Badania tekstyliów

Identyfikacja_c_fmtPowszechność użytkowania różnorodnych tekstyliów i ich wysoka podaż na rynku konsumenckim sprawia, iż w postępowaniu przygotowawczym i sądowym mogą one stanowić dowód o istotnym znaczeniu.

W większości przypadków w chwili zdarzenia tekstylia znajdują się w bezpośrednim otoczeniu jego uczestników. Mają one wówczas zdolność zatrzymywania na swojej powierzchni lub wchłaniania różnorodnych śladów (np. krwi, naskórka, substancji łatwopalnych, fragmentów powłoki lakierowej pojazdu, pozostałości powystrzałowych), mogą ulec specyficznej deformacji w warunkach zdarzenia (np. rozerwaniu, nadtopieniu), a także stanowić źródło mikrośladów kontaktowych w formie fragmentów odłączonych włókien. Dlatego też bardzo istotne z punktu widzenia odtworzenia przebiegu zdarzenia zgodnie z rzeczywistością są specjalistyczne badania wyrobów włókienniczych, z których została wykonana np. odzież ofiary i podejrzanego, a także elementy wyposażenia mieszkań lub środków transportu, w których zdarzenie miało miejsce. Śladem przeznaczonym do analizy przez biegłego zajmującego się badaniami włókien i tekstyliów są również ich fragmenty ujawnione na ostrzu noża, faktura wyrobu odciśnięta na plastikowych elementach pojazdu (a w niej często zatopione fragmenty włókien) lub np. nadpalona czapka ujawniona w popiele z paleniska.

Pomocny monitoring

Coraz większe znaczenie w postępowaniu przygotowawczym i sądowym ma również możliwość identyfikacji sprawców zdarzeń na podstawie nagrań z monitoringu przemysłowego. Nagrania te, początkowo słabej jakości i czarno-białe, są obecnie zapisywane na nośnikach o dużej pojemności, w coraz lepszej jakości i co bardzo istotne z punktu widzenia analizy odzieży osób – obraz jest kolorowy. Nagrania takie są coraz powszechniej wykorzystywane do identyfikacji sprawców zdarzeń, przez biegłych reprezentujących różne dyscypliny nauk, głównie antropologów sądowych, przy współudziale specjalistów z zakresu komputerowej obróbki obrazu. W tym przypadku identyfikacja odzieży osoby widocznej na nagraniu może mieć bardzo istotne znaczenie w końcowym wnioskowaniu zawartym w opinii biegłych. Dzieje się tak między innymi dlatego, że każdy z nas pragnie ubierać się w sposób podkreślający własną indywidualność, a dostępność, cena i różnorodność tekstyliów na rynku są czynnikami, które temu sprzyjają. Coraz trudniej zatem spotkać się z sytuacją, gdy dwie różne osoby mają na sobie te same elementy odzieży tzn. pochodzące z tej samej marki i linii produkcyjnej, w analogicznym kolorze i rozmiarze (oczywiście z wyjątkiem ubrań służbowych, regulaminowych) oraz że dotyczy to zarówno górnej (np. sweter, koszula, bluzka, marynarka), jak i dolnej części ubrania (np. spodnie, spódnica). A zatem duża podaż tekstyliów na rynku konsumenckim oraz potrzeba niezależności i odrębności osobistej, wyrażona w sposobie ubierania się, może mieć również pozytywne skutki dla kryminalistyki.

Każdy z wyrobów tekstylnych został wyprodukowany ze specyficznych rodzajów włókien, w taki sposób, aby uzyskać zamierzone właściwości użytkowe. Właściwości włókien, a zwłaszcza ich długość, grubość, wytrzymałość, wydłużenie, higroskopijność, sprężystość, mają znaczący wpływ na sam proces wytwarzania i późniejsze przeznaczenie takiego wyrobu. W przygotowaniu odzieży znaczącą rolę odgrywa obecnie komfort użytkownika tekstyliów, jego zdrowie i bezpieczeństwo, a pomocne w ich zapewnieniu są nowoczesne technologie w zakresie formowania włókna, przędzalnictwa, tkactwa, a zwłaszcza – wykańczalnictwa.

