Praca dla więźniów

Tagi:

Oliwer_Kubicki_zdj_cieMinisterstwo Sprawiedliwości przygotowało program aktywizacji osadzonych. W związku z tym 27 kwietnia 2016 r. zaprezentowano rozwiązania, które mają zwiększyć odsetek skazanych pracujących podczas odbywania kary.

W polskim systemie prawnym kwestię zatrudniania osadzonych reguluje Kodeks Karny Wykonawczy (art. 121-129). Rozróżniono w nim dwie formy świadczenia pracy przez skazanych.

Pierwsza z nich polega na odpłatności za świadczoną pracę. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego wydanym 23 lutego 2010 r. (P 20/09) wysokość odpłatności musi wynosić co najmniej równowartość minimalnego wynagrodzenia. Oprócz związku z prawami człowieka, ma to również na celu umożliwienie skazanemu wywiązanie się ze swoich zobowiązań, takich jak alimenty, spłata nawiązki lub naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem.

Drugi model polega na świadczeniu pracy w postaci prac porządkowych oraz pomocniczych wykonywanych na rzecz jednostek organizacyjnych Służby Więziennej lub prac porządkowych na rzecz społeczności lokalnych poprzez jednostki samorządu terytorialnego, w wymiarze nieprzekraczającym 90 godzin miesięcznie. W tym modelu wynagrodzenie skazanym nie przysługuje, jednak dalej wymagana jest zgoda więźnia do świadczenia pracy.

Obecne przepisy przewidują kilka udogodnień, które mają na celu zachęcenie skazanych do podejmowania pracy. Art. 124 kkw przewiduje: dodatkowe lub dłuższe widzenia, dodatkowe zakupy przedmiotów dopuszczonych do sprzedaży w zakładzie karnym, pierwszeństwo lub częstszy udział w zajęciach organizowanych przez zakład karny (rozrywka, kultura, sport), dłuższe spacery.

W 2014 r. łącznie zatrudnionych było średnio 34,7% skazanych, w sytuacji kiedy średnia za 2013 r. wynosiła 31,5%. Warto jednak podkreślić, że zdecydowana większość osadzonych wykonuje prace na terenie zakładów karnych, czy to poprzez pracę w administracji zakładu karnego (kuchnia, prace porządkowe etc.), czy też w przyzakładowych zakładach pracy.

Należy mieć także na uwadze, że przed 1990 r. w czasach systemu niedemokratycznego, w systemie penitencjarnym stosowano rozwiązania, które powodowały, że odsetek pracujących więźniów przekraczał 90%.

Praca osadzonych a prawa człowieka

Działalność zespołu przygotowującego reformę systemu pracy więźniów, któremu przewodził Sekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości Patryk Jaki, poprzedziła analiza prawa międzynarodowego w zakresie możliwości kierowania osadzonych do pracy, tak aby przyjęte rozwiązania były zgodne z przyjętymi przez Polskę aktami prawnymi regulującymi prawa człowieka.

Zgodnie z art. 8 ust. 3 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych:

  1. Nie wolno nikogo zmuszać do pracy przymusowej lub obowiązkowej;
  2. Punkt 1) niniejszego ustępu nie może być interpretowany jako zakazujący wykonywania ciężkiej pracy zgodnie z wyrokiem właściwego sądu w krajach, w których pozbawienie wolności połączone z ciężkimi robotami może być orzeczone jako kara za zbrodnie;
  3. W rozumieniu niniejszego ustępu wyrażenie „praca przymusowa lub obowiązkowa” nie obejmuje wszelkiej pracy lub świadczeń nie wymienionych w punkcie 2), a zwykle wymaganych od osób pozbawionych wolności na skutek prawomocnego orzeczenia sądu lub od osób w okresie warunkowego zwolnienia od takiego pozbawienia wolności.

Istotne były także Zalecenia Komitetu Ministrów Rady Europy dla państw członkowskich RE [Rec (2006) 2]. Wedle tej rekomendacji, praca nie powinna być traktowana jako kara, ale jako element resocjalizacji. Praca w trakcie wykonywania kary ma dawać osadzonemu perspektywę zatrudnienia po wyjściu na wolność.

