Nieletniego prawo do wolności

Przepisy prawa stosowane dziś przez sądy dla nieletnich powodują nieuzasadnione różnicowanie pojęcia i miary wolności w przypadku nieletnich podlegających jurysdykcji sądów rodzinnych, w porównaniu do ujęcia wolności dorosłych podlegających jurysdykcji sądów karnych.

Problem błędnej wykładni i praktyki

Szerokim echem w środowisku prawniczym – zwłaszcza sędziów rodzinnych – odbiła się wiadomość o wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 30 czerwca 2015 roku w sprawie skargi nr 57722/12 (sprawa Grabowski przeciwko Polsce). Chodzi o praktykę sądów rodzinnych, które nie orzekały odrębnym postanowieniem o przedłużeniu okresu pobytu nieletniego w schronisku w sytuacji, kiedy sprawę nieletniego skierowano już do postępowania poprawczego. Raz umieszczony w schronisku (w toku postępowania wyjaśniającego) nieletni, co do którego następnie sąd orzekł o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu poprawczym, przebywał w schronisku faktycznie nawet ponad pierwotnie zakreślony okres trzech miesięcy, ale już bez osobnego orzeczenia w tym przedmiocie. Wynikało to z przyjętej interpretacji przepisu art. 27 § 3 ustawy z 26 października 1982 roku o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. z 2014 r., poz. 382 z późn. zm.). Przepis stanowi, że okres pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich przed skierowaniem sprawy na rozprawę nie może trwać dłużej niż 3 miesiące; okres pobytu należy określić w postanowieniu o umieszczeniu nieletniego w schronisku. Wymaga szczególnej uwagi, że ten przepis ma nadal taki kształt, jak wówczas, gdy był podstawą procedowania w sprawie nieletniego Grabowskiego, choć 2 stycznia 2014 roku zaczęła obowiązywać ustawa z 30 sierpnia 2013 roku o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r., poz. 1165), która fundamentalnie przemodelowała kształt pierwszoinstancyjnego postępowania sądowego w sprawach nieletnich (m.in. znosząc dwuetapowy podział na postępowanie: wyjaśniające, a następnie opiekuńczo-wychowawcze lub poprawcze, a w to miejsce wprowadzając jednolite postępowanie w sprawie nieletniego). Zmieniono zasady dotyczące przeprowadzania rozpraw przed sądem pierwszej instancji. Dotąd rozprawę prowadzono w postępowaniu poprawczym (wedle art. 50-53 ustawy) – w postępowaniu wyjaśniającym (gdzie działał nie sąd rodzinny, a tylko sędzia rodzinny) oraz w postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym (gdzie, wedle art. 45 ustawy, forum orzeczniczym było posiedzenie) rozpraw nie było. W obecnym stanie prawnym – w ramach jednolitego postępowania rozpoznawczego, zgodnie z art. 32 m – zarządza się wyznaczenie rozprawy tylko, jeśli nie zachodzą przesłanki do: – niewszczęcia bądź umorzenia postępowania (art. 21 § 2 ustawy) – przekazania sprawy nieletniego szkole lub organizacji (art. 32 j ustawy), bądź też orzeczenia o zastosowaniu środków wychowawczych nieizolacyjnych, gdy okoliczności i charakter sprawy, a także celowość zastosowania i dobór tychże środków nie budzą wątpliwości (art. 32 l § 1 ustawy). Nie ustała potrzeba wprowadzenia mechanizmów gwarancyjnych wobec nieletnich i Trybunał, w oparciu o treść art. 46 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności zobowiązał Polskę do przyjęcia środków w celu zaprzestania zakwestionowanej praktyki sądów. Zatem – polski ustawodawca powinien stać się bardziej wyczulony i wrażliwy na kwestię normatywizacji faktycznego pozbawienia nieletnich wolności w postępowaniu przed sądem rodzinnym.

Czy przepisy zmienić, czy na nowo interpretować? Postulaty de lege ferenda

Póki co, brak sygnałów o istniejących projektach ustawy zmieniającej ustawę z 1982 roku i trwających pracach legislacyjnych. Wydaje się, że nie wystarczy tylko inna wykładnia wspomnianego już art. 27 § 3 ustawy.

