System dozoru elektronicznego w praktyce

Tagi:

gen._Pawe__Nasi_owski_zdj.3System Dozoru Elektronicznego (SDE) to najnowocześniejszy, nieizolacyjny, efektywny i bezpieczny system wykonywania kar, środków karnych i środków zabezpieczających.

Obecnie monitoring elektroniczny skazanych w Polsce realizowany jest w oparciu o przepisy znowelizowanego Kodeksu karnego oraz niektórych innych ustaw. Z dniem 1 lipca 2015 r. ustanowił on dozór elektroniczny jako jedną z form kary ograniczenia wolności, wprowadzając również środki karne i zabezpieczające w SDE oraz zachowując na mocy przepisów przejściowych możliwość odbywania krótkoterminowej kary pozbawienia wolności w SDE, na zasadach określonych w ustawie z dnia 7 września 2007 r. o wykonaniu kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym w systemie dozoru elektronicznego (Dz. U. z 2010 r., Nr 142, poz. 960, z późn. zm.).

Główną funkcją SDE jest nadzór i kontrola nad wykonywaniem przez skazanego postanowień i orzeczeń sądów rejonowych i sądów okręgowych (wydział penitencjarny), w szczególności rygorów i obowiązków nałożonych na skazanego, wynikających z istoty realizacji kary nieizolacyjnej.

Wykorzystanie SDE w Polsce

Sprzęt zainstalowany u osób objętych systemem rejestruje, gromadzi, przetwarza, przechowuje, a następnie za pośrednictwem szyfrowanego systemu komunikacyjno-monitorującego SDE24 udostępnia wszystkie informacje dotyczące odbywania kary przez skazanych w miejscu stałego pobytu lub w innym wskazanym miejscu, w wyznaczonym czasie oraz całodobowo kontroluje miejsce pobytu osoby objętej dozorem mobilnym. Wszystkie te informacje wpływają do Centrali Monitorowania, a następnie są przekazywane do oceny sędziom i zawodowym kuratorom sądowym.

Dzięki takiemu rozwiązaniu wszystkie ustawowo uprawnione osoby mają pełną kontrolę nad wykonywaniem obowiązków nałożonych na skazanego przez sąd.

Rozwój i eksploatację wykonywania kar i środków karnych w SDE od jego powstania do 14 marca 2016 r. obrazują następujące dane:

• aktualnie 2.705 osób jest objętych systemem dozoru elektronicznego;

łącznie 47.326 skazanych i osób odbyło kary, środki karne i zabezpieczające;

ogółem system objął 50.031 osób.

System dozoru elektronicznego zapewnia również proces redukcji populacji więziennej poprzez kierowanie skazanych przez zakłady karne i areszty śledcze do odbywania kary w SDE. Dzięki funkcjonowaniu SDE, w latach od 2009 do 29 lutego 2016 r. w aresztach śledczych i zakładach karnych zostało uwolnionych 24 216 miejsc zakwaterowania skazanych w celach mieszkalnych.

Skazani objęci SDE w łącznej populacji 49 864 osób do dnia 29 lutego
2016 r., popełnili przestępstwa klasyfikowane wKodeksie karnym, w szczególności w następujących rodzajach:

33,9 % – przestępstwa przeciwko mieniu;

26,1 % – przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji;

15,8 % – przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece.

Polska jest jedynym państwem europejskim, które zbudowało i wdrożyło własny informatyczny system komunikacyjno-monitorujący SDE24, realizujący wszystkie zadania monitoringu elektronicznego skazanych.

System dozoru elektronicznego w Polsce realizowany jest w formie partnerstwa publiczno-prywatnego. Konsorcjum firm, którego liderem jest Impel Security Polska Sp. z o.o. wykonuje ustawowe zadania Podmiotu Dozorującego i czynności materialno-techniczne w SDE (ściśle określone w Kodeksie karnym wykonawczym). Konsorcjum zostało wyłonione w drodze przetargu nieograniczonego, zgodnie z przepisami ustawy – Prawo zamówień publicznych. W oparciu o opracowania informatyków Służby Więziennej powstał system SDE24, wykonany zgodnie z wymogami w/w przetargu przez wzmiankowane Konsorcjum.

System SDE24 jest systemem bezpiecznym, od początku jego funkcjonowania nie odnotowano udanych prób ataków hakerskich i włamań, tj. dotychczas nikomu nie udało się przełamać zabezpieczeń systemu, ani sfabrykować urządzeń monitorujących. Urządzenia monitorujące w SDE działają dotychczas niezawodnie.