Na podstawie analizy szeregu źródeł publicznego prawa międzynarodowego stworzono ogólny zarys wymagań związanych ze świadczeniem obowiązkowej pracy przez więźniów. Praca ta musi być:

  • odpowiednio wynagradzana,
  • efektywna, przynosić korzyści,
  • musi wspomagać w nabywaniu kwalifikacji, które pozwolą osadzonym uzyskać zatrudnienie po odbyciu kary,
  • musi odbywać się w warunkach zbliżonych do tych, jakie panują poza zakładem karnym,
  • muszą być przestrzegane ogólne normy bezpieczeństwa i higieny pracy,
  • godziny pracy nie mogą wykraczać poza ogólnie przyjęte normy czasu pracy tak, aby osadzeni mogli wykonywać inne aktywności (edukacja, kultura, rekreacja).

Zatrudnianie osadzonych w innych państwach

W Grecji przepisy zakładają, że skazani mogą wykonywać pracę za swoją zgodą (wynika to z greckiej konstytucji, która nie pozwala na prace przymusowe). Prace na rzecz zakładu karnego świadczone są bez wynagrodzenia. Grecki system motywuje osadzonych do wykonywania pracy poprzez programy skracające odbycie kary. Przelicznik, w zależności od rodzaju wykonywanej pracy, wynosi od 1 do 2 dni zwolnienia z kary za jeden przepracowany dzień. Przywilej ten dotyczy także osób, które oczekują na proces i znajdują się w tymczasowym areszcie (aczkolwiek tutaj są ograniczenia dotyczące rodzaju przestępstw, o które tymczasowo aresztowani są oskarżeni). Część wynagrodzenia osadzonych potrącana jest na fundusz, przeznaczony na utrzymanie więzień.

Oliwer_Kubicki_pracawiezniow_mapa_v2Na terenie Wielkiej Brytanii więźniowie mają obowiązek wykonywać użyteczne prace (A convicted prisoner shall be required to do useful work). Regulacje wskazują, że więźniowie mogą być wynagradzani, zatem nie ma obligatoryjności wynagradzania. Dodatkowo, brak należytego wykonywania zleconej pracy, lub uchylanie się od niej jest wykroczeniem dyscyplinarnym. Powszechną praktyką jest nawiązywanie współpracy między zakładami karnymi a przedsiębiorcami w celu prowadzenia tam zakładów pracy. Skazanym nie przysługuje minimalna pensja.

W Hiszpanii można rozróżnić ogólny system hiszpański oraz specjalny stworzony dla Katalonii. W Hiszpanii działa specjalny organ zajmujący się szkoleniem i kierowaniem do pracy osadzonych. Szkolenia finansowane są z Europejskiego Funduszu Społecznego ze środków UE. W Katalonii więzienia mogą we współpracy z zewnętrznymi przedsiębiorcami, tworzyć na terenie zakładów karnych przedsiębiorstwa.

Prawo włoskie pozwala na zatrudnianie skazanych, zarówno przez zakład karny, jak i przez prywatnych przedsiębiorców. Praca poza zakładem karnym jest dozwolona, za wyjątkiem skazanych za zbrodnie. Wskaźnik zatrudnienia wynosi jedynie 20%, z uwagi na brak odpowiedniego systemu zwiększającego zatrudnienie. Za wykonaną pracę skazani muszą otrzymywać wynagrodzenie nie mniejsze niż 2/3 wynagrodzenia za taką samą pracę na krajowej umowie. Część wynagrodzenia jest zatrzymywana na opłacenie wyżywienia oraz grzywien i innych kar skazanych. Zakłady karne przez wiele lat nie wydawały z depozytów wychodzącym z zakładów karnych wypracowanego wynagrodzenia, co było przedmiotem wielu postępowań sądowych.

Przepisy francuskie przewidują, iż zakład karny powinien przedsięwziąć wszelkie środki, by zaoferować pracę skazanym chcącym podjąć zatrudnienie. Skala zatrudnienia wśród skazanych w 2011 r. wyniosła 28%, mimo iż w 2000 r. było to 37%. Połowa ze skazanych wykonuje pracę na rzecz zakładu karnego (kuchnia, sprzątanie etc.). Minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 45% minimalnej krajowej oraz 33% jeśli skazani wykonują pracę na rzecz zakładu karnego.

