Zadania prokuratury w świetle Prawa o prokuraturze

Tagi:

Beata_Sobieraj_Skonieczna_prokurator_-_badanie_obci__enia4 marca 2016 r. weszła w życie ustawa z dnia 28 stycznia 2016 r. – Prawo o prokuraturze (Dz. U. poz. 177). Ustawa ta zastąpiła dotychczas obowiązującą i wielokrotnie nowelizowaną ustawę z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (t.j. Dz. U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599 z późn. zm.).

Uchwalenie przez parlament nowej ustawy było wyjściem naprzeciw powszechnemu zapotrzebowaniu prokuratorów na akt jednolity, spójny, uwzględniający zmiany w otaczającej rzeczywistości. Wydaje się, że nowy akt te oczekiwania spełnia. Ustawa – Prawo o prokuraturze zawiera bowiem szereg zupełnie nieznanych dotychczas rozwiązań, szereg innych uległo istotnym modyfikacjom lub nadano im nowe znaczenie.

Ustawowy obowiązek ścigania przestępstw

Jednym z takich rozwiązań, które zostało w sposób odmienny od dotychczasowego uregulowane a jednocześnie, które stało się jednym z podstawowych założeń ustawodawcy, jest odwrócenie roli prokuratury jako organu ochrony prawnej względem innych organów państwa i nadanie jej nowego usytuowania względem społeczeństwa.

Dotychczasowa ustawa ustrojowa określała zadania prokuratury jako strzeżenie praworządności oraz czuwanie nad ściganiem przestępstw (art. 2 ustawy z 1985 r.). Taki model zadaniowy miał swoje konsekwencje. Wypełnienie dyspozycji drugiej części zdania powołanego przepisu, w szczególności poprzez prowadzenie lub nadzorowanie postępowań przygotowawczych, było de facto obowiązkiem drugoplanowym i w związku z tym realizowanym przede wszystkim przez jednostki stopnia podstawowego tj. prokuratury rejonowe. Pozostałe jednostki swoją uwagę skupiały w przeważającej mierze na czynnościach nadzorczych, kontrolnych, związanych z realizacją obowiązku wynikającego z art. 17 ust. 2, 4 i 6 ustawy z 1985 r. Co więcej – zgodnie art.17 ust. 18 tej ustawy, w prokuraturach apelacyjnych musiały zostać powołane specjalne wydziały zajmujące się li tylko wizytacjami i okresowymi ocenami prokuratorów. Aktualnie obowiązująca ustawa odwraca tę anormalną sytuację. Wskazuje na to redakcja art. 2 ustawy – Prawo o prokuraturze. W myśl powołanego przepisu „prokuratura wykonuje zadania w zakresie ścigania przestępstw oraz stoi na straży praworządności”. Są to zatem zadania polegające nie tylko na „czuwaniu nad ściganiem przestępstw”, ale wprost na ich ściganiu. Jest to ogromny krok naprzód w stosunku do poprzednio obowiązującego stanu prawnego.

Ustawodawca wskazał bowiem, w sposób nie budzący wątpliwości, co należy do podstawowych, pierwszoplanowych zadań prokuratury, czym zgodnie z ustawą prokuratura jako instytucja ma się w chwili obecnej zajmować i co należy do podstawowych obowiązków prokuratorów. Konsekwencją takiego zapisu jest ustawowy obowiązek wykonywania zadań w zakresie ścigania przestępstw przez jednostki wszystkich stopni, z Prokuraturą Krajową włącznie, co również jest absolutnym novum normatywnym. Co więcej, obowiązek ten spoczywa na wszystkich prokuratorach, nie wyłączając prokuratorów funkcyjnych. Wskazuje na to tak wykładnia językowa, jak i systemowa dalszych w kolejności przepisów tj. art. 3 i art. 4 ustawy – Prawo o prokuraturze.

Art. 3 cyt. ustawy, określa sposób w jaki wszyscy prokuratorzy, w tym również Prokurator Generalny, Prokurator Krajowy i pozostali zastępcy Prokuratora Generalnego, mają realizować obowiązki wynikające z art. 2 ustawy, czyli przede wszystkim obowiązki wynikające z realizacji zadań w zakresie ścigania przestępstw. Całości intencji ustawodawcy dopełnia treść art. 4 ustawy, zgodnie z którym „każdy prokurator wykonuje czynności określone w art. 3 § 1 pkt 1 ustawy” tj. polegające na realizacji obowiązku wynikającego z art. 2 ustawy, a zatem przede wszystkim tego związanego ze ściganiem przestępstw. Jednocześnie z treści powołanego przepisu wynika, iż sposobem na wykonywanie obowiązku z art. 2 ustawy jest właśnie „prowadzenie lub nadzorowanie postępowania przygotowawczego w sprawach karnych oraz sprawowanie funkcji oskarżyciela publicznego przed sądami”. W tym kontekście nie może być już żadnych wątpliwości jaki cel postawił sobie ustawodawca w kwestii ustrojowego usytuowania prokuratury względem innych organów państwa i jej roli wobec społeczeństwa.