Cele poszukiwań fragmentów włókien

Włokno z poliamidu 6_c_fmtŚlady w formie fragmentów włókien odłączonych od tekstyliów w następstwie działania sił tarcia, podczas kontaktu fizycznego, są przedmiotem intensywnych analiz kryminalistycznych już od lat 70. ubiegłego stulecia, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, Niemczech i USA. Badania włókien odłączonych od wyrobu i przeniesionych na inne (obce) powierzchnie, bazują na teorii sformułowanej przez dr. Edmonda Locarda, która zakłada, że jeśli dwa obiekty stykają się ze sobą, to ślady takiego kontaktu pozostaną w postaci wzajemnie przeniesionego materiału. Zatem kontakt powierzchni odzieży sprawcy z powierzchnią odzieży ofiary powinien skutkować odłączeniem i wzajemnym, krzyżowym przeniesieniem włókien wchodzących w ich skład. Ze względu na znikome rozmiary (średnica ok. 20-25 mikrometrów, długość co najwyżej kilku milimetrów) ślady w formie fragmentów włókien odłączonych od wyrobu, są niedostrzegalne lub słabo dostrzegalne okiem nieuzbrojonym, a ich ujawnienie jest możliwe dopiero po zastosowaniu określonych technik zabezpieczania i przyrządów powiększających. Fragmenty te mogą pochodzić z odzieży ofiary przestępstwa i jego sprawcy, a ich obecność może świadczyć o wzajemnym związku tych osób ze sobą, ich związku ze zdarzeniem, a niejednokrotnie informować o przebiegu zdarzenia. Włókien przeniesionych z odzieży sprawcy na odzież ofiary i odwrotnie, a także włókien obecnych na ciele, np. pod paznokciami lub we włosach ofiary, poszukuje się najczęściej w przypadkach zabójstw, przestępstw o podłożu seksualnym, pobić itp.

Aby potwierdzić obecność osoby na miejscu zdarzenia, fragmenty przeniesionych włókien można ujawniać na tapicerce kanap i foteli, na pościeli, dywanach, chodnikach, a także np. na ostrych krawędziach szkła, tworzyw sztucznych, metalu. Dotyczy to zwłaszcza zabójstw i przestępstw o podłożu seksualnym, ale również wypadków drogowych, gdy zadaniem organów ścigania jest ustalenie pozycji, jaką zajmowała osoba w pojeździe w chwili zdarzenia (kierowca, pasażer). W tym ostatnim przypadku fragmenty włókien pochodzące z odzieży uczestników wypadku mogą pozostać na elementach wnętrza pojazdów – pasach bezpieczeństwa, poduszkach powietrznych, pokrowcach foteli, ale – co jest charakterystyczne dla tego typu śladów – w sposób nietrwały, wymagający zabezpieczenia przed przystąpieniem do innych badań np. biologicznych. Dodatkowo, w trakcie wypadku samochodowego i w wyniku działania dużych sił tarcia fragmenty włókien mogą wnikać w sposób trwały w elementy samochodu wykonane z termoplastycznych tworzyw sztucznych, np. w obudowę drzwi, tworzywo kierownicy i deski rozdzielczej, osłonę przeciwsłoneczną, a zjawisko to jest określane przez biegłych z zakresu badań włókien i tekstyliów jako tzw. Fibre Plastic Fusion. Zgodnie ze wspomnianą uprzednio teorią dr. Edmonda Locarda, zjawisku temu powinien towarzyszyć proces odwrotny, polegający na równoczesnym wprasowaniu tworzywa samochodu w element odzieży ofiary, który jest określane jako tzw. Plastic Fibre Fusion. W tego typu przypadkach ślady w formie włókien mogą dodatkowo nosić znamiona działania podwyższonej temperatury, być nadtopione i zdegradowane chemicznie, co uprawdopodobnia wnioskowanie o ich powstaniu w szczególnych warunkach (w warunkach zdarzenia).

