym sąd upadłościowy o złożeniu wniosku restrukturyzacyjnego niezwłocznie po powzięciu wiadomości o złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości. Po powzięciu tej informacji, sąd upadłościowy wstrzymuje się z rozpoznaniem wniosku o ogłoszenie upadłości do czasu prawomocnego rozpoznania wniosku restrukturyzacyjnego.

Takie rozwiązanie może jednak spowodować próby obstruowania postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości przez dłużnika. W celu pokrzywdzenia wierzycieli, dłużnik może bowiem na późnym etapie rozpoznania wniosku upadłościowego złożyć wniosek o otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego. Mając to na uwadze, projektodawca postanowił, że sąd upadłościowy będzie mógł dać opór takiej postawie dłużnika – uchylić się od wstrzymania i kontynuować rozpoznanie wniosku upadłościowego (art. 21 projektu). Musi jednak ustalić, że wstrzymaniu rozpoznania wniosku o ogłoszenie upadłości sprzeciwia się interes ogółu wierzycieli. W takiej sytuacji sąd upadłościowy wyda postanowienie o przejęciu sprawy restrukturyzacyjnej do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia jednym postanowieniem w przedmiocie obu wniosków.

Jeśli jednak przejęcie sprawy do wspólnego rozpoznania prowadziłoby do znacznego opóźnienia w wydaniu orzeczenia w przedmiocie ogłoszenia upadłości ze szkodą dla wierzycieli, sąd upadłościowy nie będzie musiał przejmować sprawy restrukturyzacyjnej do wspólnego rozpoznania, lecz po prostu rozpozna wniosek o ogłoszenie upadłości. Takie uproszczenie będzie możliwe jednak tylko wtedy, gdy podstawy restrukturyzacji przedstawione przez dłużnika we wniosku restrukturyzacyjnym są znane sądowi (z urzędu lub też na skutek pism złożonych przez innych uczestników postępowania). W razie ogłoszenia upadłości bez przejmowania sprawy restrukturyzacyjnej, sąd restrukturyzacyjny wyda postanowienie o umorzeniu postępowania restrukturyzacyjnego, ponieważ wydanie postanowienia w przedmiocie wniosku stanie się zbędne (art. 355 k.p.c.). Stanie się tak jednak dopiero po uprawomocnieniu postanowienia o ogłoszeniu upadłości.

Przyspieszenie i uproszczenie

Przewiduje się, że w ciągu kilku lat od wejścia w życie nowej regulacji nastąpi spadek wpływu do sądów spraw o ogłoszenie upadłości (obecnej upadłości likwidacyjnej), z jednoczesnym wzrostem wpływu spraw restrukturyzacyjnych. W okresie przejściowym, przy przewidywanym wzroście wpływu wszystkich spraw w ogóle, w celu terminowego ich załatwiania konieczne będzie, aby sądy upadłościowe i restrukturyzacyjne stosowały w pełnym zakresie opisane poniżej nowe regulacje usprawniające i przyspieszające postępowanie.

Po pierwsze, we wszystkich postępowaniach restrukturyzacyjnych zrezygnowano ze zgłoszeń wierzytelności dokonywanych przez wierzycieli. Wierzytelności w restrukturyzacji nie będą objęte listą wierzytelności – tak jak dotychczas w postępowaniu upadłościowym z możliwością zawarcia układu. Ustalenie siły głosu wierzycieli odbędzie się w procedurze tworzenia spisu wierzytelności, podobnie jak obecnie w ramach wstępnego zgromadzenia wierzycieli. Dodatkowo, w postępowaniu sanacyjnym otwartym na podstawie uproszczonego wniosku o otwarcie tego postępowania, czyli po fiasku przyspieszonego postępowania układowego lub postępowania układowego, spis wierzytelności sporządzany będzie, w zakresie w jakim jest to możliwe, na podstawie spisu wierzytelności sporządzonego we wcześniejszym postępowaniu restrukturyzacyjnym. Dla uproszczenia funkcjonowania sekretariatów wydziałów upadłościowych i restrukturyzacyjnych, spis wierzytelności będzie składany wyłącznie w postaci elektronicznej, co znacznie ułatwi obwieszczenie spisu w Centralnym Rejestrze Restrukturyzacji i Upadłości.