Efektywność wykonywania postanowień i orzeczeń sądów w dozorze elektronicznym

Gen_Nasi_owski_kara_wolno_ciowaW łącznej populacji 49 301 skazanych (wg stanu na dzień 31 grudnia 2015 r.) dotychczas objętych systemem, efektywność wykonywania postanowień i orzeczeń sądów wynosi od 90% do 94% skuteczności, mierzona liczbą uchylonych przez sądy postanowień i orzeczeń odbywania kar i środków karnych w SDE. W stosunku do całej, dotychczasowej populacji 48 230 skazanych, sądy uchyliły łącznie ponad 4 000 postanowień i orzeczeń, co stanowi tylko ok. 10% w/w populacji, tj. grupy skazanych, która dopuściła się najpoważniejszego złamania zasad odbywania kary w SDE. Aktualne dane wskazują na zwiększenie poziomu efektywności wykonywania kary w SDE. Wg stanu na dzień 23 listopada 2015 r. w SDE było wykonywanych łącznie 22 669 postanowień i orzeczeń sądów, z czego sądy uchyliły 1 399 postanowień i orzeczeń, co stanowi tylko 6,17% w/w populacji, tj. grupy skazanych, która dopuściła się najpoważniejszego złamania zasad odbywania kary w SDE. Zatem w tym okresie skuteczność wykonywania kary w SDE wynosi 93,83%.

Koszty odbywania kar i środków karnych w SDE

Polski system dozoru elektronicznego cechują najniższe koszty realizacji czynności materialno-technicznych wykonywanych przez ustawowy Podmiot Dozorujący, tj. wzmiankowane Konsorcjum firm, wyłonione przez Ministerstwo Sprawiedliwości w drodze przetargu nieograniczonego. Zgodnie z warunkami Umowy Nr 19/2014 na usługę rozwoju i eksploatacji SDE, zawartej w dniu 25 kwietnia 2014 r. pomiędzy Skarbem Państwa – Ministrem Sprawiedliwości a Konsorcjum Impel, zostało osiągnięte unikalne w Europie rozliczenie dobowego kosztu za odbywanie kary przez jednego skazanego w SDE. Koszt ten wynosi 10,86 zł. za osobodobę skazanego, co daje średniomiesięczny koszt wykonywania kary w wysokości 331 zł. W zestawieniu z kosztem miesięcznym wykonywania kary w warunkach bezwzględnej izolacji w zakładzie karnym lub areszcie śledczym, koszt wykonywania kar w SDE jest ponad 8-krotnie niższy. Dla porównania, średni miesięczny koszt wykonania kary pozbawienia wolności w jednostce penitencjarnej wynosi aktualnie ok. 3.100 zł.

Nowelizacja przepisów dotyczących wykonywania kary w SDE

Po wejściu w życie z dn. 1 lipca 2015 r. nowelizacji ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw diametralnie zmieniły się zasady dotychczasowego orzekania, wykonywania kar i środków karnych w dozorze elektronicznym skazanych. Ustawodawca uchylił dotychczasową Ustawę z dnia 7 września 2007 r. o wykonywaniu kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym w systemie dozoru elektronicznego (Ustawa o SDE), wykonywaną głównie przez sądy penitencjarne i w istotnie zawężonym wymiarze zachował jej ograniczone obowiązywanie w przepisach przejściowych.

Obraz4Zgodnie z aktualnym stanem prawnym, główny kierunek orzekania i wykonywania SDE został inkorporowany do znowelizowanych Kodeksów w postaci nowej, rozbudowanej kary ograniczenia wolności (orzekanej co do istoty przez sądy pierwszej instancji), gdzie jedną z czterech jej form jest ograniczenie wolności w dozorze elektronicznym. Dodatkowym, poważnym problemem jest fakt, że tak radykalna zmiana funkcjonowania dotychczas stabilnego i dynamicznie rozwijającego się SDE musiała zostać przeprowadzona bardzo szybko, bo w niespełna kilka miesięcy. Sytuacja ta spowodowała gwałtowne spadki populacji skazanych, czynnie odbywających karę w SDE. W ostatnich siedmiu miesiącach stan populacji odbywających karę w SDE zmniejszył się o ponad 1 800 skazanych. Największy spadek o 98 skazanych odnotowano podczas jednego tygodnia.

Wzmiankowana nowelizacja wprowadziła bardzo niekorzystne zmiany w zasadach orzekania i wykonywania SDE, gdyż nie nastąpiło (prognozowane w uzasadnieniu niniejszej nowelizacji) zjawisko dynamicznego wzrostu populacji skazanych odbywających nową formę kary ograniczenia wolności. W wyniku występujących ograniczeń
i wykonywania wspomnianych przepisów przejściowych radykalnie maleje również grupa skazanych odbywających karę pozbawienia wolności w SDE. Najpełniej rozbieżności pomiędzy teoretycznymi założeniami nowelizacji a praktyką ukazuje następujące zestawienie:

Obraz3Od 1 lipca 2015 r. do 31 grudnia 2015 r. sądy rejonowe wydały 28 orzeczeń skutkujących rozpoczęciem odbywania kary ograniczenia wolności w SDE.

