Natychmiast do poprawczaka?

Tagi:

Kartasi_ski_Pawe__asystent_Dziwak„Poprawczak” to potoczne określenie domu poprawczego („Słownik języka polskiego”, red. W. Doroszewski), a nawiązując do terminologii aktów prawnych – zakładu poprawczego.

Umieszczenie w zakładzie poprawczym to jeden z izolacyjnych środków oddziaływania, jakie sąd rodzinny może zastosować wobec nieletniego, w oparciu o przepisy ustawy z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz.U. z 2014 r., poz. 382 ze zm. – dalej u.p.n.). Przesłanki stosowania środka poprawczego określa art. 10 u.p.n. („sąd rodzinny może orzec umieszczenie w zakładzie poprawczym nieletniego, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a, jeżeli przemawiają za tym wysoki stopień demoralizacji nieletniego oraz okoliczności i charakter czynu, zwłaszcza gdy inne środki wychowawcze okazały się nieskuteczne lub nie rokują resocjalizacji nieletniego”). Art. 1 § 2 pkt 2 lit. a u.p.n. odnosi się do czynu karalnego, którym jest czyn zabroniony przez ustawę jako przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Sąd orzeka środek poprawczy postanowieniem, na rozprawie, co wynika z treści art. 32r i art. 32m u.p.n. Rozprawę w sprawie nieletniego wyznacza się, kiedy nie zachodzą przesłanki do: niewszczęcia bądź umorzenia postępowania (art. 21 § 2 u.p.n.), przekazania sprawy nieletniego szkole lub organizacji (art. 32j u.p.n.), bądź też orzeczenia o zastosowaniu środków wychowawczych nieizolacyjnych, gdy okoliczności i charakter sprawy, a także celowość zastosowania i dobór tychże środków nie budzą wątpliwości (art. 32l § 1 u.p.n.).

Choć wydawałoby się to ewidentne i nie wymagające komentarza, to warto zastanowić się, kiedy w rzeczywistości, ale i w świetle obowiązujących regulacji prawnych, nieletniego można faktycznie umieścić w zakładzie poprawczym (przy czym te rozważania dotyczą wyłącznie przypadków orzeczenia środka poprawczego bez – przewidzianego w art. 11 u.p.n. – warunkowego zawieszenia jego wykonania).

Według art. 64 u.p.n.: „postępowanie wykonawcze należy wszcząć bezzwłocznie, gdy orzeczenie stało się wykonalne”. Ten przepis ma niezmienny kształt od czasu wejścia w życie ustawy z 1982 r.

Kiedy orzeczenie sądu dla nieletnich o zastosowaniu wobec nieletniego środka poprawczego jest wykonalne?

Do 2.01.2014 r. (wejście w życie ustawy z dnia 30.8.2013 r. o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r., poz. 1165), art. 20 u.p.n. stanowił: „w sprawach nieletnich stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego – trybu nieprocesowego, a w zakresie zbierania, utrwalania i przeprowadzania dowodów przez Policję, powoływania i działania obrońcy oraz w postępowaniu poprawczym – przepisy Kodeksu postępowania karnego, ze zmianami przewidzianymi w ustawie”. W rozdziale 5 (Postępowanie poprawcze), przepis art. 55 § 2 u.p.n. stanowił:„w sprawie umieszczenia nieletniego w zakładzie poprawczym sąd orzeka wyrokiem”.

W tych warunkach przyjmowano, że realizacja wyroku o umieszczeniu nieletniego w zakładzie poprawczym możliwa była dopiero po jego uprawomocnieniu.

Ułatwić i przyspieszyć postępowanie

Z dniem 2.01.2014 r. przepis art. 20 § 1 u.p.n. nabrał kształtu: W sprawach nieletnich stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego właściwe dla spraw opiekuńczych, a w zakresie zbierania, utrwalania i przeprowadzania dowodów przez Policję oraz powoływania i działania obrońcy stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego, ze zmianami przewidzianymi w ustawie”. Nawiązania do procedury karnej pozostały tylko w zakresie wskazanym w § 1 oraz co do czynności dowodowych z udziałem osób małoletnich innych niż nieletni oraz co do rzeczy zatrzymanych w toku postępowania, a także w odniesieniu do pokrzywdzonego (art. 20 § 2 i § 3 u.p.n., art. 21 § 3 zd. 2 u.p.n.). Zlikwidowano postępowanie poprawcze, w tym formę wyroku orzekającego środek poprawczy.