Umieszczenie nieletniego w schronisku, przez swój izolacyjny charakter jest stawiane w jednym szeregu z tymczasowym aresztowaniem, stosowanym wobec dorosłych w oparciu o przepisy ustawy z 6 czerwca 1997 roku – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997r., Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) – dalej: K.p.k. Truizmem jest wskazać, że chodzi tu o faktyczne pozbawienie – nieważne, że nieletniego, bo jednak zawsze – człowieka – jego wolności. Nie łagodzi tego problemu teza, że względem nieletnich podsądnych schronisko, oprócz utrzymywania nieletniego do dyspozycji sądu, wdraża już oddziaływania wychowawcze i przygotowuje opinię psychologiczno-pedagogiczną nieletniego (§ 83 i § 84 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 17 października 2001 roku w sprawie zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich; Dz.U. z 2014, poz. 1054).

Regulując problem środka tymczasowego o charakterze izolacyjnym należałoby wzorować się na – dość restrykcyjnych w tym względzie – rozwiązaniach procedury karnej.

W tym miejscu wymagają uwagi dwa problemy. W ustawie z 1982 roku w zakresie orzekania o umieszczeniu nieletniego w schronisku brak przepisu analogicznego do art. 265 k.p.k. (Okres tymczasowego aresztowania liczy się od dnia zatrzymania). Z kolei art. 27 ustawy w § 3 i następnych operuje pojęciami „okres pobytu” (np. § 4 stanowi: Jeżeli, ze względu na szczególne okoliczności sprawy, zachodzi konieczność przedłużenia pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich, można ten pobyt przedłużyć na okres nieprzekraczający dalszych 3 miesięcy).

Konstatując – faktyczne pozbawienie nieletniego wolności w danej sprawie może być dłuższe, aniżeli trzymiesięczny okres pobytu w schronisku, na mocy orzeczenia sądu, jeśli pojęcie „okres pobytu” rozumieć literalnie (pojmując jako faktyczną, rzeczywistą bytność nieletniego w konkretnym schronisku). Wszak wystarczy policzyć, że w danej sprawie nieletni zatrzymany przez Policję na podstawie art. 32 g § 1 ustawy i następnie kierowany do policyjnej izby dziecka, od momentu zatrzymania może przebywać przez 24 godziny (tyle ma Policja na powiadomienie właściwego sądu rodzinnego, w myśl art. 32 g § 6 ustawy). Dalej, w ciągu kolejnych 48 godzin nieletni może być wciąż zatrzymany, bo tyle czasu ma – zgodnie z art. 32g § 7 pkt 4 ustawy – sąd rodzinny na ogłoszenie nieletniemu postanowienia
o umieszczeniu w schronisku dla nieletnich. Idąc dalej, nieletni już nawet po ogłoszeniu mu takiego postanowienia, może przebywać w policyjnej izbie dziecka jeszcze przez dalsze pięć dni, w oparciu o treść art. 32 g § 8 ustawy – to znaczy przez czas niezbędny do przekazania go do właściwego schroniska (a Ministerstwo Sprawiedliwości ma – wedle § 48 ust. 2 rozporządzenia z 2001 roku – na wskazanie schroniska dla nieletniego 72 godziny od przyjęcia wniosku sędziego w tym przedmiocie). Arytmetycznie ujmując, może być i tak, że nieletni nawet przez osiem dni będzie faktycznie pozbawiony wolności, ale nie na podstawie postanowienia o umieszczeniu go w schronisku, w którym zwyczajnie jeszcze nie przebywa (więc nie urzeczywistnia się ów „okres pobytu”). Czy zatem legalnie?

Art. 27 § 3 ustawy z 1982 roku powinien wskazywać, że: Sąd umieszcza nieletniego
w schronisku dla nieletnich na okres nie dłuższy niż 3 miesiące. W postanowieniu o umieszczeniu nieletniego w schronisku dla nieletnich należy określić okres pobytu nieletniego w schronisku, jak również wskazać termin, do którego pobyt nieletniego
w schronisku ma trwać. Okres pobytu nieletniego w schronisku liczy się od dnia faktycznego zatrzymania nieletniego, bezpośrednio po którym nastąpiło umieszczenie w schronisku.

Z kolei art. 27 § 4 ustawy powinien stanowić, że: Jeżeli, ze względu na szczególne okoliczności sprawy, zachodzi konieczność przedłużenia, orzeczonego na podstawie § 3 pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich, można ten pobyt przedłużyć na okres nieprzekraczający dalszych 3 miesięcy, o czym sąd orzeka osobnym postanowieniem. Obowiązek każdorazowego oznaczenia terminu pobytu nieletniego w schronisku trwa do czasu rozpoczęcia wykonywania orzeczenia o umieszczeniu nieletniego w zakładzie poprawczym.

