Zobaczyć niewidzialne

27_ślady kryminalistyc_optPozostawione na miejscu zdarzeń ślady kryminalistyczne mają niebagatelne znaczenie dla losów śledztwa bądź dochodzenia, często decydując o ujęciu sprawcy, zaś w dalszej perspektywie, o jego skazaniu. Jakie zasady towarzyszą analizie takich śladów? I o czym powinni pamiętać przedstawiciele organów procesowych, korzystający z wiedzy i umiejętności biegłych z zakresu fizykochemii?

Na miejscu dokonania każdego zdarzenia przestępczego można znaleźć ślady kryminalistyczne, takie jak np. mikroskopijne włókna, włosy, drobiny gleby, fragmenty naskórka czy kropelki krwi. Mimo niewielkich rozmiarów ślady te dostarczają cennych informacji o zdarzeniu, jego przebiegu oraz uczestnikach, a tym samym ich ujawnienie może przyczynić się do ujęcia sprawcy. Badanie śladów może też wskazać, czy i jakie związki określone osoby miały ze zdarzeniem będącym przedmiotem zainteresowania organu procesowego, może też odegrać znaczącą rolę przy identyfikacji miejsc, rzeczy i osób.

Ujawnianie śladów w skali makro nie sprawia większych problemów – o ile prowadzi się systematyczną i szczegółową obserwację miejsca zdarzenia czy zabezpieczonych dowodów. Z kolei niewielkie ślady, zwykle trudno dostrzegalne gołym okiem, mogą zostać ujawnione dopiero po zastosowaniu specjalnych przyrządów powiększających lub po oświetleniu powierzchni, na której występują, światłem o określonej długości fali promieniowania elektromagnetycznego. Innym sposobem na ujawniania jest wykorzystanie specjalnych odczynników chemicznych, które, reagując z materiałem tworzącym ślad, pozwalają go zobaczyć. Podkreślić należy, że ujawnienie niektórych rodzajów śladów – niezależnie od ich masy, wielkości lub objętości – może wymagać zastosowania specjalnego sprzętu lub metod. Przykładowo, poszukiwanie środków odurzających lub psychotropowych, czy też materiałów wybuchowych, przeprowadza się z użyciem psów specjalnych, którymi dysponuje policja.

Ujawnianie i zabezpieczanie

W procesie ujawniania śladów kryminalistycznych konieczna jest zarówno wiedza, jak i umiejętność ich poszukiwania w zależności od rodzaju zdarzenia. Wyobraźnia i spostrzegawczość technika kryminalistyki będzie tu szczególnie pomocna. W oględzinach miejsca zdarzenia i zabezpieczaniu dowodów może też brać udział specjalista – biegły fizykochemik.

Innym ważnym zagadnieniem jest właściwe zabezpieczenie śladów do badań, by nie uległy zagubieniu i kontaminacji w okresie od ich ujawnienia i zabezpieczenia do momentu dostarczenia ich do laboratorium. Ważną rolę w technicznym zabezpieczaniu śladów do badań fizykochemicznych pełni zatem opakowanie – czyste i obojętne chemicznie w stosunku do zabezpieczanej substancji. Opakowanie takie musi być szczelne i odporne mechanicznie, by zabezpieczony materiał nie uległ zniszczeniu bądź zabrudzeniu (wskutek warunków atmosferycznych, środowiskowych i biegnących procesów rozkładu) aż do momentu jego specjalistycznego badania w laboratorium, czyniąc dowód przydatnym dla celów procesowych.

Przykładem niewłaściwego zabezpieczenia dowodów rzeczowych może być umieszczenie wilgotnej (mokrej) odzieży ofiary wypadku drogowego w szczelnym worku foliowym. Po dłuższym okresie przechowywania odzież taka ulegnie zapleśnieniu, sprawiając poważne trudności w ujawnieniu mikrośladów na jej powierzchni, a często wręcz uniemożliwiając ich wykrycie. Właściwe zabezpieczenie odzieży w tym przypadku wymaga zastosowania opakowań papierowych, które są przewiewne, albo wstępnego wysuszenia odzieży, co jednak może doprowadzić do utraty niektórych śladów, np. mikrowłókien czy włosów nietrwale związanych z powierzchnią tkaniny. Natomiast materiał biologiczny, sekcyjny, np. fragmentu skóry z widoczną przestrzeliną, ulega szybkiemu procesowi degradacji (gnicia), co uniemożliwia przeprowadzenie badań np. w kierunku ustalenia odległości strzału. Wprawdzie umieszczenie takiego materiału w formalinie zapobiegnie procesowi jego rozkładu biologicznego, lecz może też spowodować wypłukanie poszukiwanych śladów, zaś proces denaturacji białka spowoduje, że tkanka stanie się sztywna, uniemożliwiając szczegółowe oględziny przestrzeliny. Z tego powodu materiał biologiczny powinien być dostarczony do badań w możliwie najkrótszym czasie po zakończeniu sekcji zwłok.