Pawe__Kartasi_ski_wo_anie_o_sprawno__Szersze odwołanie do przepisów procedury cywilnej nie jest zmianą kosmetyczną – zapis o odpowiednim stosowaniu przepisów właściwych dla spraw opiekuńczych ma ważne konsekwencje. W nowelizacji z 2013 r. chodziło o ułatwienie i przyspieszenie postępowania dotyczącego nieletnich, chciano zerwać ze stosowaniem procedury karnej, jako zupełnie nieodpowiedniej w postępowaniu z nieletnimi sprawcami czynów karalnych bądź wykazującymi inne przejawy demoralizacji, skoro „głównym przedmiotem tego postępowania nie jest rozstrzygnięcie kwestii odpowiedzialności karnej sprawcy” (V. Konarska-Wrzosek, Prawny system postępowania z nieletnimi w Polsce, Warszawa 2013, s. 297). Autorka przekonywała, że: „oparcie postępowania z nieletnimi na przepisach kodeksu postępowania cywilnego właściwych dla spraw opiekuńczych (…), gdzie (…) orzeczenia sądu są natychmiast skuteczne i wykonalne, jest zdecydowanie lepszym rozwiązaniem niż to dotychczasowe” („Prawny system…”, s. 300).

Choć stawiano na szybkość działania, pozostają rozbieżności, których nie rozwikłano w sposób pozytywny, co może rodzić komplikacje praktyczne. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 17.10.2001 r. w sprawie zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich (Dz. U. z 2014r, poz. 1054 ze zm.), w § 35 ust. 1 in principio stanowi: „ Niezwłocznie po uprawomocnieniu się orzeczenia o umieszczeniu w zakładzie sędzia przesyła do Ministerstwa Sprawiedliwości wniosek o skierowanie nieletniego do zakładu, do którego dołącza: 1) odpis prawomocnego orzeczenia o umieszczeniu w zakładzie”. Prawomocne orzeczenie o umieszczeniu w zakładzie jest podstawą obowiązku dyrektora zakładu poprawczego, aby nieletniego przyjąć do zakładu (§ 41 ust. 1 pkt 1). Te przepisy nie zmieniły się od czasu ich ustalenia w wersji pierwotnej. Identyczne co do istoty regulacje do dnia 29.10.2001 r. zawierał § 13 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19.05.1997 r. w sprawie rodzajów i organizacji zakładów poprawczych oraz zasad pobytu w nich nieletnich (Dz. U. z 1997 r., Nr 58, poz. 361), a do dnia 12.07.1997 r. § 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 07.05.1983 r. w sprawie organizacji i zasad pobytu nieletnich w zakładach poprawczych.

Rzeczone przepisy odnośnie faktycznego umiejscowienia nieletniego w zakładzie poprawczym wymagają prawomocności orzeczenia o zastosowaniu bezwzględnego środka poprawczego, dla jego wdrożenia.

Postanowienie prawomocne czy wykonalne?

Ważną ewolucję przeszły unormowania zawarte w regulaminie sądowym. W Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 19.11.1987 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. z 1987 r., Nr 38, poz. 218 ze zm.) – § 316 stanowił od dnia 19.03.1988r., że: „Niezwłocznie po uprawomocnieniu się wyroku orzekającego umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym, sędzia przedstawia Ministerstwu Sprawiedliwości wniosek o skierowanie nieletniego do odpowiedniego zakładu wraz z dokumentami dotyczącymi tego nieletniego i w miarę potrzeby z notatką charakteryzującą przebieg postępowania wykonawczego”. Podobnie stanowił od dnia 02.04.2007 r. przepis § 268 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23.2.2007 r. Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. z 2014r., poz. 259 j.t.).

Aktualny Regulamin w § 263 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 23.12.2015 r. (Dz.U. z 2015, poz. 2316 ze zm.) stanowi od dnia 01.01.2016 r., że „Niezwłocznie po wydaniu wykonalnego orzeczenia o umieszczeniu nieletniego w zakładzie poprawczym, sąd przesyła do Ministerstwa Sprawiedliwości wniosek o skierowanie nieletniego do odpowiedniego zakładu”. Tak też stanowił, od 08.07.2015 r., § 241 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 25.06.2015 r. Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. 2015r, poz. 925).

Nacisk w przepisach regulaminowych położono już na moment wydania wykonalnego orzeczenia o umieszczeniu w zakładzie poprawczym, a nie na jego uprawomocnienie się. To diametralna różnica, ale i w postępowaniu opiekuńczym orzeczenie nie zawsze musi być prawomocne, aby było wykonalne.