W związku z powyższym istotnie spada faktyczne wykorzystanie miejsc w SDE – w lutym 2016 r. zostało wykorzystane 22,2 % miejsc do odbywania kary i środków karnych w tym systemie – karę wówczas odbywało 2.771 osób. Zagwarantowana w aktualnym kontrakcie maksymalna zdolność do wykonywania kar, środków karnych i zabezpieczających w SDE wynosi:

  • w 2016 r. – 12.500 miejsc na dobę,
  • w 2017 r. – 15.000 miejsc na dobę (osiągnięcie docelowej zdolność systemu do końca kontraktu – październik 2018 r.).

W związku z powyższym, aby przeciwdziałać negatywnym skutkom wzmiankowanej nowelizacji i zapewnić jak najszersze wykorzystanie SDE do aktualnych zadań Ministerstwo Sprawiedliwości opracowało projekt nowelizacji przepisów, przywracających poprzednie funkcje SDE. W dniu 29 marca 2016 r. Prezydent RP podpisał ustawę o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz ustawy – Kodeks karny wykonawczy w zakresie SDE, która z dniem 15 kwietnia 2016 r. weszła w życie. W zamierzeniach kierownictwa Ministerstwa Sprawiedliwości opracowywane są również nowe formy zastosowania SDE.

Należy podkreślić, że na przestrzeni lat, które upłynęły od wprowadzenia ustawy z dnia 7 września 2007 r. o wykonywaniu kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym w systemie dozoru elektronicznego (Dz. U. z 2010 r. Nr 142, poz. 960, z późn. zm.) system dozoru elektronicznego całkowicie spełnił pokładane w nim oczekiwania. Wyrazem pozytywnej oceny tego systemu jest przeniesienie treści ustawy, uchwalonej jako akt prawny o charakterze pilotażowym i epizodycznym, do Kodeksu karnego wykonawczego, dzięki czemu kontrola skazanych przy pomocy dozoru elektronicznego stała się integralną częścią polskiego systemu penalnego.

Jak wskazywano w uzasadnieniu ustawy z dn. 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 396) implementującej ustawę o SDE na grunt prawa karnego wykonawczego, „niewielka liczba naruszeń oznacza, że skazani cenią sobie możliwość odbywania kary w systemie, który umożliwia im zachowanie więzi z rodziną i wykonywanie pracy zawodowej, toteż samodzielnie kontrolują swoje zachowania, dostosowując się do wymogów systemu. Należy podkreślić, że mechanizmy takiej samokontroli mają bardzo pozytywne znaczenie w procesie resocjalizacji i reintegracji społecznej. Dzięki takiemu systemowi odbywania kary skazani mają możliwość nieskrępowanego wykonywania pracy zawodowej, zachowania więzi i relacji społecznych, kontynuowania nauki lub realizacji swoich obowiązków rodzinnych, tj. opieki nad osobami zależnymi”.

Analiza funkcjonowania systemu dozoru elektronicznego wskazuje na liczne zalety, jakie płyną z możliwości zindywidualizowanego podejścia do każdej z osób objętej systemem, poprzez odpowiednie określenie zakresu czasowego i miejscowego, w ramach którego dana osoba objęta jest dozorem, czy też określenia dodatkowych obowiązków nakładanych na skazanego. Niewątpliwie kluczowym atutem systemu dozoru elektronicznego jest znaczenie, jakie odgrywać może w procesie readaptacji społecznej i zawodowej skazanych. System ten pozwala osobom nim objętym:

  • na bezpośrednie odbywanie kary nieizolacyjnej w warunkach domowych przy wsparciu osób najbliższych,
  • umożliwienie opuszczenia zakładu karnego, w którym pobyt nie zawsze przynosi pozytywne skutki resocjalizacyjne i odbycie pozostałej części kary do 1 roku pozbawienia wolności bez izolacji – w swoim środowisku,
  • pozostawanie w pewnej formie kontroli w warunkach współuczestniczenia w życiu społeczeństwa,
  • zapewnienie bardzo intensywnej kontroli wraz z korektą zachowań skazanych podczas odbywania kary w SDE w zakresie wykonywania przez nich obowiązków i zadań nałożonych przez sąd w celu budowania mechanizmów samokontroli, prowadzących do pozytywnych zmian postaw i osobowości, umożliwiających poprawne funkcjonowanie w społeczeństwie.

 

 

Artykuł powstał przy współpracy:
Barbara Wilamowska – Koordynator Ministra Sprawiedliwości
mjr Michał Ajdarow – Zastępca Dyrektora Biura Dozoru Elektronicznego CZSW
Statystyki i materiały fotograficzne pochodzą z zasobów Biura Dozoru Elektronicznego Centralnego Zarządu Służby Więziennej