Prawidłowe zabezpieczenie materiału dowodowego ma istotne znaczenie dla dalszego postępowania. Konieczny jest również szczegółowy opis zabezpieczonego materiału na odpowiedniej dołączanej do niego metryczce, a także zabezpieczenie materiału porównawczego. Materiał ten powinien odpowiadać materiałowi dowodowemu pod względem stanu skupienia, barwy, połysku, zapachu, składu chemicznego oraz innych cech charakterystycznych substancji. Powinno się przestrzegać równocześnie zasady reprezentatywności pobieranego materiału.

Badanie i identyfikacja

ChromaStock_6149853_c_optJeśli ślad zostanie ujawniony i zabezpieczony na miejscu zdarzenia, to w dalszej kolejności jest on identyfikowany w laboratorium przy wykorzystaniu nowoczesnych metod fizykochemicznych.

Współczesna technika umożliwia badanie śladów o masie miligramów, a nawet mikrogramów (mikroślady) i to w sposób nieniszczący takich śladów, pozwalając na ich ponowne przebadanie tą samą lub inną metodą, niejednokrotnie bez konieczności uprzedniego oddzielania ich od podłoża, na którym występują. Mikroślady mogą być szczególnie użyteczne jako materiał dowodowy, gdyż cechuje je powszechność występowania, a także niemożność uniknięcia ich pozostawienia czy usunięcia przez sprawcę. Dodatkowo, większość mikrośladów charakteryzuje się względną trwałością. Do ich zniszczenia dochodzi w warunkach ekstremalnych – pod wpływem płomienia, podgrzania do wysokiej temperatury, działania agresywnych chemikaliów lub silnego oddziaływania mechanicznego.

W wyniku przeprowadzonych badań laboratoryjnych biegli z zakresu fizykochemii ustalają skład chemiczny i właściwości materiału tworzącego ślad, co zwykle umożliwia określenie rodzaju śladu i jego pochodzenia. Przykładowo, ustalenie budowy morfologicznej włókien wyosobnionych spod paznokci ofiary gwałtu i identyfikacja ich składu polimerowego umożliwia określenie typu włókna (naturalne, syntetyczne, akrylowe, amidowe itp.) i jego przeznaczenia (do produkcji bielizny, dzianin, tkanin ubraniowych, dekoracyjnych). Porównanie ich składu ze składem włókien tworzących odzież sprawcy pozwala potwierdzić lub wykluczyć jego kontakt z ofiarą. Innym przykładem może być analiza zabłocenia na obuwiu podejrzanego i porównanie takiego śladu z próbką gleby pobraną z miejsca zdarzenia, co będzie pomocne w potwierdzeniu obecności podejrzanego na tym miejscu.

W fizykochemicznych badaniach śladów i mikrośladów wykorzystuje się wiele czułych analitycznych metod. O wyborze metody badawczej w pewnym sensie przesądzają pytania postawione w postanowieniu przez zlecającego. Głównie jednak decyduje specyfika materiału badawczego. Dlatego też to ekspert, który posiada wiadomości specjalne, może należycie ocenić właściwości materiału i dobrać metody badań. Nie oznacza to jednak pełnej swobody eksperta, a tym bardziej dowolności wyboru.

Biegły zawsze zwraca uwagę na częstość udanych identyfikacji podobnych materiałów w innych opracowywanych sprawach, a także uwzględnia selektywność i czułość metody, jak również prawdopodobieństwo błędu. Zwraca uwagę na rzetelność, z jaką dokonuje się ustaleń, przy czym preferuje metody tanie, o ile ich zastosowanie gwarantuje uzyskanie wystarczających rezultatów. Nie bez znaczenia dla wyboru metody badawczej jest też jej znajomość przez organ procesowy.