Tę ustawową rolę prokuratury odczytał i wprowadził
do rozporządzenia – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury Minister Sprawiedliwości. Czytając wskazany akt wykonawczy nie sposób nie zauważyć, iż szereg jego zapisów jest rozwinięciem i dookreśleniem wynikającej z art. 4 ustawowej zasady „obowiązkowego referatu”, a główny nacisk położony został na kwestie włączenia prokuratorów prokuratur wszystkich stopni w prowadzenie lub nadzorowanie spraw.

Kierownik jednostki określi zadania

Aby ten udział prokuratorów był możliwie najbardziej realny i wypełniał ustawowe założenia, do Regulaminu wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury wprowadzona została norma, zgodnie z którą na kierownikach jednostek ciąży obowiązek szczegółowego określenia sposobu realizacji zadań określonych w art. 3 ustawy tj. realizowania obowiązkowego referatu wynikającego z art. 4 ustawy. Wskazano osobę odpowiedzialną za prawidłową realizację ustawowego obowiązku i wskazano, w jakich okolicznościach możliwe jest zwolnienie z tego obowiązku lub jego ograniczenie. Przedstawione regulacje mają na celu zminimalizowanie ryzyka nadużywania możliwości zwalniania prokuratorów z referatu bądź jego nadmierne ograniczanie. Kontynuacją przedstawionych regulacji jest określenie, iż obowiązkowy referat powinni posiadać również ci prokuratorzy, którzy pełnią funkcje lub realizują określone zadania jak choćby wizytatorzy, rzecznicy dyscyplinarni, rzecznicy prasowi czy kierownicy szkolenia.

Co więcej ten udział prokuratorów został rozciągnięty na postępowanie sądowe przed sądami wszystkich instancji nie wyłączając postępowań po uprawomocnieniu się orzeczenia. Ma to istotne znaczenie nie tylko dla prokuratorów, którzy „bronią” swoich spraw, tak w postępowaniu I-instancyjnym, jak i uczestniczą w nim również w postępowaniu odwoławczym, a nawet – co jest absolutnym novum nieznanym w żadnej z dotychczasowych regulacji – mogą również uczestniczyć, jeśli wyrażą taką wolę, w postępowaniu kasacyjnym przed Sądem Najwyższym. Ma to również znaczenie dla sądu rozpoznającego daną sprawę. Może bowiem liczyć na udział profesjonalnie przygotowanego oskarżyciela na każdym etapie tego postępowania. Jednak przede wszystkim ma to ogromne znaczenie gwarancyjne dla stron, które mogą się spodziewać, że jeśli nie zaistnieją szczególne okoliczności, to ich sprawę od początku do końca będzie prowadził ten sam prokurator, należycie z tą sprawą zaznajomiony, znający całość materiału dowodowego, uczestniczący aktywnie w rozprawach czy posiedzeniach.

Ten sam prokurator na wszystkich etapach

prokurator1_WojciewskiKształt przepisów dotyczących udziału prokuratora w postępowaniu sądowym w sprawach karnych jest wynikiem ustawowych regulacji tej materii. Normodawca wyszedł z założenia, że konsekwencją unormowań w zakresie obowiązkowego referatu powinny być regulacje dotyczące udziału prokuratora w postępowaniu jako całości tj. nie tylko w postępowaniu przygotowawczym, ale i postępowaniu sądowym sensu largo. To założenie w pełni uzasadnione zważywszy na fakt, iż nikt nie zna tak dobrze sprawy jak prokurator, który ją prowadził lub nadzorował. Stąd normy dotyczące jego udziału w postępowaniu sądowym. Jest też oczywistym, że prokurator uczestniczący w posiedzeniach, czy rozprawach sądowych, które ze swej istoty mają charakter dynamiczny, będzie najlepiej zaznajomiony z całokształtem dowodów zebranych w sprawie. Zatem jego udział w postępowaniu odwoławczym jest nie tylko pożądany ale i konieczny. Odstępstwo od tych założeń jest możliwe tylko wyjątkowo. Założeniem jest, aby te wyjątki utrzymały swój nadzwyczajny charakter i nie stały się normą. Tu będzie ogromna rola kierowników jednostek.