Dla kogo darmowa pomoc prawna

Tagi:

Marcin_Ozimek_zdj_cie1 stycznia 2016 r. weszła w życie ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej (Dz.U. poz. 1255). Jej przepisy wprowadzają nową jakość w dostępie do przedsądowej pomocy prawnej.

Ustawa tworzy kompleksowe rozwiązanie, uzupełniające dotychczasowe możliwości uzyskania tego rodzaju pomocy przez osoby znajdujące się w trudnym położeniu oraz te które w ocenie ustawodawcy wymagają wsparcia przy rozwiązaniu problemów prawnych rodzących się w różnych sytuacjach życiowych. Stąd ustawa przewiduje, że nieodpłatna pomoc prawna przysługuje osobie fizycznej (osoba uprawniona):

  • której w okresie 12 miesięcy poprzedzających zwrócenie się o udzielenie nieodpłatnej pomocy prawnej zostało przyznane świadczenie z pomocy społecznej na podstawie ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2015 r. poz. 163, z późn. zm.) i wobec której w tym okresie nie wydano decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia lub
  • która posiada ważną Kartę Dużej Rodziny, o której mowa w ustawie z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej Rodziny (Dz.U. poz. 1863) lub
  • która uzyskała zaświadczenie, o którym mowa w ustawie z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2014 r. poz. 1206 oraz z 2015 r. poz. 693) lub
  • która posiada ważną legitymację weterana, albo legitymację weterana poszkodowanego, o których mowa w ustawie z dnia 19 sierpnia 2011 r. o weteranach działań poza granicami państwa (Dz.U. Nr 205, poz. 1203) lub
  • która nie ukończyła 26 lat lub
  • która ukończyła 65 lat lub
  • która w wyniku wystąpienia klęski żywiołowej, katastrofy naturalnej lub awarii technicznej znalazła się w sytuacji zagrożenia lub poniosła straty.

Sieć punktów

Zasadniczym założeniem nowej regulacji jest utworzenie w całym kraju sieci punktów nieodpłatnej pomocy prawnej, w których można uzyskać nieodpłatnie profesjonalną pomoc prawną. Utworzona sieć punktów ma gwarantować dostęp do porad prawnych na poziomie lokalnym i niwelować zbyt często występującą w naszym kraju barierę finansową w korzystaniu z fachowej usługi prawnej.

Zadanie polegające na udzielaniu nieodpłatnej pomocy prawnej, jako zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej, realizowane jest przez powiaty samodzielnie albo w porozumieniu z gminami. W ten sposób na terenie kraju utworzone zostały 1524 punkty nieodpłatnej pomocy prawnej. Zasadą ich rozmieszczenia jest, to że 1 punkt przypada na każde 25 000 mieszkańców powiatu, z tym zastrzeżeniem, iż nie może być ich mniej niż 2 ani więcej niż 35.

Niestety nie we wszystkich miejscach uruchomienie punktów pomocy prawnej nastąpiło jednak od początku stycznia 2016 r. Złożyło się na to kilka przyczyn.

Ustawa dopuściła możliwość zawierania i renegocjacji umów z wykonawcami aż do dnia 31 grudnia 2015 r. Część adwokatów, radców prawnych oraz organizacji pozarządowych odstąpiła w ostatnim dniu tego terminu od zawarcia umów z powiatami, uniemożliwiając w ten sposób uruchomienie poszczególnych punktów w terminie. Z drugiej strony, część powiatów wstrzymała się z podpisaniem umów z wykonawcami, z uwagi na wątpliwości, co do zapewnienia finansowania zadania.

Mając na względzie zapewnienie dostępu do darmowej pomocy prawnej wszystkim uprawnionym, Ministerstwo Sprawiedliwości podjęło intensywne prace zmierzające do uruchomienia wszystkich punktów, przy czym liczba niedziałających punktów i przyczyny takiego stanu rzeczy, były stale monitorowane za pośrednictwem wojewodów. W konsekwencji z dniem 1 lutego 2016 r. na terenie kraju rozpoczęły funkcjonowanie wszystkie punkty nieodpłatnej pomocy prawnej. Należy przy tym zaznaczyć, że spośród 1524 punktów, organizacjom pozarządowym mogło zostać powierzone prowadzenie 743 punktów. Ostatecznie powierzono tym podmiotom prowadzenie 642 punktów, a pozostałe 882 punkty są prowadzone przez adwokatów i radców prawnych. Jest to spowodowane tym, że nie wszystkie organizacje pozarządowe spełniły wymogi stawiane w otwartych konkursach ofert, do których się zgłosiły.

Zakres pomocy

W każdym z punktów nieodpłatnej pomocy prawnej można uzyskać pomoc prawną z zakresu prawa cywilnego, administracyjnego oraz karnego z wyłączeniem spraw:

  • podatkowych związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej,
  • z zakresu prawa celnego, dewizowego i handlowego,
  • związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, z wyłączeniem przygotowania do tej działalności.

Zgodnie z wolą ustawodawcy nieodpłatna pomoc prawna może polegać na:

  • poinformowaniu osoby uprawnionej o obowiązującym stanie prawnym, o przysługujących jej uprawnieniach lub o spoczywających na niej obowiązkach lub
  • wskazaniu osobie uprawnionej sposobu rozwiązania jej problemu prawnego lub
  • udzieleniu pomocy w sporządzeniu projektu pisma w sprawach, o których mowa w poprzednich punktach, z wyłączeniem pism procesowych w toczącym się postępowaniu przygotowawczym lub sądowym i pism w toczącym się postępowaniu sądowoadministracyjnym lub
  • sporządzeniu projektu pisma o zwolnienie od kosztów sądowych lub o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w postępowaniu sądowym lub ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowanego w postępowaniu sądowoadministracyjnym.