W przypadkach potrąceń pieszych i ucieczki kierowcy z miejsca zdarzenia pojawiają się pytania o ewentualną markę pojazdu, a następnie o ślady fizyczne pozwalające powiązać wytypowany pojazd z ofiarą wypadku. Fragmenty włókien mogące pochodzić z odzieży ofiar potrąceń są ujawniane na zewnętrznych, najczęściej uszkodzonych w trakcie zdarzenia, częściach pojazdów (np. zderzakach, szybach, reflektorach), a ślady pochodzące z powłoki lakierowej samochodu – na odzieży ofiar.

Często sukcesem kończą się poszukiwania włókien mogących pochodzić z odzieży ofiary na narzędziu użytym przez sprawcę (np. nożu, siekierze, maczecie). Na podstawie badań tego typu śladów można wskazać na konkretne narzędzie, a następnie w opinii kompleksowej, obejmującej również wyniki badań daktyloskopijnych, biologicznych i mechanoskopijnych wytypować sprawcę czynu.

Badania i interpretacja wyniku

Włókno z tkaniny dżins_fmtW laboratorium sądowym badania fragmentów pojedynczych włókien prowadzą do ustalenia charakterystycznych cech ich budowy fizycznej i chemicznej, a na tej podstawie do ich identyfikacji grupowej, czyli przyporządkowania do określonego typu oraz rodzaju (klasyfikacji), a także porównania z włóknami pochodzącymi ze znanego źródła (np. wchodzącymi w skład odzieży podejrzanego, ofiary, pokrycia kanapy, pościeli).

W celu zidentyfikowania włókna, a także określenia tych cech jego budowy, które są brane pod uwagę w badaniach porównawczych, wykorzystuje się obecnie techniki mikroskopowe (w świetle widzialnym, spolaryzowanym, których działanie jest oparte na zjawisku fluorescencji), a także technikę mikrospektrofotometryczną w zakresie promieniowania widzialnego i ultrafioletowego oraz technikę mikrospektrometryczną w zakresie podczerwieni i Ramana.

Pojedyncze włókno z reguły nie nabywa w procesie wytwarzania cech umożliwiających następnie jego indywidualizację, czyli nie można wskazać konkretnego wyrobu włókienniczego, w którego skład wchodziło. Może ono pochodzić ze znacznej liczby podobnych wyrobów tekstylnych, z uwagi na ich masową produkcję. Niemniej jednak prowadzi się obecnie liczne badania naukowe, których wyniki mogą być pomocne w ocenie obecności tego rodzaju śladu w konkretnym miejscu i jego związku z analizowaną sprawą.

W przypadku konkretnego zdarzenia, interpretacja uzyskanego wyniku badań analitycznych materiału w formie fragmentu włókna musi być poprzedzona oceną, czy na podstawie włókien tego rodzaju i barwy można wykazać, że doszło do przeniesienia. Barwa i rodzaj analizowanych włókien ma duże znaczenie w ocenie istotności takiego śladu kryminalistycznego, gdyż pewne kategorie włókien są bardziej rozpowszechnione w środowisku i wykorzystywane w produkcji większej liczby tekstyliów (np. włókna bawełniane: białe – będące między innymi składnikiem kurzu, niebieskie i popielato-czarne), a inne mniej. Informacje na temat rozpowszechnienia w środowisku włókien konkretnego rodzaju i barwy można uzyskać na podstawie badań populacyjnych włókien odłączonych od wyrobów, określających częstość występowania określonych ich kategorii (barwa/rodzaj) w danym obszarze geograficznym. Biegły sądowy zajmujący się oceną materiału dowodowego w postaci wyrobów przemysłu włókienniczego wykorzystuje również dane rynkowe i marketingowe w celu przedstawienia organom wymiaru sprawiedliwości informacji o dostępności analizowanego towaru na rynku, częstości nabywania go przez konsumentów w określonym przedziale czasu i w ten sposób ustalenia ewentualnego związku wyrobu z konkretną osobą, która go nabyła.