Po drugie, w ramach nowelizacji wprowadzony zostanie Centralny Rejestr Restrukturyzacji i Upadłości (CRRiU). Ujawniane w nim będą: treść postanowienia o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego oraz data złożenia wniosku o zatwierdzenie układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu, data złożenia spisu wierzytelności i data wydania postanowienia sędziego-komisarza o zatwierdzeniu spisu, data i miejsce zgromadzenia wierzycieli, data przyjęcia układu przez zgromadzenie wierzycieli i jego treść, data i treść postanowienia o zatwierdzeniu lub odmowie zatwierdzenia układu, data i sposób ukończenia postępowania, data i treść postanowienia o otwarciu postępowania o zmianę układu, data i treść postanowienia o uchyleniu układu, data i treść postanowienia o stwierdzeniu wykonania układu. Informacje te będą jawne, zaś dostęp do nich – bezpłatny.

Po trzecie, projektodawca uznał, że optymalnym rozwiązaniem będzie przyznanie wierzycielom prawa zaskarżania spisu wierzytelności wyłącznie w postępowaniu układowym oraz sanacyjnym. W postępowaniu przyspieszonym oraz postępowaniu o zatwierdzenie układu wierzyciele będą mieli prawo do zgłaszania do sędziego komisarza (sądu) zastrzeżeń co do spisu. Zastrzeżenia te będą brane pod uwagę przez sąd przy tworzeniu ostatecznej wersji spisu. Środkiem zaskarżenia dla wierzycieli, którzy nie zgadzają się z treścią spisu, a których złożone zastrzeżenia nie zostały uwzględnione, będzie dopiero zażalenie na postanowienie o zatwierdzeniu układu przez sąd.

Znacznemu uproszczeniu ulegnie także postępowanie ze złożonego sprzeciwu w postępowaniu układowym oraz sanacyjnym. Sprzeciw będzie mógł być oparty wyłącznie na dowodzie z dokumentów oraz z opinii biegłego. Rozpoznanie sprzeciwu będzie miało miejsce co do zasady na posiedzeniu niejawnym, zaś sąd wyznaczy rozprawę tylko wtedy, gdy uzna to za konieczne. Dodatkowo, w razie uprzedniego prowadzenia postępowania dowodowego w postępowaniu rozpoznawczym przez sąd cywilny lub gospodarczy, sędzia-komisarz będzie mógł przejąć materiał dowodowy zgromadzony w tym postępowaniu rozpoznawczym i na jego podstawie rozstrzygnąć sprzeciw i wydać orzeczenie. Warto też podkreślić, że sędzia-komisarz będzie mógł zatwierdzić spis wierzytelności nawet przy nierozpoznanych sprzeciwach, jeśli nie będą one stanowiły więcej niż 15 proc. ogólnej sumy wierzytelności.

Po czwarte, wprowadzono obowiązek uiszczania zaliczki na koszty postępowania w przedmiocie otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego, już na etapie składania wniosku o otwarcie. Zaliczka wpłacana będzie w kwocie odpowiadającej jednemu przeciętnemu miesięcznemu wynagrodzeniu za pracę w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, z dnia złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Obowiązek każdorazowej wpłaty zaliczki bez odrębnego wzywania skróci czas trwania postępowania w przedmiocie oraz ułatwi pracę sekretariatów sądów.

Po piąte, sprawy o zatwierdzenie układu oraz o otwarcie pozostałych postępowań restrukturyzacyjnych, jak również sprawy prowadzone po otwarciu postępowań, rozpoznawane będą przez sąd w składzie jednego sędziego zawodowego. Wyjątkiem będą sprawy z zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza oraz sprawy w przedmiocie wynagrodzenia zarządcy w postępowaniu układowym i sanacyjnym, w których sąd orzeka w składzie trzech sędziów zawodowych. Takie rozwiązanie znacznie uprości i przyspieszy wiele spraw, w których udział dwóch dodatkowych sędziów – oprócz sędziego sprawozdawcy – nie wydaje się konieczny.