Marcin_Ozimek_nieodp_atna_pomoc_prawnaSposób określenia możliwych do uzyskania form nieodpłatnej pomocy prawnej podyktowany jest potrzebą zapewnienia najbardziej efektywnej pomocy osobie uprawnionej. W tym kontekście trzeba mieć na uwadze, że ustawa ma stwarzać możliwość uzyskania pomocy prawnej osobom, które znajdują się w trudnych sytuacjach życiowych i nie są w stanie ich pokonać jedynie przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości. Pomoc prawna skierowana jest do osób nie posiadających wiedzy prawniczej, której posiadanie pozwoliłoby na samodzielne rozwiązanie problemu prawnego.

Zatem w zależności od przedstawionego przez osobę uprawnioną stanu faktycznego oraz powstałego na jego gruncie zagadnienia prawnego, osoba udzielająca nieodpłatnej pomocy prawnej będzie obowiązana wskazać najbardziej optymalne jego rozwiązanie. Na podmiocie udzielającym nieodpłatnej pomocy prawnej ciąży więc obowiązek wskazania takiego rodzaju postępowania, udzielania pomocy w sporządzeniu pisma wymagającego wiedzy prawniczej, czy też wniosku o zwolnienie od kosztów lub o ustanowienie pełnomocnika, aby zapewnić osobie uprawnionej realną i wymierną pomoc w rozwiązaniu dotyczącego jej problemu prawnego. Podstawą tego rodzaju szeroko rozumianej porady ma być rzetelna ocena okoliczności przedstawionych przez osobę uprawnioną. Nie wyklucza to jednakże uwzględniania woli i autonomicznego stanowiska przedstawionego przez osobę uprawnioną.

Zwrócić przy tym należy uwagę, że ustawa o nieodpłatnej pomocy prawnej, choć dotyczy pomocy na etapie przedsądowym i wyłącza możliwość uzyskania pomocy w sporządzaniu pism w toczących się już postępowaniach, to nie wyłącza możliwości uzyskania przez osobę uprawnioną informacji prawnej w zakresie postępowania, które jej dotyczy, czy też sporządzenia pisma o zwolnienie od kosztów lub o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Regulacja art. 3 ust. 1 pkt 3 nie wyklucza przy tym udzielenia pomocy osobom uprawnionym w sporządzeniu nieskomplikowanych pism wszczynających postępowanie, jak np. wniosek o stwierdzenie nabycia spadku albo pozew regresowy poręczyciela pożyczki.

Tak skonstruowany zakres możliwej do uzyskania pomocy pozwala powiązać w praktyce działalność punktów nieodpłatnej pomocy prawnej z funkcjonowaniem organów administracji publicznej, organów prokuratury, jak również sądów. Uzyskanie przez petenta fachowej informacji prawnej lub pomocy w sporządzeniu pisma wszczynającego postępowanie, czy też wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych lub o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, powinno znaleźć przełożenie na jego czynności w dalszym postępowaniu, a w konsekwencji przełożyć się na sprawność postępowania. Jako przykład dobrych praktyk w tym zakresie może posłużyć udostępnienie przez sądy warszawskie informacji o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz o położeniu punktów nieodpłatnej pomocy prawnej na ich stronach internetowych oraz w punktach obsługi interesanta.

Obowiązek informowania o punktach

Wskazane działania są jak najbardziej pożądane z punktu widzenia zwiększenia możliwości dotarcia do adresatów nieodpłatnej pomocy prawnej. Ustawa nie przewiduje bowiem szczególnych obowiązków informacyjnych w tym zakresie, poza nałożeniem na starostę obowiązku udostępnienia danych o usytuowania punktów oraz godzinach ich funkcjonowania w Biuletynie Informacji Publicznej. Ponadto w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 grudnia 2015 r. w sprawie sposobu udzielania i dokumentowania nieodpłatnej pomocy prawnej (Dz.U. poz. 2186) wskazano, że taka informacja powinna być zamieszczona również na stronie podmiotowej BIP gminy, na której obszarze zlokalizowane są punkty nieodpłatnej pomocy prawnej, a także może ona zostać podana do wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty. Skorzystanie z tych kanałów informacji, a zwłaszcza ze zwyczajowo przyjętych na danym terenie form komunikacji organów z mieszkańcami, umożliwi skutecznie przekazanie informacji o nieodpłatnej pomocy prawnej osobom uprawnionym.

W chwili obecnej jest za wcześnie, aby dokonać jednoznacznej oceny funkcjonowania omawianych rozwiązań w praktyce. Będzie ono jednakże poddane badaniu, gdyż przepisy ustawy zobowiązują Ministra Sprawiedliwości do corocznej oceny wykonywania zadań z zakresu nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej. O jej wynikach Minister Sprawiedliwości obowiązany będzie poinformować Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego. Prawidłowość funkcjonowania rozwiązań przyjętych w uchwalonej ustawie będzie podlegać monitorowaniu także za pośrednictwem Rady Nieodpłatnej Pomocy Prawnej oraz Edukacji Prawnej, która jest organem opiniodawczo-doradczym Ministra Sprawiedliwości. Dokonane w powyższy sposób ustalenia, analizy i opinie będą mogły w przyszłości stanowić podstawę do ewentualnej optymalizacji przyjętych rozwiązań.