Argumentu za tezą o wykonalności nieprawomocnego orzeczenia o zastosowaniu środka poprawczego, może dostarczać wątek związany z przedłużeniem pobytu nieletniego w schronisku, wiążący się z analizą – w treści art. 27 u.p.n. – przepisów:„§ 4. Jeżeli, ze względu na szczególne okoliczności sprawy, zachodzi konieczność przedłużenia pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich, można ten pobyt przedłużyć na okres nieprzekraczający dalszych 3 miesięcy. § 5. O przedłużeniu pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich sąd rodzinny orzeka na posiedzeniu. O terminie posiedzenia zawiadamia się strony i obrońcę nieletniego. § 6. Łączny pobyt nieletniego w schronisku dla nieletnich, do chwili wydania przez sąd pierwszej instancji postanowienia, o którym mowa w art. 32r, nie może być dłuższy niż rok. Do okresu tego nie wlicza się nieusprawiedliwionej nieobecności nieletniego w schronisku dla nieletnich trwającej dłużej niż 3 dni oraz okresu obserwacji psychiatrycznej. § 7. W szczególnie uzasadnionych przypadkach, na wniosek sądu prowadzącego sprawę, sąd okręgowy, w którego okręgu toczy się postępowanie, może przedłużyć okres pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich, o którym mowa w § 6, na czas oznaczony”.

Redakcja art. 27 u.p.n. wskazuje, że po wydaniu postanowienia, o którym mowa w art. 32r (czyli o zastosowaniu środka poprawczego przez sąd I instancji) nie trzeba już przedłużać pobytu (skoro przepisy § 6 i § 7 koncentrują się wokół tego, by nie przekroczyć roku, a ewentualnie okresu dodatkowego, raz wydłużonego przez sąd okręgowy na czas oznaczony, właśnie przed wydaniem postanowienia merytorycznego przez sąd I instancji). Dlaczego? Może z tego powodu, że zaraz po wydaniu postanowienia o zastosowaniu wobec nieletniego środka poprawczego bez warunkowego zawieszenia, należałoby od razu skierować to postanowienie do wykonania, z urzędu stwierdzając jego wykonalność, na podstawie art. 5781 k.p.c. w zw. z art. 578 § 1 k.p.c. w zw. z art. 20 u.p.n. Według art. 578 § 1 k.p.c.: „Postanowienia sądu opiekuńczego są skuteczne i wykonalne z chwilą ich ogłoszenia, a gdy ogłoszenia nie było, z chwilą ich wydania”. Wedle art. 5781 k.p.c. podstawą wszczęcia postępowania wykonawczego jest orzeczenie sądu (…), którego wykonalność sąd stwierdza z urzędu.

Postanowienie o zastosowaniu środka poprawczego nie jest orzeczeniem, wymagającym uprawomocnienia dla swej skuteczności i wykonalności (tak, jak chociażby wg art. 579 k.p.c.: postanowienia w sprawach o powierzenie wykonywania, ograniczenie, zawieszenie, pozbawienie i przywrócenie władzy rodzicielskiej, ustalenie, ograniczenie albo zakazanie kontaktów z dzieckiem). Nie ma żadnego przepisu ustawowego, który stanowiłby inaczej.

Akt wykonawczy niezgodny z ustawą

Dostrzegalna dysharmonia przepisów rozporządzenia o zakładach poprawczych i regulaminu sądowego, odnośnie momentu początkowego działania przy kierowaniu nieletniego do zakładu poprawczego, powinna być usunięta. Rozporządzenie z 2001r. wydano na podstawie delegacji ustawowej z art. 95 § 3 u.p.n. („ Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, rodzaje (…) zakładów poprawczych, w zależności od stosowanych wobec nieletnich środków i form oddziaływania wychowawczego, resocjalizacyjnego i terapeutycznego, sposób wykonywania nadzoru (…), organizację tych (…) zakładów oraz szczegółowe zasady kierowania, przyjmowania, przenoszenia, zwalniania i pobytu w nich nieletnich, uwzględniając konieczność zapewnienia sprawności postępowania, bezpieczeństwa (…) zakładów, właściwych warunków pobytu i przestrzegania praw nieletnich, a także sposób wykonywania nadzoru pedagogicznego w (…) zakładach poprawczych”). Na chwilę obecną ten akt wykonawczy nie odpowiada regulacji ustawy, jest z nią (wymagając prawomocności orzeczenia) niezgodny, a w konsekwencji w takim kształcie nie powinien obowiązywać.

Umieszczenie w zakładzie poprawczym to nie kara, a środek oddziaływania wychowawczo – resocjalizacyjnego, zatem powinno być uskuteczniane bezzwłocznie, skoro nie powinno być zwłoki w działaniu dla dobra nieletniego.