Zakres zmian w upadłości konsumenckiej

Tagi:

Emil_Szczepanik_upad_o___konsumenckaInstytucja upadłości konsumenckiej została gruntownie znowelizowana ustawą z dnia 29 sierpnia 2014 r. (Dz. U. z 2014, poz. 1306), otwierając tysiącom osób fizycznych możliwość oddłużenia i powrotu do normalnego funkcjonowania w społeczeństwie.

Statystki wskazują, że jeszcze w 2014 r. liczba wniosków o ogłoszenie upadłości konsumentów wynosiła 300, z czego ogłoszono upadłość w zaledwie 32 sprawach, podczas gdy w 2015 r. wniosków tych wpłynęło 5616, a z blisko 4000 załatwionych w tym czasie spraw, ogłoszono upadłość w 2153 przypadkach 1. W pierwszym półroczu 2015 r. zanotowano 699 ogłoszonych upadłości konsumenckich, by w następnym półroczu odnotować kolejne 1454, przy podobnej liczbie wpływających wniosków.

Nie można także pominąć istotnych, choć już tylko korygujących nowy model upadłości konsumenckiej, zmian, które zostały wprowadzone z dniem 1 stycznia 2016 r., w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz. U. z 2015, poz. 978 z późn. zm.). Zmiany te z jednej strony zmierzały do zharmonizowania przepisów upadłości konsumenckiej ze znowelizowanymi ogólnymi przepisami upadłościowymi, ale z drugiej wynikały z dążenia do jeszcze większego usprawnienia i otwarcia konsumenckiego postępowania upadłościowego dla byłych przedsiębiorców.

Wniosek o upadłość konsumencką

I tak, od 1 stycznia 2016 r. możliwe jest złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej także przez byłego przedsiębiorcę bez konieczności upływu jednego roku od zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej lub wykreślenia z rejestru (zmiana w art. 8 i 9 w zw. z art. 4912 ust. 3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe, Dz. U. z 2015, poz. 233 z późn. zm., dalej p.u.). Podkreślić należy, że zmiana ta powiązana jest z wprowadzeniem wyłomu od zasady, że tylko dłużnik może wystąpić z wnioskiem o ogłoszenie upadłości konsumenckiej. Obecnie, może to uczynić także wierzyciel, ale tylko w okresie jednego roku od dnia zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej (wykreślenia z rejestru) przez dłużnika.

W celu ułatwienia sprawnego przeprowadzenia postępowania wprowadzono także obowiązek składania wniosków o ogłoszenie upadłości konsumenckiej na urzędowych formularzach (wniosek dłużnika lub wniosek wierzyciela), których wzory zostały określone w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia 2015 r. (Dz. U. z 2015 r. poz. 2276).

Ponadto, dążąc do zapewnienia odpowiedniej obsługi postępowań upadłościowych i restrukturyzacyjnych po zmianach wprowadzonych ustawą – Prawo restrukturyzacyjne, Ministerstwo Sprawiedliwości zdecydowało się na ograniczenie liczby sądów zajmujących się sprawami upadłościowymi z 44 do 30.

Wydaje się, że ponad roczny czas obowiązywania nowego modelu upadłości konsumenckiej, przy tak dużym wpływie spraw i otwartych już postępowań, daje wystarczający materiał pozwalający wskazać, które z przyjętych rozwiązań powinny zostać zmodyfikowane, zmienione lub uzupełnione, a które nawet uchylone, tak aby umożliwić organom postępowania jego sprawne i efektywne prowadzenie, a uczestnikom postępowania duży stopień pewności co do sytuacji prawnej w której się znalazły.

Obecne rozwiązania nie zawsze na to pozwalają. Nie można jednak zapominać, że w części wynika to z samej istoty postępowań sądowych, które prowadzone są przez różnych sędziów, nadzorujących różnych syndyków, nadto działających w różnych okręgach sądowych, a to sprawia że nie zawsze te same normy są tak samo rozumiane i stosowane. Ujednolicenie praktyki i interpretacji następuje w tym zakresie w sposób naturalny, w drodze nie tylko orzeczeń sądów rozpoznających środki zaskarżenia, ale także przez wymianę poglądów i szkolenia, co siłą rzeczy musi zająć pewien czas. Z pewnością ujednoliceniu rozumienia przepisów z zakresu upadłości służy wprowadzone z dniem 1 stycznia 2016r. wspomniane wyżej ograniczenie liczby sądów zajmujących się upadłościami, co jednak może być krytykowane z punku widzenia dostępności sądów dla osób fizycznych niezajmujących się działalnością gospodarczą.

De lege ferenda

Są jednak przypadki w których sama konstrukcja norm powoduje, że w praktyce występują odmienne i trudne do ujednolicenia interpretacje w kwestiach istotnych dla przebiegu całego postępowania upadłościowego. Przede wszystkim chodzi o skutki prawne jakie ogłoszenie upadłości wywiera na sytuację prawną małżonka upadłego i to zarówno w trakcie trwania małżeństwa jak i po jego rozwiązaniu.