W Portugalii skazani mogą być zatrudniani zarówno w zakładach karnych, jak i poza nimi. Obowiązkowe wynagrodzenie wynosi od 60 do 100 euro miesięcznie. Dzielone jest na cztery części. Pierwsza oddawana jest do depozytu i wydawana skazanemu po zakończeniu odbywania kary pozbawienia wolności. Druga – przekazywana skazanemu na jego bieżące wydatki w zakładzie karnym. Trzecia przeznaczana jest na pokrycie grzywien i innych kar zasądzonych od skazanego. Natomiast czwarta na wykonanie obowiązku alimentacyjnego, jeśli taki ciąży na skazanym.

Zgodnie z łotewskim prawem skazani mogą być zatrudniani zarówno z wynagrodzeniem, jak i bez niego. Skazany może być zatrudniony z wynagrodzeniem: 1) za usługi utrzymania zakładu karnego, 2) w zakładach stworzonych przez przedsiębiorców przy zakładach karnych, 3) poza zakładem karnym, jeśli kierownictwo zakładu wyrazi na to zgodę. Bez wynagrodzenia skazani mogą być zatrudniani tylko w celu prac na terenie zakładu, polegających na utrzymaniu zakładu karnego. Minimalne wynagrodzenie wynosi 50% minimalnego wynagrodzenia na Łotwie.

Więcej pracujących – samofinansowanie

Program pracy więźniów opracowany w Ministerstwie Sprawiedliwości wg założeń ma przyczynić się do zwiększenia liczby pracujących więźniów, ale także do obniżenia kosztów jakie na utrzymanie systemu więziennictwa ponoszą podatnicy. Składa się on z trzech filarów:

  1. programu budowy hal produkcyjnych przy zakładach karnych,
  2. zwiększenia możliwości nieodpłatnej pracy więźniów na rzecz samorządów,
  3. ulg dla przedsiębiorców zatrudniających więźniów.

W pierwszym filarze zakłada się zrealizowanie w latach 2016-2023 programu budowy 40 hal przemysłowych przy zakładach karnych, w których będą mogli pracować więźniowie. Środki na inwestycję będą pochodzić z Funduszu Aktywizacji Zawodowej Skazanych oraz Rozwoju Przywięziennych Zakładów Pracy. Pieniądze na Fundusz będą pochodzić z potrąceń z wynagrodzeń więźniów, zatem program nie będzie finansowany z budżetu państwa.

Drugi filar programu polega na rozszerzeniu zakresu możliwości nieodpłatnej pracy więźniów na rzecz samorządów. Obecnie więźniowie mogą wykonywać na rzecz samorządów jedynie prace porządkowe. Wprowadzenie nowej regulacji pozwoli samorządom na uzyskanie wsparcia więźniów przy wykonywaniu wszelkich zadań samorządu, o ile będą je wykonywały podmioty wskazane w odpowiednim przepisie.

Ostatni filar dotyczy wprowadzenia większych ulg dla przedsiębiorców, którzy zatrudniają więźniów. Ulga ta obecnie funkcjonuje jako dotacja dla przedsiębiorcy i finansowana jest ze środków Funduszu Aktywizacji Zawodowej Skazanych oraz Rozwoju Przywięziennych Zakładów Pracy. Zwiększenie kwot potrąceń z wynagrodzeń więźniów na ten fundusz ma sprawić, że większa liczba przedsiębiorców będzie zainteresowana współpracą z zakładami karnymi w celu zatrudnienia więźniów.

Najistotniejsze ramy programu zawarto w projekcie ustawy o zmianie ustawy kodeks karny wykonawczy, w którym przewiduje się modyfikację art. 116 § 1 pkt 4, art. 123a § 1 i 2 w obszarze wykonywania przez więźniów prac pomocniczych na rzecz jednostek organizacyjnych Służby Więziennej oraz prac na cele społeczne. Art. 123a kkw zyska także § 5, który uprawnia Ministra Sprawiedliwości, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw administracji publicznej oraz ministrem właściwym do spraw pracy, do określenia w drodze rozporządzenia trybu wyznaczania przez właściwy organ gminy podmiotów, na rzecz których skazani będą mogli wykonywać prace. Zmodyfikowany zostanie także zapis art. 125 § 1, który reguluje sposób potrąceń z wynagrodzenia skazanego na rzecz Funduszu Aktywizacji Zawodowej Skazanych oraz Rozwoju Przywięziennych Zakładów Pracy.