Kwestia prawdopodobieństwa

Wobec występowania w otoczeniu człowieka, z mniejszą bądź większą częstotliwością, obiektów tego samego rodzaju co badane, analizy fizykochemiczne pozwalają jedynie na określenie stopnia podobieństwa materiału badanego (materiału dowodowego) do materiału porównawczego. Materiały takie jak np. farba, szkło, włókna wytwarzane są bowiem seryjnie i nie zawsze nabywają cech indywidualnych w wyniku użytkowania. Dlatego też wnioski z badań fizykochemicznych mogą być jedynie prawdopodobne, a nie kategoryczne.

W przypadku braku materiału porównawczego, wyniki badań fizykochemicznych są porównywane z posiadanymi przez laboratorium bazami danych dotyczących poszczególnych grup materiałów i wówczas możliwe jest przeprowadzenie klasyfikacji materiału tworzącego ślad, tzn. przypisanie go do grupy (klasy) materiałów (wyrobów). Im więcej cech bierze się pod uwagę w porównaniu i im większą liczbę analiz się wykona, tym mniejsza jest grupa (klasa) wyrobów. Przykładowo, podczas badania miejsca wypadku komunikacyjnego czy włamania zabezpieczane są ślady w postaci drobin farb i lakierów. Biegły ma wówczas za zadanie ustalić, czy próbki lakieru tworzące ślad i lakier porównawczy, pobrany np. z narzędzia czynu lub karoserii pojazdu należącego do podejrzanego, mogły pochodzić z tego samego źródła, tj. być częściami jednej i tej samej powłoki lakierowej. W konsekwencji, możliwe jest często ustalenie np. typu pojazdu lub narzędzia, z którego badana próbka lakieru mogła się oddzielić.

Jeśli np. na znalezionym w domu podejrzanego łomie zostaną ujawnione mikrodrobiny farby o zgodnej barwie i składzie chemicznym co farba widoczna na framudze drzwi otwieranych (zniszczonych) podczas włamania, to jest bardzo prawdopodobne, że łomem tym posługiwał się sprawca. Podobnie, jeśli na odzieży pieszego potrąconego przez pojazd zostaną ujawnione mikroodłamki lakieru zgodne barwą, odcieniem, budową i składem chemicznym z powłoką lakierową występującą na karoserii pojazdu podejrzanego, to jest prawdopodobne, że samochód ten miał kontakt z poszkodowanym. Opinia wydana przez biegłego zawsze jednak zostanie sformułowana w kategoriach prawdopodobieństwa, gdyż materiały tworzące ślad są produkowane seryjnie. A zatem ich podstawowe cechy, jak barwa i podstawowe składniki, są takie same, a różnica dotyczy składników obecnych w małych ilościach oraz zanieczyszczeń i domieszek pochodzących z surowców użytych do produkcji lub celowo wprowadzonych i modyfikujących właściwości materiału.

Wśród metod stosowanych w badaniach śladów największą rolę odgrywają metody umożliwiające szybkie uzyskanie wyników i charakteryzujące się dużą czułością – metody mikroskopowe, spektroskopowe i chromatograficzne. W ostatnich latach największego znaczenia nabierają tzw. metody sprzężone, będące połączeniem dwóch różnych metod, np. chromatografii gazowej i spektrometrii mas. Z kolei połączenie urządzenia pomiarowego z komputerem pozwala na zapamiętywanie wyników pomiarowych, gromadzenie ich w postaci katalogów i zbiorów danych, wykorzystywanych później w badaniach porównawczych.

Kwestia odpowiedzialności

Każdą ekspertyzę z zakresu fizykochemii kończy wyciągnięcie przez zbiegłego pozytywnych, negatywnych lub nierozstrzygających wniosków. Często właśnie na opinii biegłego organ procesowy opiera swoje końcowe rozstrzygnięcie.

Pamiętać jednak należy, że każdy badany przez biegłego przypadek musi być analizowany indywidualnie, zaś udzielenie odpowiedzi na pytania organu zlecającego zależy nie tylko od wiedzy i doświadczenia biegłego, ale też od tego, jaki materiał dowodowy zostanie udostępniony badającemu oraz w jaki sposób został on zabezpieczony. Nie ma metod doskonałych ani nieomylnych ekspertów. Są tylko metody, które bywają lepsze od innych i biegli, którzy mylą się rzadziej niż inni. Biegły ponosi jednak odpowiedzialność wyłącznie za uczciwość i staranność wykonania zleconych mu zadań. Sąd jako „najwyższy biegły” może odrzucić nawet najbardziej starannie wykonaną opinię.