W pierwszym przypadku, chodzi o stosowanie w upadłości konsumenckiej art. 124 p.u., na mocy którego z dniem ogłoszenia upadłości powstaje rozdzielność majątkowa między małżonkami, a jeżeli małżonkowie pozostawali w ustroju wspólności majątkowej, majątek wspólny wchodzi do masy upadłości, a jego podział jest niedopuszczalny. Taka regulacja w oczywisty sposób stawia współmałżonka w trudnej sytuacji i w praktyce także zmusza do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Warto przy tym zwrócić uwagę, że rozwiązanie to nie jest spójne z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w szczególności art. 41 § 2, zgodnie z którym małżonek odpowiada w zakresie majątku wspólnego jeśli wyraził zgodę na zaciągnięcie zobowiązania. W konsekwencji pojawia się wątpliwość2, czy w przypadku upadłości małżonków znajdzie zastosowanie art. 124 p.u. w całości, czy tylko w części, będąc odpowiednio zmodyfikowany na potrzeby upadłości konsumenckiej, na mocy art. 4912 ust. 1 p.u. Wiele argumentów przemawia za wyłączeniem pełnego stosowania art. 124 w upadłości konsumentów, jednak pociąga to za sobą znaczne utrudnienie w sprawnym przeprowadzeniu procesu likwidacji majątku, a to może poważnie opóźnić moment uzyskania przez dłużnika oddłużenia, które jest głównym celem tego postępowania.

Podobnie należy ocenić odpowiednie zastosowanie w upadłości konsumenckiej art. 125 p. u., którego bezpośrednie stosowanie w ramach upadłości konsumenckiej sprawia, że skutki upadłości małżonka będą dotyczyły także drugiego małżonka o ile do upadłości dojdzie w terminie jednego roku od dnia ustanowienia rozdzielności majątkowej orzeczeniem sądu, także w wyniku rozwodu, separacji.

Istotne wątpliwości, choć w praktyce mogące znaleźć racjonalne uzasadnienie, rodzi stosowanie w upadłości konsumenckiej takich regulacji z zakresu upadłości przedsiębiorców, jak obejmowanie przez syndyka pełnego zarządu nad majątkiem upadłego oraz kontrola syndyka nad korespondencją upadłego (art. 173 i 176 p.u.). Z jednej strony, kontrola korespondencji pozwala na ujawnienie składników majątku, które upadły ukrył przed syndykiem i wierzycielami, ale z drugiej trudno w pełni pogodzić się z możliwością przeglądania prywatnej korespondencji przez obcą osobę skoro z założenia w upadłości konsumenckiej nie mamy do czynienia z korespondencją firmy. Podobnie, wątpliwości budzi brak praktycznej możliwości prowadzenia przez dłużnika w czasie upadłości własnego rachunku bankowego, co sprawia że przedłużający się etap likwidacji majątku może stać się prawdziwą udręką jeśli osoba ta prowadzi normalne gospodarstwo domowe.

Jednoznacznego rozstrzygnięcia może również wymagać określenie konsekwencji spotykanej w praktyce sytuacji niezłożenia przez wierzycieli konsumenta jakiegokolwiek zgłoszenia wierzytelności3 i powstającej stąd wątpliwości, czy możliwe jest w takiej sytuacji oddłużenie upadłego.

Konsultacje przed złożeniem wniosku

Emil_Szczepanik_upad_o__Na sukces nowego modelu upadłości konsumenckiej można także spojrzeć jeszcze z innego punktu widzenia. Otóż liczba otwartych postępowań upadłościowych znacznie przekroczyła oczekiwany przyrost tego typu postępowań, a to każe zastanowić się nad wydolnością organów postępowania, to jest sądów i doradców restrukturyzacyjnych obsługujących ten rodzaj postępowań. Warto zwrócić uwagę, że liczba zakończonych konsumenckich postępowań upadłościowych wyniosła w 2015 r. zaledwie 90 z czego 46 nastąpiło w drodze umorzenia postępowania4. W tym zakresie z pewnością niezbędne będą badania oparte na analizie akt zakończonych postępowań, wydaje się jednak, że nowelizacja z 2014 r., ułatwiając ogłoszenie upadłości, przesunęła sporą część ciężaru pełnej kontroli prawdziwości deklaracji dłużnika oraz jego uczciwości na etap po ogłoszeniu upadłości. Może to zachęcać do prób nadużywania procedury oddłużeniowej, albo pochopnego decydowania się na upadłość konsumencką mimo możliwości osiągnięcia porozumienia z jednym lub dwoma wierzycielami w drodze niewielkich modyfikacji w treści zobowiązań.