Interpretacja wyniku badań fragmentów włókien jako śladów kryminalistycznych zależy również w znacznym stopniu od ich odnalezionej liczby, a także upływu czasu od chwili zdarzenia do momentu zabezpieczania śladów przez organy ścigania. W tym ostatnim przypadku ważny jest fakt, iż fragmenty włókien zostają przeniesione pomiędzy elementami odzieży osób nie tylko podczas zdarzeń kryminalnych, ale także w trakcie normalnego użytkowania odzieży (np. osoby zajmują miejsca w fotelach, na których siedział uprzednio ktoś inaczej ubrany). Z tego też powodu z upływem czasu może dojść do zgubienia lub zanieczyszczenia tego typu śladów, a wzrasta prawdopodobieństwo przypadkowego naniesienia podobnych włókien na analizowany obiekt (odzież, fotel itp.).

Uszkodzenia tekstyliów

Ślad kryminalistyczny w postaci wyrobu tekstylnego lub fragmentu włókna zyskuje większe znaczenie w sprawach, w których obserwujemy skutki działania określonych czynników destrukcyjnych. Z punktu widzenia konsumenta tekstyliów – ich odbarwienie (np. pod wpływem działania światła słonecznego lub środków piorących), zmiana termiczna (np. nadtopienie, nadpalenie), biodegradacja (np. w wyniku oddziaływania grzybów, bakterii, insektów) lub rozerwanie, obniżają wartość użytkową i estetyczną wyrobów. Natomiast istotność uszkodzonego wyrobu tekstylnego jako śladu kryminalistycznego jest dla procesu dowodzenia winy znacznie większa, gdyż mamy wówczas do czynienia nie tylko z samym wyrobem tekstylnym, ale też z jego przemianą w określonych, z reguły niepowtarzalnych, realnych warunkach. Między innymi z tego powodu od lat prowadzi się w naukach sądowych kompleksowe badania procesów destrukcyjnych zachodzących w trakcie użytkowania tekstyliów oraz ocenę ich skutków. Przykładem wykorzystania tego typu badań jest np. analiza zdarzenia typu wypadek samochodowy, w którym można ujawnić i zabezpieczyć ślady w formie włókien naniesione na poduszki powietrzne. Ten element systemu bezpieczeństwa samochodu otwiera się najczęściej w trakcie zderzenia, a zatem pozostawione na nim ślady w formie włókien powinny pochodzić z odzieży osób zajmujących wówczas odpowiednie pozycje w pojeździe. Jeżeli ślady te są dodatkowo uszkodzone termicznie, czemu sprzyjają zaistniałe warunki (działanie wysokich sił tarcia i podwyższonej temperatury), z większym prawdopodobieństwem można powiązać konkretną osobę z analizowanym wypadkiem.

Przedstawiona skrótowo w niniejszej publikacji przydatność badań tekstyliów i fragmentów włókien dla celów sądowych, a także zagadnienia związane z interpretacją wyników badań analitycznych wskazują, iż tego rodzaju ślad kryminalistyczny może być niezmiernie ważny w wyjaśnieniu okoliczności wielu zdarzeń przestępczych. Znaczenie śladu w formie fragmentu włókna zależy od wielu czynników. Jeśli jednak do przypuszczalnego przeniesienia włókien dochodzi pomiędzy odzieżą osób nieznanych sobie, gdy odnaleziono kilka kategorii (barwa/rodzaj) podobnych włókien oraz jeżeli czas, jaki upłynął od zdarzenia do zabezpieczenia śladów był stosunkowo krótki, wówczas prawdopodobieństwo, że odnalezione włókna pochodzą z przypadkowych, niezwiązanych ze zdarzeniem przestępczym źródeł, jest bardzo niskie.