Sposób liczenia terminów. Kolejny postulat de lege ferenda

infolinia  dla pokrzywd_fmtAktualnie orzekając o umieszczeniu nieletniego w schronisku, terminy oblicza się według prawa cywilnego. Przekonuje o tym treść art. 20 § 1 ustawy z 1982 roku (W sprawach nieletnich stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego właściwe dla spraw opiekuńczych, a w zakresie zbierania, utrwalania i przeprowadzania dowodów przez Policję oraz powoływania i działania obrońcy stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego, ze zmianami przewidzianymi w ustawie). Kwestii umieszczenia nieletniego w schronisku nie wskazano tu jako podlegającej regulacji karnoprocesowej, więc do obliczania trzymiesięcznego okresu pobytu w schronisku stosuje się art. 112 zd. pierwsze ustawy z 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2014 r., poz. 121 z późn. zm. – dalej: K.c.) w zw. z art. 13 § 2 w zw. z art. 165 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 roku – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r., poz. 101 z późn. zm. – dalej: K.p.c.). Rzeczony przepis stanowi: Termin oznaczony w tygodniach, miesiącach lub latach kończy się z upływem dnia, który nazwą lub datą odpowiada początkowemu dniowi terminu, a gdyby takiego dnia w ostatnim miesiącu nie było – w ostatnim dniu tego miesiąca. Brak podstaw normatywnych, by w kwestii terminów przy schronisku przechodzić do przepisów K.p.k., poprzez art. 163 § 2 K.p.c. (ilekroć kodeks dopuszcza zarządzenie przymusowego sprowadzenia lub aresztowania, stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania karnego).

W tym miejscu warto zwrócić uwagę na nowe przepisy, dodane przez art. 1 pkt 39 ustawy z 27 września 2013 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r., poz. 1247 z późn. zm.), obowiązujące od 1 lipca 2015 roku w ramach nowelizacji procedury karnej. Zgodnie z art. 127b K.p.k.: Jeżeli czas trwania środków przymusu jest określony w tygodniach, miesiącach lub latach, przyjmuje się, że tydzień liczy się za dni 7, miesiąc za dni 30, a rok za dni 365. Zgodnie zaś z art. 127c K.p.k.: Za dzień trwania środka przymusu skutkującego pozbawieniem wolności przyjmuje się okres 24 godzin liczony od chwili rzeczywistego pozbawienia wolności. Nieodzowna jest implementacja takiej regulacji również do ustawy z 1982 roku, skoro ustawodawca – wypełniając wszak w tym zakresie dyspozycję konstytucyjną – zdecydował się na tak mocne doprecyzowanie warunków pozbawienia człowieka wolności, wprowadzając odrębne zasady rozumienia terminów w kontekście stosowania środków izolacyjnych na gruncie procedury karnej. Dla ustawodawcy zaczęła się w stosunku do dorosłych liczyć każda godzina pozbawienia wolności. Art. 41 ust. 1 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku stanowi: Każdemu zapewnia się nietykalność osobistą i wolność osobistą. Pozbawienie lub ograniczenie wolności może nastąpić tylko na zasadach i w trybie określonych w ustawie. Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich bez wątpienia również określa zasady i tryb faktycznego pozbawienia nieletniego wolności, właśnie poprzez jego umieszczenie w schronisku. Stąd wskazana byłaby nowa regulacja, w postaci zawartego w art. 27 ustawy z 1982 roku przepisu § 31 o treści: Ustalając okres pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich przyjmuje się, że tydzień liczy 7 dni, a miesiąc liczy 30 dni. Za dzień trwania umieszczenia nieletniego w schronisku przyjmuje się okres 24 godzin liczony od chwili rzeczywistego pozbawienia wolności.

Nieletni zatrzymany 23 października 2015 roku o 15.00 i od razu umieszczony przez sąd w schronisku na okres trzech miesięcy, teoretycznie powinien w nim przebywać do godz. 15.00 21 stycznia 2016 roku, a nie licząc według przepisów K.c. do 23 stycznia 2016 roku.

Różnica w wyliczeniu jest ewidentna, na niekorzyść nieletnich, choć różnicy w pojmowaniu, a tym bardziej w regulacji pozbawiania wolności nieletnich i dorosłych, nie powinno być żadnej.