Mając to na uwadze, należy poważnie zastanowić się, czy upadłość konsumencka nie powinna być poprzedzona próbą ugodowego rozwiązania problemu zaległości płatniczych, np. w drodze konsultacji pozwalających określić najlepszy sposób rozwiązania niewypłacalności dłużnika, w tym opracowaniem planu wyjścia z zadłużenia, tak aby sprawy które trafiają do sądu były już przedmiotem wstępnej analizy co do najlepszego sposobu jego szybkiego przeprowadzenia, ewentualnie aby pozwalały na wychwycenie prób nadużycia prawa. Nie można zapominać, że nowa procedura upadłościowa, choć co do zasady likwidacyjna, daje spore możliwości modyfikacji jej przebiegu. Poza trybem likwidacji, po której następuje ustalenie planu spłat, a następnie umorzenie zobowiązań, istnieje możliwość pominięcia etapu likwidacji majątku lub nawet etapu ustalenia planu spłat. Przede wszystkim jednak dłużnik ma możliwość zawarcia układu z wierzycielami, co może wyeliminować likwidację najcenniejszych dla dłużnika składników majątku. Wydaje się, że dłużnicy składający wniosek o upadłość często nie dysponują wystarczającą wiedzą o możliwych drogach prowadzenia postępowania, przyjmując że jedynym jej trybem jest likwidacja majątku. Z drugiej strony wierzyciele mogą czuć się zagubieni w tego typu postępowaniach, przyjmując że wszystko jest stracone, poza wierzytelnościami zabezpieczonymi rzeczowo na majątku upadłego. Cały ciężar edukacji spoczywa więc albo na dobrej obsłudze prawnej dłużnika przed złożeniem wniosku, albo na efektywnej pracy powołanego w sprawie syndyka.

Obowiązek przeprowadzenia konsultacji lub próby zawarcia porozumienia z wierzycielami poprzedzający procedurę upadłościową istnieje w Niemczech5 i we Francji. Z kolei w Belgii 6 pierwszym etapem postępowania upadłościowego osoby nieprowadzącej działalności gospodarczej jest dążenie do zawarcia układu z wierzycielami. Co ciekawe, w ramach tego postępowania nie jest powoływany syndyk, ale tzw. mediator długów, co wskazuje systemowe ukierunkowanie na ugodowe, a nie z założenia likwidacyjne rozwiązanie stanu niewypłacalności konsumenta. Warto także zwrócić uwagę, że nawet w liberalnym amerykańskim systemie, przed złożeniem wniosku o upadłość konsumencką konieczne jest przeprowadzenie konsultacji z odpowiednią agencją zajmującą się sprawami udzielania kredytów7.

Sąd upadłościowy czy cywilny?

W odniesieniu do organizacji sądów zajmujących się upadłością konsumencką, spore kontrowersje na etapie uchwalania ustawy z 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne wzbudziła propozycja przeniesienia spraw upadłości konsumenckich do sądów cywilnych. Uzasadniane to było specyfiką tego typu upadłości, zbliżonej do egzekucji syngularnej i koniecznością zapewnienia konsumentom łatwego dostępu do sądu. Ostatecznie przeważyły argumenty za utrzymaniem jednolitego sądownictwa upadłościowego, tym bardziej że zrezygnowano z proponowanego równolegle przesunięcia sądów upadłościowych i restrukturyzacyjnych rozpoznających spawy przedsiębiorców na poziom sądów okręgowych. Skoro jednak liczba upadłości konsumenckich przekracza nawet najbardziej optymistyczne założenia, a liczba sądów upadłościowych została ograniczona ze względu na wymogi, zmienionych z dniem 1 stycznia 2016 r. ogólnych przepisów upadłościowych, należy ponownie rozważyć, czy wydzielenie spraw upadłości konsumenckiej i przesunięcie ich do kompetencji sądów cywilnych nie pozwoli na efektywniejsze sprawowanie wymiaru sprawiedliwości w tego typu sprawach.

Na zakończenie należy wskazać, że decyzja o zakresie i kierunku zmian w obowiązującym modelu upadłości konsumenckiej zostanie podjęta nie wcześniej niż w IV kwartale 2016 r., po zapoznaniu się z wynikami badań zleconych przez Ministerstwo Sprawiedliwości Instytutowi Wymiaru Sprawiedliwości, których zakończenie planowane jest na III kwartał 2016 r.

PRZYPISY:

1. Sprawozdanie MS-S20UN za rok 2015, w zakresie spraw o sygn. GU „of”, to jest o ogłoszenie upadłości konsumenckiej.
2. Cezary Zalewski, Skutki ogłoszenia upadłości konsumenckiej małżonków, Monitor Prawniczy, 22/2015
3. A. Hrycaj, Oddłużenie upadłego konsumenta a brak zgłoszeń wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, Monitor Prawniczy, 2/2016
4. Sprawozdanie MS S20UN za rok 2015 dotyczące spraw GUp „of”, to jest postępowań po ogłoszeniu upadłości konsumenckiej, w odróżnieniu od spraw o ogłoszenie upadłości (sygn. GU „of”).
5. P. Kuglarz, Podstawowe standardy upadłości konsumenckiej w Polsce na tle wybranych regulacji europejskich
6. Le reglement collectif de dettes Vue d’ensemble de la legislation, http://economie.fgov.be
7. S. Eliat, L. Bayer, The New Bankruptcy Will it Work for You, Nolo, 2015.